शान्तस्वरूपाय नमः। गुह्यतमाय नमः। अचिन्त्याय, अनन्ताय, अनाद्यन्ताय च तस्मै नमः। आदौ तु अयं सर्वं तम एव आसीत्। ततः, परात्परस्य प्रेरणया, स तमः विषयस्वरूपं प्राप्नोति—एषा राजसः रूपम्। स राजस् चोदितः सन्, द्वन्द्वस्वरूपं प्राप्नोति—एषा तमसः रूपम्। स तमस् चोदितः सन्, प्रवहति—एषा सात्त्विकी रूपा। सा च सात्त्विकी प्रवहन्ती, शुद्धचैतन्यरूपं भागं प्रकटयति, यः प्रत्येकस्य क्षेत्रज्ञः, संकल्पनिश्चयाहंकारलक्षणः, प्रजापतिः सः। तस्य प्रमुखरूपाणि ब्रह्मा, रुद्रः, विष्णुश्च इति कथ्यन्ते। रजसः भागो ब्रह्मा, तमसः रुद्रः, सात्त्विकस्य विष्णुः। स एव एकः, त्रिविधः, अष्टविधः, एकादशविधः, द्वादशविधः, अनन्तरूपश्च। सः उत्पन्नः, सर्वभूतानि चरन्, सर्वेषां प्राणिनां स्वामी स्थितः। अयं आत्मा अन्तर्युक्तश्च बहिर्युक्तश्च। स च आत्मा द्विधा स्थितः—प्राणरूपेण च सूर्यरूपेण च। एते द्वौ पञ्चधा नाम्ना, अन्तर्बहिश्च, अहोरात्रे, परस्परं परिवर्तेते। सूर्यः बहिरात्मा, प्राणः अन्तरात्मा; बहिरात्मा अन्तरात्मनः गत्याऽनुमीयते। गत्याऽत्रोक्तम्। यः पण्डितः, निष्पापः, जितेन्द्रियः, शुद्धमानसः, भक्तः, निवृत्तदृष्टिः—सः अन्तरात्मनः गत्याऽनुमानेन बहिरात्मानम् अवगच्छति। गत्याऽत्रोक्तम्। स तु हिरण्मयः पुरुषः सूर्ये, मां हिरण्मयमिव पश्यति, स एव हृदयपुण्डरीके स्थितः, अन्नं भुङ्क्ते। यः हृदयपुण्डरीके स्थितः, अन्नं भुङ्क्ते, स एव स्वर्गे प्रतिष्ठितः अग्निः, आदित्यरूपः, कालाख्यः, अदृश्यः, सर्वभूतानामन्नं भुङ्क्ते। किं तद् पुण्डरीकम्? किमस्य रूपम्? तद् व्योम एव पुण्डरीकम्, चतस्रश्च दिशः, चतस्रश्च विदिशः तस्य पत्राणि। अत्र अग्निः प्रवर्तते; एते प्राणः च सूर्यः च। एते सव्याख्येन सावित्र्या चोपासनीयाः। द्वे ब्रह्मणो रूपे—व्यक्तं चाव्यक्तं च। व्यक्तं तु अनृतं, अव्यक्तं सत्यम्। तदेव ब्रह्म। तद्ब्रह्म तेजः; तत् तेजः सूर्यः। एष आत्मा, ओंकारेण लक्षणः। सः त्रिधा आत्मानं विभज्य, ओंकारस्य त्रयः अक्षराणि। एतेन सर्वमिदं प्रोतं च अपि च प्रोतम्। तस्मात् सूर्यं ओंकाररूपेण ध्यायेत्, एवं आत्मानं युञ्जीत। अन्यत्रोच्यते—उद्गीथः प्रणवः, प्रणव उद्गीथः। सूर्य उद्गीथः, उद्गीथः प्रणवः। एष उद्गीथः, प्रणवाख्यः, नेता, नामरूपवान्, निद्रावर्जितः, जरामृत्युवर्जितः, पुनः पञ्चधा, गुहायां निहितः। मूले उपरि, शाखाः ब्रह्मपर्यन्ताः, द्यौ, वायुः, अग्निः, आपः, पृथिवी च अन्ये च; एकेन सर्वमिदं भुज्यते—एष ब्रह्म। तस्य