यत्रापि कथ्यते—कर्मकर्ता इयं भूतात्मा, साधनद्वारेण प्रवर्तते, अन्तःपुरुषः कर्ता इति। यथा लौहपिण्डः, कर्तृभिः आघातितः, उपहतः, विविधरूपः भवति, तथैव भूतात्मा, अन्तःपुरुषेण उपहतः, गुणैः आघातितः, बहुरूपः भवति। यः त्रिगुणैः आघातितः, चौरासी लक्ष जातिषु परिणमति, स एव भूतात्मा, तस्य बहुरूपता। गुणाः पुरुषेण प्रेरिताः, चक्रस्य नाभिवत् परिभ्रमन्ति। यथा लौहपिण्डः आघातितः, अग्निः न उपहतः, तथैव पुरुषः न उपहतः; भूतात्मा एव उपहतः, संयोगात्। कथ्यते—एष शरीरः मैथुनात् उत्पन्नः, चेतनाहीनः, नरकाय नियतः, मूत्रमार्गेण निष्क्रान्तः, अस्थिभिः आवृतः, मांसलिप्तः, त्वचा बद्धः, मल-मूत्र-पित्त-कफ-मज्ज-वसा-अपसृष्टिपूरितः, पिण्डवत्। कथ्यते—मोहः, भयम्, विषादः, निद्रा, आलस्यं, व्याघातः, वृद्धिः, दुःखम्, शोकः, तृष्णा, क्लेशः, क्रोधः, नास्तिकता, अज्ञानम्, ईर्ष्या, क्रूरता, मूढता, निरलज्जता, मायाचौर्यं, गर्वः, विषमत्वम्—एते तमसि संयुक्ताः। तृष्णा, स्नेहः, कामः, लोभः, हिंसा, सुखम्, दृष्टिवासना, स्पर्धा, इच्छाः, चञ्चलता, स्पृहा, धनान्वेषणम्, मित्रपक्षपातः, वस्तुनिबद्धता, अप्रियविषयद्वेषः, प्रियविषयासक्तिः—एते रजसि संयुक्ताः। एतेषु गुणेषु भूतात्मा पूर्णः, उपहतः, बहुरूपता प्राप्नोति। तृतीयः खण्डः। तदा ऊर्ध्वरेतसः, विस्मिताः, उपगम्य, ऊचुः—"भगवन्, नमः। त्वमेव नः शरणम्, त्वं नः उपदिश; अन्यं न जानिमः। कः भूतात्मनोऽतिथिः, येन, इमं त्यक्त्वा, अन्येन एकत्वं प्राप्यते?" सः प्रत्यवदत्— कथ्यते—महानदीषु तरङ्गवत्, पूर्वकृतस्य पुनरागमनम् अनिवार्यम्; मृत्योरागमनवत्, समुद्रवत्, कठिनम्। शुभाशुभफलैः पशुवत् बद्धः, स्वतन्त्रता नास्ति, बन्धनवत्; यमक्षेत्रे, भयैः परिवृतः; मद्यपवत्, मदनन्दनः; पापगृहीतः, भ्रमति; महाभुजङ्गदष्टः, भयदर्शनः; रागान्धः, तमसि स्थितः; मायावद्, मायाजगत्; स्वप्नवत्, मिथ्यादर्शनम्; कदलीकोषवत्, सारहीनः; नटवत्, क्षणिकवेषधारी; चित्रभित्तिवत्, मिथ्याशोभायाम् रमते। इति—शब्दाद्यर्थाः, अर्थवत् प्रतीताः, वस्तुतः निरर्थकाः। भूतात्मा तेषु आसक्तः, परमपदं न स्मरति। एष भूतात्मनः उपायः—ज्ञानप्राप्तिः, धर्माचरणम्, स्ववर्णपालनम्, स्वधर्मानुष्ठानम्। यथा मूलम् शाखाः च, सर्वं एतद् एतदाधारम्; अन्यथा, अधः पतति। यः स्वधर्मेण उपहतः, वेदेषु स्वधर्मं न उल्लङ्घयति, स्ववर्णे स्थितः, सः तपस्वी इति कथ्यते। इति—तपस्याः विना आत्मध्यानं न सिध्यति; कर्मशुद्धिः अपेक्षिता। "तपसा शुद्धिः; शुद्ध्याः मनः; मनसा