मैत्रायणीयोपनिषद्

श्रोतव्यम् इदं यत् वाङ्मनसोऽतिगतम्, तत् एव शुद्धं शुद्धीकृतं शून्यं शान्तं प्राणरूपं च। एषः स्वतन्त्रः, अनन्तः, अव्ययः, स्थिरः, नित्यः, अजातः, आत्मस्वरूपे स्थितः। अस्यैव कारणेन देहः चेतनः प्रतिष्ठितः, अयं च तस्य प्रेरकः। तं ते पप्रच्छुः—“भगवन्, यः एवंस्वरूपः सन्, इच्छाशून्यः अपि, कथं देहं चेतनत्वेन स्थापयति प्रेरयति च?” सः उवाच— एषः हि सूक्ष्मः, अग्राह्यः, अदृश्यः, पुरुषशब्दितः। सः संकल्पेन अस्मिन् संसारे परिभ्रमति, भागशः स्वप्नान्ते इव, संकल्पेन एव जागर्ति। तस्य यः अंशः, यः प्रतिपुरुषं शुद्धविज्ञानस्वरूपः, क्षेत्रज्ञः, संकल्पविकल्पअहंकारचिह्नितः, सः प्रजापतिः सर्वदर्शी। तेनैव विज्ञानदेहेन देहः चेतनः स्थाप्यते, अयं च प्रेरकः। पुनः पृष्टवन्तः—“भगवन्, किमर्थं एवमात्मा भागशः प्रवर्तते?” सः अवदत्— आदौ प्रजापतिः एव आसीत्। सः असन्तुष्टः आसीत्। सः आत्मनं विचिन्त्य, अनेके प्राणिनः सृजत्। ते, स्वात् जागृताः अपि, प्राणरहिताः, स्थाणुवत् तिष्ठन्ति स्म। सः तद् दृष्ट्वा असन्तुष्टः आसीत्। सः चिन्तयामास—“एतान् बोधयितुं अहम् अन्तः प्रविश्य तान् चेतयामि।” वायुवत् स्वरूपं कृत्वा, सः अन्तः प्रविवेश। सः एकः न प्रविष्टः; आत्मानं पञ्चधा विभज्य, प्राण, अपान, समान, उदान, व्यान इति अभिदधात्। अत्र, यः ऊर्ध्वं गच्छति सः प्राणः; यः अधः गच्छति सः अपानः; यः स्थूलं अन्नं अपाने धारयति, अशुद्धं सर्वाङ्गेषु समं वितरति, सः समानः; यः खादितं पीतं निगलितं निष्कासयति, सः उदानः; यः सर्वस्रोतांसि व्याप्नोति, सः व्यानः। यदा प्राणापानौ सूक्ष्मावन्तः अन्तः स्थितौ, तदा तयोः मध्ये उष्णता मासस्य इव भवति। स एव पुरुषः वैश्वानरः अग्निः। अन्यत्र अपि उक्तम्—एषः वैश्वानरः अग्निः अन्तः पुरुषः, येन अन्नं पच्यते, जठराग्निरूपेण। तस्य शब्दः कर्णौ संलिह्य श्रोतुं शक्यते; मरणसमये तु सः शब्दः न शृणोति। एवं पञ्चधा आत्मानं विभज्य, सः मनोमये गुहायां स्थितः, प्राणदेहरूपः, नानारूपधारी, सत्यसंकल्पात्मा। हृदि निवसन्, प्रयोजनाभावेन अन्यानि प्रयोजनानि चिन्तयति। तदा स्वदीहानि भित्वा, ऊर्ध्वं गच्छति, पञ्चभिः रश्मिभिः विषयान् भुङ्क्ते। एते रश्मयः ज्ञानेन्द्रियाणि; कर्मेन्द्रियाणि तस्य अश्वाः, देहः रथः, मनः सारथिः। प्रकृत्याः प्रोत्साहनेन, देहः चक्रवत् भ्रमति। मृतस्य देहः न चेतनः, न प्रेरितः। एषः एव आत्मा—कर्मणां शुभाशुभफलैः नीत इव, प्रतिदेहे