यदा प्राणिनः मनः विषयक्षेत्रे संलग्नं भवति, तदा बन्धनमुपैति; यदि तु ब्रह्मणि एव मनः संलग्नं स्यात्, कः न मुच्येत बन्धनात्? मनः द्विविधं उच्यते—शुद्धं च अशुद्धं च। अशुद्धं मनः कामकल्पनया पूर्णं, शुद्धं तु कामरहितं भवति। मनः यदा नाशाद्भ्रंशात् च मुक्तं, स्थिरं दृढं च भवति, तदा मनः अमनः अवस्थां प्राप्य परमं पदं गच्छति। हृदि मनः यावत् नश्यति, तावत् तं यथावत् धारयेत्; एषा एव ज्ञानं मोक्षः च, अन्यत् तु शास्त्रप्रपञ्चनं एव। यदा मनः अशुद्धि-रहितं समाधिना आत्मनि स्थितं, तदा तेन प्राप्तं सुखं वाचाऽनिर्वचनीयम्; तदा तद् स्वान्तरेण एव गृहीतं भवति। यथा जलं जले न दृश्यते, अग्निः अग्नौ न दृश्यते, आकाशः आकाशे न दृश्यते—तथा यदा मनः अन्तः विलीनं, तदा जीवः मुक्तः भवति। मनः एव मनुष्याणां बन्धनस्य मोक्षस्य च कारणम्; विषयेषु संलग्नं बन्धनं, विषयरहितं तु मोक्षं उच्यते। कौत्सायनः स्तुतिम् आरभते—त्वं ब्रह्मा, त्वं विष्णुः, त्वं रुद्रः, त्वं प्रजापतिः; त्वं अग्निः, वरुणः, वायुः, त्वं इन्द्रः, त्वं चन्द्रः। त्वं मनुः, त्वं यमः, त्वं पृथिवी, त्वं अक्षरः; स्वार्थाय स्वभावाय च, दिवि बहुधा स्थितः। विश्वस्य ईश्वरः, नमः ते; विश्वात्मन्, विश्वकर्ता; विश्वभोक्ता, मायाऽसि, विश्वलीला-रमणः, प्रभो। शान्तस्वरूपाय नमः, गुह्याय नमः, अचिन्त्याय, अपरिमेयाय, अनाद्यन्ताय नमः। पूर्वमेव अयं तमः एकः आसीत्; ततः परेण प्रेरितः, विषयावस्थां प्राप्नोति—एषा रजः स्वरूपम्। रजः प्रेरितः, द्वन्द्वावस्थां प्राप्नोति—एषा तमः स्वरूपम्। तमः प्रेरितः, प्रवाहं प्राप्नोति—एषा सत्त्व स्वरूपम्। सत्त्व प्रेरितः, प्रवाहं प्राप्नोति। एषा चैतन्यभागः, क्षेत्रज्ञः, इच्छाद्यात्मा, प्रजापतिः; ब्रह्मा, रुद्रः, विष्णुः—एषां मुख्यरूपाणि। रजः भागः ब्रह्मा, तमः भागः रुद्रः, सत्त्व भागः विष्णुः। स एकः त्रिविधः, अष्टविधः, एकादशविधः, द्वादशविधः, अनन्तरूपः च; उत्पन्नः, सर्वभूताधिपः, जीवेषु विचरति। एष आत्मा अन्तः बहिः च स्थितः। चतुर्थं खण्डम्—एष आत्मा द्विधा स्थितः: प्राणरूपेण च सूर्यरूपेण च। एते द्वौ पञ्चनाम्नौ, अन्तः बहिः, दिवा रात्रिः, परस्परं परिवर्तेते। सूर्यः बहिरात्मा, प्राणः अन्तरात्मा; बहिरात्मा अन्तरात्मनः गत्याऽनुमीयते। गतिरेव इति घोषितम्। यः पण्डितः, निरपापः, जितेन्द्रियः, शुद्धमना, भक्तः, निवृत्तदृष्टिः—स तु अन्तरात्मनः गत्याऽनुमीय बहिरात्मानं जानाति। सूर्ये स्थितः हिरण्यमयः पुरुषः, यः मां हिरण्यमयम् पश्यति, स हृदयकमलान्तः