सारः—सूर्यः, ओंकारस्य सारः। तस्मात् ओंकारेणोपासेत। स एव तस्य रसं बोधयति। एष अक्षरं पवित्रम्, एष अक्षरं विज्ञानम्। यः एतद्वेत्ति, यदिच्छति, तत्सर्वं स्यान्न। अन्यत्रोच्यते—एतद् गर्जति, तस्य शरीरम् ओंकारः, स्त्रीपुंनपुंसकलिङ्गयुक्तम्। अग्निः, वायुः, सूर्यः, द्युति; रुद्रः, विष्णुः, स्वामी; गार्हपत्यः, दक्षिणाग्निः, आहवनीयः मुखवान्; ऋग्यजुःसामविद्यायुक्तः; भूर्भुवःस्वर्लोकयुक्तः; भूतभव्यवर्तमानेन कालयुक्तः; प्राणाग्निसूर्यैः तापयुक्तः; अन्नोदकचन्द्रैः पोषणयुक्तः; बुद्धिमनःअहंकारैः चैतन्ययुक्तः; प्राणापानव्यानैः प्राणयुक्तः; केचित् त्यागमाहुः, यथा प्रस्तोत्रा हविः समर्पयति। एवं सत्यम्—परं चापरं च ओंकारेण सूचितम्। एवं प्रजापतिः तपः कृत्वा, भूर्भुवःस्वः इति व्याहरन्, तस्यैव प्रजापतेः स्थूलतमरूपाणि, लोकैः सहितानि। स्वर्लोकः शिरः, भुवर्लोकः नाभिः, भूर्लोकः पादौ; सूर्यः चक्षुः, पुरुषस्य प्रमाणमधिकृत्य। चक्षुषा प्रमाणं गच्छति। चक्षुः सत्यमेव; पुरुषः सर्वेषु वस्तुषु स्थितः। तस्मात् भूर्भुवःस्वः इत्युपासीत। प्रजापतिः विश्वात्मा, विश्वचक्षुः, एवं पूज्यते। एष प्रजापतिः विश्वधारकः; तस्मिन्नेव सर्वं निहितम्। तस्मात् तदुपासनीयम्। "तत्सवितुर्वरेण्यं"—स सूर्यः सविता। तस्मादात्मार्थं ब्रह्मवादिनः वरणं कुर्वन्ति। "भर्गो देवस्य धीमहि"—सविता एव प्रतिष्ठितः; तस्य तेजः संचिनोमि इति ब्रह्मवादिनः। "धियो यो नः प्रचोदयात्"—धीः बुद्धयः; ताः प्रेरयतु इति ब्रह्मवादिनः। "भर्गः"—सूर्ये, तारकचक्षुषि स्थितः, तेजः; तस्य प्रकाशेन गमनम्। तेजसा दहति, तस्मात् तेजः इति ब्रह्मवादिनः। तेजसा लोकान् प्रकाशयति, भूतान् वर्णयति; येन तं गच्छन्ति, येन न गच्छन्ति, प्रजाः। तस्मात् भर्गः धारकत्वात्; शत्रुविदारणात् सूर्यः; प्रेरणात् सविता; दानात् आदित्यः; शुद्ध्यै पवमानः; गमने आदित्यः। एवं सः आत्मना अमृतः, चिन्तकः, गन्ता, कर्ता, दाता, आनन्ददः, वक्ता, रसज्ञः, घ्राता, स्प्रष्टा, सर्वगतस्वरूपे स्थितः। द्वैतज्ञानं यत्र, तत्र शृणोति, पश्यति, घ्राणयति, स्वादयति, स्पृशति, सर्वं स्वात्मना वेत्ति। अद्वैतज्ञानं यत्र, कारणकार्यवर्जितं, वर्णनातीतं, अनुपमं, निरुपलक्षणं—तत्र किं वक्तव्यम्? एष एव आत्मस्वामी—शम्भुः, भवः, रुद्रः, प्रजापतिः, सृष्टिकर्ता, हिरण्यगर्भः, सत्यम्, प्राणः, हंसः, शान्तः, विष्णुः, नारायणः, अर्कः, सविता, धाता, सम्राट्, इन्द्रः, चन्द्रमाः। सः तेजस्वी, अग्निना छन्नः, सहस्रकिरणः, हिरण्यरूपः, आनन्दवान्—स