सञ्चरन्, अव्यक्तत्वात्, सूक्ष्मत्वात्, अदृश्यत्वात्, असङ्गत्वाच्च, न प्रतिष्ठते, न कर्ता, केवलं कर्तृवद् दृश्यते। एषः शुद्धः, स्थिरः, अचलः, असंस्पृष्टः, अविकम्पितः, निराशः, साक्षिरूपेण स्थितः, स्वचर्याम् अनुभूय, गुणावरणेन तिरस्कृतः, गूढः भवति। एवं द्वितीयः खण्डः समाप्तः। ते ऊचुः—“भगवन्, यद् आत्मनः ऐश्वर्यं दर्शयसि, कः अन्यः आत्मा? कः सः, शुभाशुभफलैः अभिभूतः, शुभाशुभयोः जन्मनि प्राप्नोति, द्वन्द्वैः निगृहीतः, अधोर्ध्वं सञ्चरन् विचरति? कः एषः?” सः प्रत्युवाच— अस्ति अपरः, भूतात्मा नाम, यः शुभाशुभफलैः अभिभूतः, शुभाशुभयोः जन्मानि प्राप्नोति, द्वन्द्वैः निगृहीतः, अधोर्ध्वं सञ्चरन् विचरति। तस्य व्याख्या—पञ्च सूक्ष्मभूतानि ‘भूत’ नाम, पञ्च स्थूलभूतानि अपि ‘भूत’ नाम; तेषां समष्टिः ‘देह’ इति कथ्यते। ‘देह’ एव भूतात्मा। तस्य आत्मा, पद्मपत्रे बिन्दुरिव। सः प्रकृतिगुणैः अभिभूतः, मोहितः भवति। अमोहितः, न पश्यति ईश्वरं, भगवन्तं, स्रष्टारं, आत्मनि स्थितम्। गुणसंघातेन तृप्तः, अशुद्धः, चपलः, अस्थिरः, लोभी, इच्छुकः, विक्षिप्तः, अहंकारयुक्तः—“अहं एषः, एषः मम”—इति मन्यते। सः स्वात्मना आत्मानं बध्नाति, जालस्थखगवत्, फलैः अभिभूतः, निष्फलः सञ्चरति। अन्यत्र उच्यते—कर्ता एषः भूतात्मा, करणैः कृत्यं कुर्वन्, अन्तरात्मा कर्ता। यथा लौहमयः पिण्डः करणैः ताडितः अभिभूतः नानारूपः भवति, एवं भूतात्मा अन्तरात्मना गुणैः ताडितः नानारूपः भवति। गुणैः प्रेरितः, त्रिगुणैः चतुरशीतिलक्षरूपेण परिणम्यति, एषः भूतात्मा, बहुरूपता च। गुणाः पुरुषेण प्रेरिताः, चक्रस्य नाभिं प्रति भ्रमन्ति। लौहपिण्डे ताडिते, अग्निः न अभिभूतः, तथा पुरुषः न अभिभूतः; भूतात्मैव संगात् अभिभूतः। अत्र उच्यते—एषः देहः मैथुनसंभूतः, अचेतनः, नरके नियतः, मूत्रमार्गे निष्क्रान्तः, अस्थिभिः आच्छादितः, मांसलेपितः, त्वचा बद्धः, पूयमूत्रपित्तश्लेष्ममज्जावसादिभिः पूरितः, पूर्णकोषवत्। अन्यत्र उच्यते—मोहः, भयम्, शोकः, निद्रा, आलस्यं, व्रणः, जरः, दुःखम्, क्रोधः, नास्तिक्यम्, अज्ञानम्, असूया, क्रूरता, मूर्खता, निर्लज्जता, मायाचारः, दम्भः, वैषम्यम्—एते तामसाः। तृष्णा, स्नेहः, रागः, लोभः, हिंसा, सुखम्, दृष्टिनिष्ठा, ईर्ष्या, कामः, चञ्चलता, आकाङ्क्षा, अर्थचिन्ता, स्वजनपक्षपातः, वस्तुनिष्ठता, द्वेषः प्रियविप्रतिषेधः, प्रियसंयोगे आसक्तिः—एते राजसाः। एभिः पूरितः, अभिभूतः, भूतात्मा नानारूपत्वं प्राप्नोति। तृतीयः खण्डः। तदा