एवम् पञ्चमः खण्डः समाप्तः। षष्ठे खण्डे प्रवृत्ते, आत्मा द्वाभ्याम् उपैति—प्राणेन च सूर्येण च। एते द्वौ तस्य पन्थानौ, अन्तः बहिः, दिवा रात्रिः, परस्परं पर्यायतः। सूर्यः बहिरात्मा, प्राणः अन्तरात्मा; बहिरात्मा अन्तरात्मनः गत्याऽनुमीयते। गतिरेव विज्ञायते। यः बुद्धिमान्, निष्पापः, जितेन्द्रियः, शुद्धचित्तः, भक्तः, प्रत्याहृतदृष्टिः—सः अन्तरात्मनः गत्याऽनुमीय बाहिरात्मानम्। गतिरेव विज्ञायते। सूर्ये स्थितः सुवर्णपुरुषः, यः मां सुवर्णमिव पश्यति, सः हृदयपद्मे स्थितः, अन्नं भुङ्क्ते। यः हृदयपद्मे स्थितः, अन्नं भुङ्क्ते—सः स्वर्गे प्रतिष्ठितः अग्निः, आदित्यरूपः, कालाख्यः, अदृश्यः, सर्वभूतानाम् अन्नं भुङ्क्ते। किं पद्मम्? किम् तत् निर्मितम्? पद्मं नाम आकाशः, चत्वारः दिशः च चत्वारः अन्तरदिशः तस्य पत्राणि। अग्निः अत्र अग्रे गच्छति; एते प्राणः सूर्यः च। एतौ ओंकारेण सावित्र्याः वाक्यैः पूजनीयौ। ब्रह्मणः द्वे रूपे—व्यक्तम् अव्यक्तम् च। व्यक्तं मिथ्या, अव्यक्तं सत्यम्। तदेव ब्रह्म। ब्रह्म तेजः; तेजः सूर्यः। स आत्मा, ओंकारेण सूचितः। स त्रिधा विभक्तः; ओंकारः त्रिस्वरः। तेन सर्वम् इदं प्रोतम् अपि च विततम्। तदेव उच्यते। तस्मात् सूर्यं ओंकाररूपेण उपासितव्यम्, एवं एकत्वं प्राप्यते। अत्रोक्तम्—उद्गीथः प्रणवः, प्रणवः उद्गीथः। सूर्यः उद्गीथः, प्रणवः एषः। उद्गीथः प्रणवः, नेता, दीप्तिमान्, अनिद्रः, अजरः, अमृतः, त्रिपदः, त्रिस्वरः, पुनः पञ्चधा, गुह्ये गन्तव्यः। तत्रोक्तम्—मूलानि ऊर्ध्वम्, त्रिपदं ब्रह्म, शाखाः—द्यो, वायु, अग्नि, आपः, पृथिवी, इत्यादयः; एकः अश्वत्थः, ब्रह्म, तस्य तेजः सूर्यः, ओंकारस्य सारः। तस्मात् ओंकारेण पूजनीयम्। स एव तस्य स्वादं जागरयति। तत्रोक्तम्—एषः अक्षरः, एषः परमः। एतत् ज्ञात्वा, यद् इच्छति, तत् तस्य भवति। अत्राप्युक्तम्—एषः अक्षरः नवति रूपाणि धारयति, स्वस्वरवत्। लिङ्गेन चिह्नितः—ओंकारः स्त्री, पुरुष, नपुंसकः। दीप्तिमान्—अग्निः, वायु, आदित्यः। अधिपः—ब्रह्मा, रुद्र, विष्णुः। मुखवत्—गार्हपत्यः, दक्षिणाग्निः, आहवनीयः। ज्ञानयुक्तः—ऋग्, यजुः, सामन्। लोकसंयुक्तः—भूः, भुवः, स्वः। कालसंयुक्तः—भूत, वर्तमान, भविष्यत्। शक्तियुक्तः—प्राण, अग्नि, सूर्यः। पोषकः—अन्नं, आपः, चन्द्रः। चैतन्ययुक्तः—बुद्धि, मनः, अहंकारः। प्राणयुक्तः—प्राण, अपान, व्यानः। एवं ओंकारेण सर्वं समर्प्यते, पूज्यते, अर्प्यते। एवं, सत्यकाम, उक्तम्—उत्तमं च अधमं ब्रह्म, एषः ओंकारः। आदौ एषः अनुक्तः आसीत्। तं सत्यं