आत्मा; आत्मलाभात् प्रत्यागतिः।" अत्र श्लोकाः—यथा अग्निः निर्वाणे स्वस्थानं गच्छति, तथा कर्मनिवृत्त्या मनः स्वस्थानं गच्छति। यस्य मनः स्वस्थानं प्राप्तम्, सत्यनुगामी, विषयैः न मोहितम्, असत्यप्रवृत्तानि कर्माणि न बध्नन्ति। मन एव जन्ममृत्युचक्रः; तस्मात्, प्रयत्नेन शुद्धयेत्। यथा मनः, तथा भवति; एष प्राचीनः रहस्यः। मनः शुद्ध्या, शुभाशुभकर्माणि विनश्यन्ति। शान्तात्मा, आत्मनि स्थितः, अक्षरं सुखम् अनुभवति। यदा जीवस्य मनः विषयक्षेत्रे आसक्तम्, तदा बद्धः; यदि ब्रह्मणि आसक्तम्, कः न मुच्येत? मनः द्विविधम्—शुद्धम्, अशुद्धम्। अशुद्धम् कामकल्पनायुक्तम्; शुद्धम् कामरहितम्। मनः विनाशविक्षेपरहितम्, स्थिरम् कृत्वा, अमनःस्थितिम् प्राप्तम्, तदा परमं पदं प्राप्नोति। मनः हृदि यावत् विनियतम्, विनश्यति। एष ज्ञानं, मोक्षः; अन्यद् शास्त्रविस्तारः। शुद्धमनः समाधिस्थम् आत्मनि स्थितम्, यत् सुखम्, तद् वाच्या न वर्ण्यते; तदा स्वया बुद्ध्या गृहीते। यथा जलं जले न दृश्यते, न अग्निः अग्नौ, न आकाशः आकाशे; तथा, मनः अन्तर्निहितम्, पुरुषः विमुक्तः। मनः एव मानवस्य बन्धमोक्षयोः कारणम्; विषयासक्तम्, बन्धनाय; विषयविमुक्तम्, मोक्षाय। कौत्सायनः स्तुतिः—त्वं ब्रह्मा, त्वं विष्णुः, त्वं रुद्रः, त्वं प्रजापतिः; त्वं अग्निः, वरुणः, वायुः, त्वं इन्द्रः, त्वं चन्द्रः। त्वं मनुः, त्वं यमः, त्वं पृथिवी, त्वं अक्षरः; स्वार्थं, स्वकर्तव्यं, दिवि बहुरूपः स्थितः। विश्वेश्वर, नमस्ते; विश्वात्मन्, विश्वकर्ता; विश्वभोक्ता, त्वं मायाजालः, विश्वलीला-सुखः, प्रभो। शान्तस्वरूपाय नमः; गुह्याय नमः; अचिन्त्याय, अपरिमेयाय, अनाद्यन्ताय नमः। आदौ, एष अन्धकारः; ततः, परमात्मनः प्रेरणया, विषयावस्था प्राप्यते—एष रजःरूपः। रजः प्रेरितः, कलहावस्था प्राप्यते—एष तमःरूपः। तमः प्रेरितः, प्रवाहः—एष सत्त्वरूपः। सत्त्व प्रेरितः, प्रवाहः। एष चैतन्यांशः, क्षेत्रज्ञः, प्रत्येकस्य, संकल्प-विकल्प-अहंकारचिह्नितः; प्रजापतिः। तस्य मुख्यरूपाणि—ब्रह्मा, रुद्रः, विष्णुः। रजः अंशः—ब्रह्मा; तमः—रुद्रः; सत्त्व—विष्णुः। सः एकः, त्रिरूपः, अष्टरूपः, एकादशरूपः, द्वादशरूपः, अनन्तरूपः; उत्पन्नः, जीवेषु चरति, सर्वभूताधिपः। एष आत्मा, अन्तः, बहिः च। चतुर्थः खण्डः। एष आत्मा द्विधा स्थितः—प्राणरूपेण, सूर्यरूपेण। एते द्वौ, नामपञ्चधा, अन्तः, बहिः, दिनरात्र्यः; परस्परं परिवर्तन्ति। सूर्यः बाह्यात्मा, प्राणः आन्तरात्मा; बाह्यात्मा आन्तरात्मनः गत्या अनुमान्यते। गतिरेवोक्तम्। यस्य