एव ज्ञेयः। सर्वभूतेभ्यः अभयं दत्त्वा, वनं गत्वा, बाह्यविषयात् इन्द्रियाणि निवर्त्य, स्वदेहेऽन्तरात्मानं पश्यति। तदा विश्वरूपः, हिरण्मयः जातवेदाः, परः, एकमेव तेजः, सहस्रकिरणः, शतधा गतिः, प्राणः भूतानां मध्ये उदेति—एष सूर्यः। एवं पञ्चमः खण्डः समाप्तः। षष्ठे पुनः—एष आत्मा द्विधा स्थितः—प्राणरूपेण च सूर्यरूपेण च। एते द्वौ तस्य मार्गौ, अन्तर्बहिश्च, अहोरात्रे, परस्परं परिवर्तेते। सूर्यः बहिरात्मा, प्राणः अन्तरात्मा; बहिरात्मा अन्तरात्मनः गत्याऽनुमीयते। गत्याऽत्रोक्तम्। यः पण्डितः, निष्पापः, जितेन्द्रियः, शुद्धमानसः, भक्तः, निवृत्तदृष्टिः—सः अन्तरात्मनः गत्याऽनुमानेन बहिरात्मानम् अवगच्छति। गत्याऽत्रोक्तम्। स तु हिरण्मयः पुरुषः सूर्ये, मां हिरण्मयमिव पश्यति, स एव हृदयपुण्डरीके स्थितः, अन्नं भुङ्क्ते। यः हृदयपुण्डरीके स्थितः, अन्नं भुङ्क्ते, स एव स्वर्गे प्रतिष्ठितः अग्निः, आदित्यरूपः, कालाख्यः, अदृश्यः, सर्वभूतानामन्नं भुङ्क्ते। किं तद् पुण्डरीकम्? किमस्य रूपम्? तद् व्योम एव पुण्डरीकम्, चतस्रश्च दिशः, चतस्रश्च विदिशः तस्य पत्राणि। अत्र अग्निः प्रवर्तते; एते प्राणः च सूर्यः च। एते सव्याख्येन सावित्र्या चोपासनीयाः। द्वे ब्रह्मणो रूपे—व्यक्तं चाव्यक्तं च। व्यक्तं तु अनृतं, अव्यक्तं सत्यम्। तदेव ब्रह्म। तद्ब्रह्म तेजः; तत् तेजः सूर्यः। एष आत्मा, ओंकारेण लक्षणः। सः त्रिधा आत्मानं विभज्य, ओंकारस्य त्रयः अक्षराणि। एतेन सर्वमिदं प्रोतं च अपि च प्रोतम्। तस्मात् सूर्यं ओंकाररूपेण ध्यायेत्, एवं आत्मानं युञ्जीत। अन्यत्रोच्यते—उद्गीथः प्रणवः, प्रणव उद्गीथः। सूर्य उद्गीथः, एष प्रणवः। एष उद्गीथः, प्रणवाख्यः, नेता, तेजस्वी, निद्रावर्जितः, जरामृत्युवर्जितः, त्रिपादः, त्र्यक्षरः, पुनः पञ्चधा, गुहायां निहितः। उपरि मूलं, त्रिपाद्ब्रह्म, शाखाः—द्यौ, वायुः, अग्निः, आपः, पृथिवी च अन्ये च; एकः अश्वत्थनामकः—एष ब्रह्म। तस्य तेजः सूर्यः, ओंकारस्य सारः। तस्मात् ओंकारेणोपासेत। स एव तस्य रसं बोधयति। एष अक्षरं पवित्रम्, एष अक्षरं परम्। यः एतद्वेत्ति, यदिच्छति, तत्सर्वं स्यान्न। अन्यत्रोच्यते—एतस्यैवाक्षरस्य नवतिः रूपाणि। लिङ्गयुक्तम्—ओंकारः स्त्रीपुंनपुंसकलिङ्गः। तेजस्वी—अग्निवाय्वादित्यरूपः। ईश्वरः—ब्रह्मा, रुद्रः, विष्णुः। मुखवत्—गार्हपत्यः, दक्षिणाग्निः, आहवनीयः। विद्यान्वितः—ऋग्यजुःसाम। लोकसम्बद्धः—भूर्भुवःस्वः। कालसम्बद्धः—भूतभव्यवर्तमानेन। ऊर्जस्वी—प्राणाग्निसूर्यैः। पोषकः—अन्नोदकचन्द्रैः। चैतन्ययुक्तः—बुद्धिमनःअहंकारैः। प्राणयुक्तः—प्राणापानव्यानैः। एवं