प्रजापतिः तपः कृत्वा उच्चारयत्—भूः, भुवः, स्वः। तद् प्रजापतेः परमं रूपम्, लोकवत्। स्वः शिरः, भुवः नाभिः, भूः पादः; सूर्यः तस्य नेत्रम्, पुरुषस्य मापि नेत्रे महान्, नेत्रेण मापि गच्छति। सत्यं नेत्रम्। नेत्रे स्थितः पुरुषः सर्ववस्तुषु गच्छति। तस्मात् भूः, भुवः, स्वः उपासनीयम्। तेन प्रजापतिः सर्वात्मा सर्वदृग् पूज्यते। तत्रोक्तम्—एष प्रजापतेः रूपम्, सर्वं तत्र स्थितम्, प्रत्येकस्मिन् तद् स्थितम्। तस्मात् उपासनीयम्। तत् सवितुः वरेण्यं—सूर्यः सविता। आत्मकामः तम् वरेतुम्, ब्रह्मविदः वदन्ति। भर्गो देवस्य धीमहि—सविता देवः, तस्य भर्गं ध्यायामः, ब्रह्मविदः वदन्ति। धियो यो नः प्रचोदयात्—धियः बुद्धयः, सः नः प्रचोदयात्, ब्रह्मविदः वदन्ति। भर्गः—सूर्ये स्थितः नेता, भर्गः; तस्य गतिर्दीप्त्या, तस्मात् भर्गः। दहति, तस्मात् भर्गः, ब्रह्मविदः वदन्ति। भः—लोकान् दीप्तिम्; रः—भूतान् आनन्दयति; गः—सर्वाणि तस्मिन् गच्छन्ति, तस्मात् आगच्छन्ति। तस्मात् भ-र-ग, भर्गः। नित्यदीप्तिमान् सूर्यः; प्रेरयति, सविता; ददाति, आदित्यः; शुद्धयति, पावनः; पूरयति, तद् एव। तत्रोक्तम्—आत्मा आत्मनः, अमृतः, चिन्तकः, ज्ञाता, गन्ता, विमोक्ता, आनन्ददायकः, कर्ता, वक्ता, रसज्ञः, गन्धज्ञः, दृष्टा, श्रोता, स्पर्शज्ञः, सर्वव्यापी, शरीरस्थः। तत्रोक्तम्—द्वैतज्ञानं यत्र, तत्र श्रोत्रं, दृष्टि, गन्ध, रस, स्पर्शः; आत्मा सर्वं जानाति। अद्वैतज्ञानं यत्र, कारण-कार्य-कर्मवर्जितम्, निरुपमम्, अनिर्वचनीयम्—किम् तत्, यद् अनिर्वचनीयम्? एषः आत्मा—शम्भुः, भवः, रुद्रः, प्रजापतिः, सर्वस्य निर्माता, हिरण्यगर्भः, सत्यः, प्राणः, हंसः, गुरुः, विष्णुः, नारायणः, अर्कः, सविता, धाता, विधाता, स्वामी, इन्द्रः, चन्द्रः—दीप्तिमान्, अग्निना अग्निवत् गुप्तः, सहस्राक्षः, सुवर्णाण्डः। सः अन्वेष्टव्यः, अन्विष्यः, सर्वभूतानां निर्भयता दत्त्वा, वनं गत्वा, विषयान् त्यक्त्वा, स्वशरीरे एव ज्ञेयः। सर्वरूपः, सुवर्णमयः, भूतज्ञः, परमगति, एकदीप्तिमान्, सहस्ररश्मिः, शतगत्यः, प्राणस्वरूपः—एष सूर्यः उदेति। एवं ज्ञात्वा, सः द्विधा स्थितः; केवलम् आत्मा उपास्यते, केवलम् आत्मा उपास्यते। ध्यानं नाम मनः साधनायां स्थितम्, बुधैः प्रशस्तम्। यदि मनः अशुद्धम्, शेषेण दूषितम्, तदा इदं शुद्धये प्रयुञ्जीत—"यद् शेषेण दूषितम्, यद् पापेन दत्तम्, शवात् वा सुतवत् वा, अग्निः सूर्यरश्मयः वस्त्रं शुद्धयन्तु, अन्नं शुद्धयन्तु, यद् अन्यद् कृतम्।" प्राणाय स्वाहा, अपानाय स्वाहा, व्यानाय स्वाहा, समानाय