ज्ञानवान्, निष्पापः, इन्द्रियनिग्रहवान्, शुद्धमना, भक्तः, नेत्रनिवृत्तः—सः आन्तरात्मनः गत्या बाह्यात्मानम् अनुमानयति। गतिरेवोक्तम्। सूर्ये अन्तर्गतः सुवर्णपुरुषः, यः मां सुवर्णवत् पश्यति, सः हृदयपद्मे स्थितः, अन्नं भुङ्क्ते। यः हृदयपद्मे स्थितः, अन्नं भुङ्क्ते—सः दिवि स्थितः अग्निः, सूर्यरूपः, कालाख्यः, अदृश्यः, सर्वभूतानाम् अन्नं भुङ्क्ते। किं पद्मम्? किं तस्य निर्माणम्? तद् पद्मम् आकाशः; चतुर्दिक्, चतुर्धिक्प्रतिदिक् तस्य पत्राणि। अत्र अग्निः अग्रे गच्छति; एते प्राणः, सूर्यः। एते ओंकारेण, सावित्र्याः मन्त्रैः पूजनीयाः। ब्रह्मणः द्वे रूपे—व्यक्तम्, अव्यक्तम्। व्यक्तम् असत्; अव्यक्तम् सत्। तद् ब्रह्म। तद् ब्रह्म तेजः; तद् तेजः सूर्यः। एष आत्मा, "ओम्" इति सूचितः। सः त्रिधा विभक्तः; "ओम्" तिस्रः अक्षराः। एतेषु सर्वम् एतत् तन्तुयुक्तम्। अतः, सूर्यं "ओम्" इति ध्यानं कुर्यात्, तेन एकत्वं प्राप्नोति। कथ्यते—उद्गीथः प्रणवः; प्रणवः उद्गीथः। सूर्यः उद्गीथः; उद्गीथः प्रणवः। इति—उद्गीथः, प्रणवाख्यः, नेता, नामरूपः, निद्रारहितः, वृद्धिरहितः, मृत्युरहितः, पञ्चधा, गुह्ये ज्ञेयः। इति—मूलं ऊपरि, शाखा ब्रह्मपर्यन्तम्, द्यौ, वायु, अग्नि, आपः, पृथिवी, अन्यानि; एकेन सर्वम् खाद्यते—एष ब्रह्म। तस्य सारः—सूर्यः ओंकारस्य सारः। अतः, "ओम्" इति पूजनीयम्। सः तस्य स्वादं जाग्रयति। इति—एष अक्षरः पवित्रः; एष ज्ञानम्। यः एतत् जानाति, यत् इच्छति, तत् तस्य। कथ्यते—वज्रनादः, तस्य शरीरम् "ओम्", स्त्री, पुरुष, नपुंसक, लिङ्गयुक्तम्; अग्निः, वायु, सूर्यः, दीप्तिमान्; रुद्रः, विष्णुः, प्रभुः; गृह्याग्निः, दक्षिणाग्निः, आहवनीयः, मुखयुक्तः; ऋग्, यजुः, साम, ज्ञानयुक्तः; भूः, भुवः, स्वः, लोकयुक्तः; भूत, वर्तमान, भविष्यत्, कालयुक्तः; प्राणः, अग्निः, सूर्यः, ऊष्मयुक्तः; अन्नम्, आपः, चन्द्रः, पोषयुक्तः; बुद्धिः, मनः, अहंकारः, चैतन्ययुक्तः; प्राणः, अपानः, व्यानः, प्राणयुक्तः; केचित् "त्यजामि" इति वदन्ति; इति, प्रस्तोतृणि अर्प्यते। इति—सत्यकाम, परमं अपि अपारं अपि, "ओम्" इत्यक्षरेण सूचितम्। एष उद्घाटितः; प्रजापतिः तपः कृत्वा, "भूः, भुवः, स्वः" इति उच्चारयत्। एते प्रजापतेः स्थूलतमाः रूपाणि, लोकयुक्ताः। "स्वः" शिरः, "भुवः" नाभिः, "भूः" पादः; सूर्यः नेत्रम्, महापुरुषमात्रायुक्तम्। नेत्रेण एष मात्रा गच्छति। नेत्रं सत्यं; पुरुषः सर्ववस्तुषु स्थितः। अतः, "भूः, भुवः, स्वः" इति