स्थितः, अन्नं भुङ्क्ते। यः हृदयकमलान्तः स्थितः, अन्नं भुङ्क्ते—स स्वर्गस्थः अग्निः, सूर्यः, कालः, अदृश्यः, सर्वभूतानां अन्नं भुङ्क्ति। कमलं किम्? कस्य निर्मितम्? कमलं आकाशः, चतस्रः दिशः, चतस्रः उदीच्यः—एते पत्राणि। अग्निः अग्रे गच्छति; एते प्राणः सूर्यः च। एते ओंकारः सावित्र्याः च स्तोत्रैः उपासनीयाः। ब्रह्मणः द्वे रूपे—व्यक्तं च अव्यक्तं च। व्यक्तं असत्, अव्यक्तं सत्; तदेव ब्रह्म। तद् ब्रह्म ज्योतिः, तद् ज्योतिः सूर्यः। एष आत्मा, ओंकारेण सूचितः। स त्रिधा विभक्तः; ओंकारः त्रिस्वरः। तेन सर्वं इदं निबद्धं च। अतः सूर्यं ओंकाररूपेण उपासितव्यम्, एकत्वं प्राप्तव्यम्। अन्यत्र उच्यते—उद्गीथः प्रणवः, प्रणवः उद्गीथः। सूर्यः उद्गीथः, उद्गीथः प्रणवः। उद्गीथः प्रणवरूपः, नेता, नामरूपयुक्तः, निद्रारहितः, जरारहितः, मृत्युरहितः, पञ्चविधः, गुहायां स्थितः। मूले उपरि, शाखाः ब्रह्मान्तम्, द्यौ, वायु, अग्नि, आपः, पृथिवी, अन्यानि; एकेन सर्वं इदं भक्ष्यते—एष ब्रह्म। तस्य सारः सूर्यः; ओंकारस्य सारः सूर्यः। अतः ओंकारेण उपासितव्यम्। एष पवित्रः, एष ज्ञानम्। यः एतं जानाति, यद् इच्छति, तत् तस्य। अन्यत्र उच्यते—एष गर्जति, तस्य शरीरम् ओंकारः, स्त्री, पुरुष, नपुंसकः, लिङ्गयुक्तः; अग्निः, वायु, सूर्यः, दीप्तः; रुद्रः, विष्णुः, प्रभुः; गार्हपत्यः, दक्षिणाग्निः, आहवनीयः, मुखयुक्तः; ऋग्, यजुः, साम, विद्यायुक्तः; भूः, भुवः, स्वः, लोकयुक्तः; भूत, भविष्यत्, वर्तमान, कालयुक्तः; प्राण, अग्नि, सूर्य, ऊष्मयुक्तः; अन्नं, जलं, चन्द्रः, पोषणयुक्तः; बुद्धिः, मनः, अहंकारः, चैतन्ययुक्तः; प्राण, अपान, व्यान, प्राणयुक्तः; केचित् त्यजन्ति, इति उच्यते, प्रस्तोता अर्पयति। सत्यकाम, परमं च अपरं च ओंकारेण सूचितम्। एष उद्घाटितः; प्रजापतिः तपः कृत्वा "भूः भुवः स्वः" इति उवाच। एते प्रजापतेः स्थूलरूपाणि, लोकयुक्तानि। "स्वः" शिरः, "भुवः" नाभिः, "भूः" पादः; सूर्यः नेत्रम्, महापुरुषस्य प्रमाणं। नेत्रेण प्रमाणं गच्छति। नेत्रं सत्यम्; पुरुषः सर्ववस्तुषु स्थितः। अतः "भूः भुवः स्वः" उपासितव्यम्। प्रजापतिः विश्वात्मा, विश्वनेत्रः, तेन उपास्यते। एष प्रजापतिः, विश्वधारकः; तस्मिन् सर्वं निहितम्; सर्वं तस्मिन् निहितम्; अतः उपास्यः। "तत् सवितुः वरेण्यं"—स सूर्यः सविता। आत्मार्थं ब्रह्मवादिनः वरणं वदन्ति। "भर्गो देवस्य धीमहि"—सविता प्रतिष्ठितः; तस्य तेजः, ब्रह्मवादिनः "सञ्चयेम" इति वदन्ति। "धियो यो नः प्रचोदयात्"—धियः