ऊर्ध्वरेतसः, विस्मिताः, उपसंगम्य ऊचुः—“भगवन्, नमः ते। अस्मान् उपदिश; त्वमेव शरणम्, अन्यं न जानिमः। कः एषः भूतात्मनः अतिथिः, येन इमं विसृज्य अन्येन संयोगः स्यात्?” सः अवदत्— अन्यत्र उच्यते—यथा महतीषु नद्यः तरङ्गाः प्रवृत्ताः, एवम् एव कृतकृत्यस्य पुनरागमनम् अनिवार्यम्, मृत्योरागमनवत्, समुद्रवत्। शुभाशुभपाशैः बद्धः, पशुवत्, मुक्त्यभावः, यमक्षेत्रे भयैः परिवृतः, मद्यपवत् मदनन्दनः, पापग्रस्तः सञ्चरति, महाभुजङ्गदष्टः, भीतिम् पश्यति, रागान्धः, तमसि स्थितः, मायामये जगति, स्वप्नवत् मिथ्यादर्शनम्, कदलीकोरकवत् असारः, नटनट्यवत् क्षणिकवेषधारी, चित्रपटवत् मिथ्याशोभायाम् रतः। एवं उच्यते—विषयाः शब्दस्पर्शादयः, अर्थवत् इव, वास्तवतः निरर्थकाः। भूतात्मा तेषु आसक्तः, परं पदं न स्मरति। भूतात्मनः उपायः—ज्ञानप्राप्तिः, धर्माचरणम्, स्ववर्णनिष्ठा, स्वधर्मपालनम्। यथा मूलं शाखाश्च, सर्वं तदेतत्; अन्यथा, पतनं स्यात्। स्वधर्मे अभिभूतः, वेदेषु स्वधर्मं न अतिक्रामति, स्ववर्णे स्थितः सः तपस्वी इति कथ्यते। अन्यत्र अपि उच्यते—विना तपसा, आत्मध्यानसिद्धिः नास्ति; कर्मशुद्धिः अपेक्षा। अतः—“तपसा शुद्धिः, शुद्ध्या मनः, मनसा आत्मा, आत्मलाभात् निवृत्तिः।” अत्र श्लोकाः गायन्ति—यथा वह्निः अनुपादितः स्वस्थानं याति, तथैव कर्मनिवृत्त्या मनः स्वस्थानं याति। यस्य मनः स्वस्थानं प्राप्तम्, सत्यानुगामी, विषयैः न मोहितः, तस्य कर्माणि मिथ्यायुक्तानि न बध्नन्ति। मन एव संसारः; तस्मात् प्रयत्नेन शुद्ध्येत्। यथा मनः, तथा भवति; एषः पुरातनः रहस्यः। मनः निर्मलं कृत्वा, शुभाशुभकर्माणि नश्यन्ति। शान्तात्मा, आत्मनि स्थितः, अक्षय्यं सुखम् अश्नुते। मनः विषयक्षेत्रे आसक्तं बद्ध्यते; ब्रह्मणि आसक्तं, को न मुच्येत? मनः द्विविधम्—शुद्धम् अशुद्धं च। अशुद्धं कामसंकल्पयुक्तम्; शुद्धं निष्कामम्। मनः अपक्षिप्तं अचञ्चलं कृत्वा, स्थिरं, अमनः स्थितिं प्राप्ते, परां गतिं आप्नोति। मनः हृदि संयम्य, विनश्यति यावत्, तत् ज्ञानं मोक्षः; अन्यत् शास्त्रविस्तारः। मनः अपवित्रं समाधिना आत्मनि स्थितं, तत् यत् सुखं, वाचा वर्णयितुं न शक्यते; तदा तद् अन्तःकरणेन गृहीते। यथा आपः आप्सु न दृश्यते, अग्निः अग्नौ न दृश्यते, आकाशः आकाशे न दृश्यते; एवं मनः अन्तः लीनं सति, पुरुषः विमुच्यते। मन एव बन्धनाय मोक्षाय च; विषयासक्तं बद्धाय, विषयविरक्तं मुक्तये स्मृतम्। इदानीं कौत्सायनस्य स्तुतिः—त्वं