पूजनीयम्। प्रजापतिः, विश्वात्मा, विश्वनेत्रः, पूज्यते। इति—एष प्रजापतिः, विश्वधारकः; तस्मिन् सर्वम् निहितम्। सर्वम् तस्मिन निहितम्; अतः पूजनीयः। "तत् सवितुः वरेण्यं"—सूर्यः सविता। अतः, ब्रह्मवादिनः वदन्ति, "आत्मार्थम्"। "भर्गो देवस्य धीमहि"—सविता स्थापितः; तस्य तेजः, ब्रह्मवादिनः वदन्ति, "संचिनोमि"। "धियो यो नः प्रचोदयात्"—धियः विचाराः; ताः प्रेरयत्विति ब्रह्मवादिनः। "भर्गः"—सूर्ये स्थितः, तारा-नेत्रे, तेजः; तस्य प्रकाशेन गति। तेजः दहति; अतः तेजः इति ब्रह्मवादिनः। तेजः लोकान् दीप्तयति, भूतानि वर्णयति; ते तं गच्छन्ति, न गच्छन्ति, प्राणीः। अतः, धारकत्वात् भर्गः; शत्रुनाशकत्वात् सूर्यः; प्रेरकत्वात् सविता; दातृत्वात् आदित्यः; पावनत्वात् पवमानः; गतित्वात् आदित्यः। इति—स्वात्मना, अमृतः, चिन्तकः, गन्ता, सृष्टा, सुखदाता, कर्ता, वक्ता, रसज्ञः, घ्राता, स्पर्शकः, सर्वव्यापकः स्थितः। इति—द्वैतज्ञानं यत्र, तत्र शृणोति, पश्यति, घ्राणयति, स्वादयति, स्पर्शयति, सर्वं आत्मना जानाति। अद्वैतज्ञानं यत्र, कारण-कार्य-गुणरहितम्, अवर्णनीयम्, अतुल्यम्, निरुपमम्—किं तत्र वदेत्? एष आत्मा स्वस्य प्रभुः—शम्भुः, भवः, रुद्रः, प्रजापतिः, विश्वकर्ता, हिरण्यगर्भः, सत्यः, प्राणः, हंसः, शान्तः, विष्णुः, नारायणः, अर्कः, सविता, धाता, सम्राट्, इन्द्रः, चन्द्रः। यः दीप्तिमान्, अग्निना आच्छादितः, सहस्रकिरणः, सुवर्णः, आनन्दयुक्तः—सः साधनीयः, ज्ञेयः। सर्वभूतानां अभयदानं कृत्वा, वनं गत्वा, बाह्यविषयेषु इन्द्रियाणि निवर्त्य, स्वशरीरे तं पश्यति। तदा, विश्वरूपः, सुवर्णजातवेदाः, परमः, एकदीप्तिः, सहस्रकिरणः, शतपथगामी, प्राणः जीवेषु उदेति—एष सूर्यः। पञ्चमः खण्डः समाप्तः। षष्ठः खण्डः—एष आत्मा द्विधा स्थितः—प्राणरूपेण, सूर्यरूपेण। एते द्वौ तस्य पथौ, अन्तः, बहिः, दिनरात्र्यः; परस्परं परिवर्तन्ति। सूर्यः बाह्यात्मा, प्राणः आन्तरात्मा; बाह्यात्मा आन्तरात्मनः गत्या अनुमान्यते। गतिरेवोक्तम्। यस्य ज्ञानवान्, निष्पापः, इन्द्रियनिग्रहवान्, शुद्धमना, भक्तः, नेत्रनिवृत्तः—सः आन्तरात्मनः गत्या बाह्यात्मानम् अनुमानयति। गतिरेवोक्तम्। सूर्ये अन्तर्गतः सुवर्णपुरुषः, यः मां सुवर्णवत् पश्यति, सः हृदयपद्मे स्थितः, अन्नं भुङ्क्ते। यः हृदयपद्मे स्थितः, अन्नं भुङ्क्ते—सः दिवि स्थितः अग्निः, सूर्यरूपः, कालाख्यः, अदृश्यः, सर्वभूतानाम् अन्नं भुङ्क्ते। किं पद्मम्? किं तस्य निर्माणम्? तद् पद्मम् आकाशः; चतुर्दिक्, चतुर्धिक्प्रतिदिक् तस्य पत्राणि।