विचारः; तस्य प्रेरणा ब्रह्मवादिनः इच्छन्ति। "भर्गः"—सूर्ये स्थितः, तारकाक्षि, तेजः; तस्य प्रकाशेन गति। तेजः दहति; अतः तेजः इति ब्रह्मवादिनः। तेजः लोकान् प्रकाशयति, भूतानि वर्णयति; ते तं गच्छन्ति, न गच्छन्ति, प्राणीः। अतः भर्गः धारकः; शत्रुनाशकः सूर्यः; प्रेरकः सविता; दाता आदित्यः; शुद्धिकर्ता पवमानः; गच्छन्ति आदित्यः। तेन आत्मना अमृतः, चिन्तकः, गन्ता, कर्ता, सुखदाता, वक्ता, रसज्ञः, गन्धज्ञः, स्पर्शज्ञः, सर्वव्यापी। द्वैतज्ञानं यत्र, तत्र शृणोति, पश्यति, जिघ्रति, स्वादयति, स्पर्शयति, आत्मना सर्वं जानाति। अद्वैतज्ञानं यत्र, कारणकार्यरहितम्, अनिर्वचनीयम्, निरुपमम्, निर्गुणम्—तत्र किं उच्यते? एष आत्मा स्वामी—शम्भुः, भवः, रुद्रः, प्रजापतिः, विश्वकर्ता, हिरण्यगर्भः, सत्यम्, प्राणः, हंसः, शान्तः, विष्णुः, नारायणः, अर्कः, सविता, धाता, सम्राट्, इन्द्रः, चन्द्रः। स दीप्तः, अग्निना आच्छादितः, सहस्रकिरणः, हिरण्यवर्णः, सुखयुक्तः—स उपासनीयः, ज्ञेयः। सर्वभूतानां अभयदत्वं दत्त्वा, वनं गत्वा, विषयान् संत्यज्य, स्वदेहे एव तं पश्यति। तदा विश्वरूपः, हिरण्यवर्णः जातवेदाः, परमः, एकः प्रकाशः, सहस्रकिरणः, शतगमः, प्राणः प्राणिनां मध्ये—एष सूर्यः उदेति। पञ्चमः खण्डः समाप्तः। षष्ठः खण्डः—एष आत्मा द्विधा स्थितः: प्राणरूपेण च सूर्यरूपेण च। एते द्वौ तस्य पन्थानौ, अन्तः बहिः, दिवा रात्रिः, परस्परं परिवर्तेते। सूर्यः बहिरात्मा, प्राणः अन्तरात्मा; बहिरात्मा अन्तरात्मनः गत्याऽनुमीयते। गतिरेव इति घोषितम्। यः पण्डितः, निरपापः, जितेन्द्रियः, शुद्धमना, भक्तः, निवृत्तदृष्टिः—स तु अन्तरात्मनः गत्याऽनुमीय बहिरात्मानं जानाति। सूर्ये स्थितः हिरण्यमयः पुरुषः, यः मां हिरण्यमयम् पश्यति, स हृदयकमलान्तः स्थितः, अन्नं भुङ्क्ते। यः हृदयकमलान्तः स्थितः, अन्नं भुङ्क्ते—स स्वर्गस्थः अग्निः, सूर्यः, कालः, अदृश्यः, सर्वभूतानां अन्नं भुङ्क्ति। कमलं किम्? कस्य निर्मितम्? कमलं आकाशः, चतस्रः दिशः, चतस्रः उदीच्यः—एते पत्राणि। अग्निः अग्रे गच्छति; एते प्राणः सूर्यः च। एते ओंकारः सावित्र्याः च स्तोत्रैः उपासनीयाः। ब्रह्मणः द्वे रूपे—व्यक्तं च अव्यक्तं च। व्यक्तं असत्, अव्यक्तं सत्; तदेव ब्रह्म। तद् ब्रह्म ज्योतिः, तद् ज्योतिः सूर्यः। एष आत्मा, ओंकारेण सूचितः। स त्रिधा विभक्तः; ओंकारः त्रिस्वरः। तेन सर्वं इदं निबद्धं च। अतः सूर्यं ओंकाररूपेण उपासितव्यम्, एकत्वं प्राप्तव्यम्। अन्यत्र उच्यते—उद्गीथः प्रणवः, प्रणवः