स्वाहा, उदानाय स्वाहा—इति पञ्च होमः। शेषं तु मौनम् उपयुञ्जीत, पुनः जलं उपरि सिञ्चेत्। मुखं प्रक्षाल्य, आत्मोपासनां ज्ञात्वा, आत्मा ध्यानं कुर्यात्—"प्राणः अग्निः, परमात्मा पञ्चवायुः; सः प्रसन्नः सर्वं प्रसादयतु; त्वं सर्वम्, त्वं वैश्वानरः, त्वं जगत् धारयसि, सर्वहोमाः सर्वभूतानि त्वं प्रविशन्तु, यत्र जगन्नेक्तरम्।" एषया विधिना पुनः न खाद्यत्वम्। अत्र अन्यः विचारः—उत्तमं आत्मयागस्य रूपम्—"अन्नं च अन्नभुक्"। तस्य व्याख्या—पुरुषः, चैतन्यवान्, प्रकृत्यां स्थितः; सः एव भोक्ता, स्वाभाविकम् अन्नं भुङ्क्ते। तस्य स्थूलात्मा अन्नं, अन्नकर्ता, प्रकृतिः। तस्मात् अन्नं त्रिगुणात्मकम्, भोक्ता पुरुषः। दृश्यं नाम विषयः, पशवः बीजात् उत्पद्यन्ते, बीजम् अन्नम्; तस्मात् प्रकृत्याः अन्नस्वरूपं व्याख्यातम्। तस्मात् पुरुषः भोक्ता, भोग्यं प्रकृतिः; स्थितः तत्र भुङ्क्ते। स्वाभाविकम् अन्नम् त्रिगुणपरिणामेन महत्तत्त्वाद्यन्तम् विस्तारयति; एवं चतुर्दशपथः व्याख्यातः। अन्नमयम् जगत् सुखदुःखमोहात्मकम्। बीजम् तावत् न स्वादु, यावत् अन्नम् न उत्पद्यते। तस्य त्रिरूपे—बाल्ये, यौवने, वृद्धे—अन्नस्वभावः परिवर्तनात्। प्रकृतिः व्यक्ते सति, ज्ञायते; तदा बुद्ध्यादयः स्वादु—निश्चय, संकल्प, अहंकारः। तदा पञ्चषु विषयाः स्वादु; तस्मात् सर्वेन्द्रियकर्माणि, प्राणकर्माणि च। व्यक्तं च अव्यक्तं च अन्नम्; भोक्ता निर्गुणः, किन्तु भोगत्वं चैतन्येन ज्ञायते। यथा अग्निः देवेषु अन्नभुक्, सोमः अन्नम्, अन्नं अग्नौ समर्प्यते, तत्र स्थूलात्मा सोमः, अग्निः अव्यक्तमुखः। तस्मात् पुरुषः अव्यक्तमुखेन त्रिगुणं भुङ्क्ते। यः एवं वेद, सः त्यागी, योगी, आत्मयाजी। यथा नारी रिक्तगृहे प्रविशन्ति, न कोऽपि विषयान् स्पृशति, एवं यः न स्पृशति प्रविष्टान् विषयान्, सः त्यागी, योगी, आत्मयाजी। एषः आत्मनः परमं रूपम्—अन्नम्। प्राणः अन्नमयः। यदि न भुङ्क्ते, तदा न चिन्तयति, न शृणोति, न स्पृशति, न पश्यति, न वदति, न घ्राणयति, न स्वादयति, प्राणान् त्यजति। तत्रोक्तम्—यदि भुङ्क्ते, प्राणपूर्णः, तदा चिन्तयति, शृणोति, स्पृशति, वदति, स्वादयति, घ्राणयति, पश्यति। तत्रोक्तम्—"अन्नात् भूतानि जायन्ते, भूमौ स्थितानि; अन्नेन जीवन्ति, अन्ते अन्नं गच्छन्ति।" अत्राप्युक्तम्—सर्वे भूतानि प्रतिदिनम् अन्नम् उपगच्छन्ति, ग्रहीतुं इच्छन्ति। सूर्यः रश्मिभिः अन्नम् आकर्षति; तेन तप्यति, अन्नेन अभिषिक्तः। प्राणाः अन्नेन पक्वानि। अग्निः अन्नेन तप्यति; अन्नेच्छया जगत् स्थितम्, ब्रह्मणः