ओंकारेण सर्वं समर्प्यते, पूज्यते, निवेद्यते। एवं सत्यकाम, परं चापरं च ब्रह्मैतदक्षरमेव। आदौ तु अयं अनुक्तः आसीत्। स सत्यः प्रजापतिः तपः कृत्वा, भूर्भुवःस्वः इति व्याहरत्। एष प्रजापतेः श्रेष्ठतरं रूपं, लोकात्मकम्। स्वर्लोकः शिरः, भुवर्लोकः नाभिः, भूर्लोकः पादौ; सूर्यः चक्षुः, पुरुषस्य महत्त्वेन। चक्षुषा प्रमाणं गच्छति। सत्यमेव चक्षुः। पुरुषः चक्षुषि स्थितः सर्वेषु वस्तुषु विचरति। तस्मात् भूर्भुवःस्वः इत्युपासीत। अनेन प्रजापतिः सर्वात्मा, सर्वद्रष्टा, पूज्यते। एष प्रजापतेः रूपं, सर्वं धारयति; तस्मिन्नेव सर्वं निहितम्, प्रतिनिहितं च। तस्मात् तदुपासनीयम्। "तत्सवितुर्वरेण्यं"—स सूर्यः सविता। तस्मादात्मार्थं वरणीयः इति ब्रह्मविदः। "भर्गो देवस्य धीमहि"—सविता देवता; तस्य भर्गः स्मर्यते, तद् ध्येयम् इति ब्रह्मविदः। "धियो यो नः प्रचोदयात्"—धीः बुद्धयः, ताः प्रेरयतु इति ब्रह्मविदः। "भर्गः"—सूर्ये स्थितः, मार्गदर्शी, भर्गः इति कथ्यते; प्रकाशेन गमनम्। भर्गः दहति, तस्मात् भर्गः इति। "भ"—लोकान् प्रकाशयति; "र"—भूतान् रमयति; "ग"—प्रजाः तं गच्छन्ति, तस्मात् भर्गः। सदा दीप्तत्वात् सूर्यः, प्रेरणात् सविता, दानात् आदित्यः, शुद्ध्यै पावनः, पूरणात् च स एव। एष आत्मा अमृतः, चिन्तकः, ज्ञाता, गन्ता, मुक्तः, रमणीयः, कर्ता, वक्ता, रसज्ञः, घ्राता, द्रष्टा, श्रोता, स्प्रष्टा, सर्वव्यापी, देहे स्थितः। द्वैतज्ञानं यत्र, तत्र शृणोति, पश्यति, घ्राणयति, स्वादयति, स्पृशति; आत्मा सर्वं वेत्ति। अद्वैतज्ञानं यत्र, कारणकार्यक्रियावर्जितं, वर्णनातीतम्, अनुपमम्, अनिर्वचनीयम्—तत्र किं वक्तव्यम्? एष एव आत्मा, शम्भुः, भवः, रुद्रः, प्रजापतिः, सृष्टिकर्ता, हिरण्यगर्भः, सत्यम्, प्राणः, हंसः, आचार्यः, विष्णुः, नारायणः, अर्कः, सविता, धाता, विधाता, सम्राट्, इन्द्रः, चन्द्रः—सः तेजस्वी, अग्निना छन्नः, सहस्रनेत्रः, हिरण्याण्डरूपः। स एव ज्ञेयः, अनुसंधेयः। सर्वभूतेभ्योऽभयं दत्त्वा, वनं गत्वा, विषयान् परित्यज्य, स्वदेहेऽन्तरात्मानं पश्येत्। स सर्वरूपः, हिरण्मयः, भूतज्ञः, परायणः, एकमेव तेजः, सहस्रकिरणः, शतधा गतिः, प्राणः भूतानां मध्ये उदेति—एष सूर्यः। एवं यः एवं वेत्ति, स द्विधा भवति; आत्मनि एव ध्यानं कुर्वन्, आत्मनि एव पूजां करोति। ध्यानं तु मनः साधनस्थं, पण्डितैः स्तुतम्।