उद्गीथः। सूर्यः उद्गीथः, उद्गीथः प्रणवः। उद्गीथः प्रणवरूपः, नेता, दीप्तः, निद्रारहितः, जरारहितः, मृत्युरहितः, त्रिपदः, त्रिस्वरः, पञ्चविधः, गुहायां स्थितः। मूले उपरि, त्रिपदः ब्रह्म, शाखाः—द्यौ, वायु, अग्नि, आपः, पृथिवी, अन्यानि; एकः अश्वत्थः, एष ब्रह्म, तस्य तेजः सूर्यः, ओंकारस्य सारः। अतः ओंकारेण उपासितव्यम्। एष एव तस्य स्वादं जागरयति। एष पवित्रः, एष परमम्। यः एतं जानाति, यद् इच्छति, तत् तस्य। अन्यत्र उच्यते—एष ओंकारः नव्याणि रूपाणि, स्वरसमाना। स्त्री, पुरुष, नपुंसकः; अग्निः, वायु, आदित्यः—दीप्तः। ब्रह्मा, रुद्रः, विष्णुः—प्रभुः। गार्हपत्यः, दक्षिणाग्निः, आहवनीयः—मुखरूपः। ऋग्, यजुः, साम—विद्यारूपः। भूः, भुवः, स्वः—लोकरूपः। भूत, भविष्यत्, वर्तमान—कालरूपः। प्राण, अग्नि, सूर्य—ऊष्मरूपः। अन्नं, जलं, चन्द्रः—पोषकः। बुद्धिः, मनः, अहंकारः—चैतन्यरूपः। प्राण, अपान, व्यान—प्राणरूपः। ओंकारेण सर्वं अर्पितम्। सत्यकाम, परमं च अपरं च ओंकारः। पूर्वमेव अयं अनुक्तः। सत्यम् प्रजापतिः तपः कृत्वा "भूः भुवः स्वः" इति उवाच। प्रजापतेः रूपं, लोकसदृशम्। "स्वः" शिरः, "भुवः" नाभिः, "भूः" पादः; सूर्यः नेत्रम्, महापुरुषस्य प्रमाणम्। नेत्रेण प्रमाणं गच्छति। सत्यम् नेत्रम्। पुरुषः नेत्रे स्थितः सर्ववस्तुषु विचरति। अतः "भूः भुवः स्वः" उपास्यः। प्रजापतिः सर्वात्मा, सर्वदर्शी; तेन उपास्यते। एष प्रजापतेः रूपम्, सर्वधारकः; तस्मिन् सर्वं निहितम्; सर्वं तस्मिन् निहितम्; अतः उपास्यः। "तत् सवितुः वरेण्यं"—स सूर्यः सविता। आत्मार्थं वरणं ब्रह्मविदः वदन्ति। "भर्गो देवस्य धीमहि"—सविता देवः; तस्य भर्गः, ब्रह्मविदः उपास्यं वदन्ति। "धियो यो नः प्रचोदयात्"—धियः विचारः; तस्य प्रेरणा ब्रह्मविदः इच्छन्ति। "भर्गः"—सूर्ये स्थितः, तारकाक्षि, तेजः; तस्य प्रकाशेन गति। तेजः दहति; अतः तेजः इति ब्रह्मविदः। "भा"—लोकान् प्रकाशयति; "र"—भूतानि आनन्दयति; "ग"—प्राणीः तं गच्छन्ति, तस्मात् आगच्छन्ति। अतः "भा-र-ग"—भर्गः। सततदीप्तः सूर्यः; प्रेरकः सविता; दाता आदित्यः; शुद्धिकर्ता पावनः; पूरकः आदित्यः। एष आत्मा अमृतः, चिन्तकः, ज्ञाता, गन्ता, विमोचकः, रमणः, कर्ता, वक्ता, रसज्ञः, गन्धज्ञः, द्रष्टा, श्रोता, स्पर्शज्ञः, सर्वव्यापी, शरीरस्थः। द्वैतज्ञानं यत्र, तत्र शृणोति, पश्यति, जिघ्रति, स्वादयति, स्पर्शयति; आत्मना सर्वं जानाति। अद्वैतज्ञानं यत्र, कारणकार्यरहितम्, अनिर्वचनीयम्, निरुपमम्, अनिर्देश्यम्—तत्र किं उच्यते?