कृतम्। तस्मात् अन्नम् आत्मरूपेण उपासनीयम्। तत्रोक्तम्—"आपः भूतानि उत्पादयन्ति; अन्नेन वर्धन्ति; भूतानि भुङ्क्ते, भुक्तानि भवन्ति; तस्मात् अन्नम्।" अत्राप्युक्तम्—एष विष्णोर् रूपम्, "जगद्धारकः", अन्नम् एव; प्राणः अन्नस्य सारः, मनः प्राणस्य सारः, ज्ञानम् मनः सारः, आनन्दः ज्ञानस्य सारः। यः एवं वेद, सः अन्न, प्राण, मनः, ज्ञान, आनन्दयुक्तः। यावत् भूतानि अन्नम् भुङ्क्ते, तावत् अन्नम् सः आत्मना भुङ्क्ते। अन्नम् एव अक्षयम्, अन्नम् योगः स्मृतम्। अन्नम् पशूनाम् जीवः, अन्नम् ज्येष्ठम्, अन्नम् चिकित्सकः स्मृतम्। अत्राप्युक्तम्—अन्नम् सर्वस्य मूलम्; कालः अन्नस्य मूलम्; सूर्यः कालस्य मूलम्। तस्य रूपम्—वर्षः द्वादशभागः, क्षणादिभिः समाहितः। तस्य अर्धम् अग्नये, अर्धम् वरुणाय; माघाद् श्रविष्ठमध्यम् अग्न्यर्धम्, ततः श्रविष्ठान्तम् सोमार्धम्, नवभागः चक्रेण। सूक्ष्मत्वात्, एषः मापि; तेन एव कालः मीयते। मापि विना मीयमानम् न ज्ञायते, मीयमानम् भेदेन मापि भवति, आत्मज्ञानाय। तत्रोक्तम्—यावत् कालविभागः, तावत् तत्र गच्छति। यः कालम् ब्रह्मरूपेण उपासते, तस्य कालः दूरं गच्छति। तत्रोक्तम्—"कालात् भूतानि प्रवर्तन्ते, कालात् वर्धन्ति, कालात् विलीयन्ति; कालः रूपवान्, अरूपवान् च।" ब्रह्मणः द्वे रूपे—कालः अकालः च। सूर्यपूर्वम् अकालः; अकालः, सूर्यादारभ्य कालः। वर्षः कालरूपः, वर्षात् एव भूतानि जातानि। वर्षेण वर्धन्ति, वर्षे विलीयन्ति। तस्मात् वर्षः प्रजापतिः। कालः अन्नम्, ब्रह्मणः नीडः, आत्मा। तत्रोक्तम्—कालः सर्वभूतानि महात्मनि पचति; यः तस्मिन् कालः पक्वः, यः एवं वेद, सः वेदज्ञः। एषः कालः, रूपवान्, नदीनां राजन्, भूतानां च; सविता सूर्यः, तस्मात् चन्द्र, तारा, ग्रह, वर्षः, इत्यादयः उत्पद्यन्ति। तस्मात्, यद् इह शुभाशुभम् दृश्यते, तत् तस्मात्। तस्मात् सूर्यं ब्रह्मरूपेण, कालरूपेण, आदित्याख्येन उपासनीयम्; केचित् सूर्यं ब्रह्म वदन्ति। तत्रोक्तम्—होता, भोक्ता, हविः, मन्त्रः, यज्ञः, विष्णुः, प्रजापतिः—सर्वम्, यः प्रभुः, साक्षी, तस्य मण्डले दीप्तिमान्। आदौ केवलम् ब्रह्म आसीत्, सर्वदिशि अनन्तम्—पूर्वे अनन्तम्, दक्षिणे अनन्तम्, पश्चिमे अनन्तम्, उत्तरम् अनन्तम्, ऊर्ध्वम् अनन्तम्, अधः अनन्तम्, सर्वत्र अनन्तम्। तस्य पूर्वादि नास्ति; न तिर्यक्, न ऊर्ध्वाधः, न सीमाः। एषः परमात्मा—अनन्तः, अकल्पनीयः, अचिन्त्यः। एष आकाशात्मा, एकः, सर्वभक्षी, जागरितः। तस्मात् आकाशात्, एषः सर्वेषु चैतन्यं जागरयति; तेन ध्यानम्, तत्र विलीयते।