ब्रह्मा, त्वं विष्णुः, त्वं रुद्रः, त्वं प्रजापतिः; त्वमग्निः, वरुणः, वायुः, त्वमिन्द्रः, त्वं चन्द्रमाः। त्वं मनुः, त्वं यमः, त्वं पृथिवी, त्वमक्षरम्; स्वार्थाय स्वकार्यार्थं, दिवि नानारूपे स्थितः। विश्वेश्वर, नमस्ते; विश्वात्मन्, विश्वस्रष्टः; विश्वभोक्तः, विश्वमाया, विश्वलीलारसप्रिय, प्रभो। शान्तस्वरूप, नमस्ते; गुह्यतम, नमस्ते; अचिन्त्य, अमेय, अनाद्यन्त, नमस्ते। पूर्वं एतद् तम एव आसीत्; तत् परेण प्रेरितम्, विषयावस्थां प्राप्नोति—एषः रजः। रजः प्रेरितः, द्वन्द्वावस्थां प्राप्नोति—एषः तमः। तमः प्रेरितः, प्रवहति—एषः सत्त्वम्। सत्त्वम् प्रेरितं, प्रवहति। एषः विज्ञानांशः, क्षेत्रज्ञः, संकल्पविकल्पअहंकारचिह्नितः, प्रजापतिः। तस्य मुख्यरूपाणि—ब्रह्मा, रुद्र, विष्णु इत्यादयः। रजः भागः ब्रह्मा, तमः भागः रुद्र, सत्त्वभागः विष्णुः। सः एकः, त्रिविध, अष्टविध, एकादशविध, द्वादशविध, अनन्तरूपः; उत्पन्नः, प्राणिषु सञ्चरन्, सर्वभूताधिपतिरूपे स्थितः। एषः आत्मा अन्तर्यामी बहिर्यामी च। चतुर्थः खण्डः। एषः आत्मा द्विधा स्थितः—प्राणरूपेण च सूर्यरूपेण च। एते द्वौ नामपञ्चकम्, अभ्यन्तरबहिर्, दिवा रात्रौ, परस्परं परिवर्तेते। सूर्यः बहिर्आत्मा, प्राणः अन्तरात्मा; बहिरात्मा अन्तरात्मनः गत्यैव गम्यते। गत्येवोक्ता। यः तु पण्डितः, निष्पापः, जितेन्द्रियः, शुद्धचित्तः, भक्तः, प्रत्याहृतदृष्टिः, सः अन्तरात्मनः गत्या बहिरात्मानं गच्छति। गत्येवोक्ता। सूर्ये हिरण्यमयः पुरुषः, यः मां हिरण्यमयं पश्यति, सः हृदयपद्मस्थः, अन्नं भुङ्क्ते। सः यः हृदयपद्मे स्थित्वा अन्नं भुङ्क्ते, स एव स्वर्गस्थः अग्निः, सूर्यरूपः, कालः, अदृश्यः, सर्वभूतानां अन्नं भुङ्क्ति। किं तद् पद्म? किं तस्य स्वरूपम्? तद् आकाशः, चतस्रः दिशः, चतस्रः अनुदिशः तस्य पत्राणि। अत्र अग्निः प्रसरति—एते प्राणः सूर्यश्च। एतौ ओंकारेण सावित्र्याः उच्चारणैः पूजनीयौ। ब्रह्मणो द्वे रूपे—व्यक्तं च अव्यक्तं च। व्यक्तं असत्यम्, अव्यक्तं सत्यम्। तद् एव ब्रह्म; तद् ब्रह्म ज्योतिः; तद् ज्योतिः सूर्यः। एषः आत्मा, ओंकारेण लक्षणीकृतः। सः त्रिधा विभक्तः; ओंकारः त्र्यक्षरः। एतेन सर्वं तन्तुना तन्तुना वेष्टितम्। अतः ओंकारेण सूर्यं ध्यानं कुर्यात्, आत्मानं संयोजयेत्। अन्यत्र उच्यते—उद्गीथः प्राणवः; प्राणवः उद्गीथः। सूर्यः उद्गीथः; उद्गीथः प्राणवः। उद्गीथः नाम प्राणवः, नेता, नामरूपः, अनिद्रः, अजरः, अमृत्युः, पुनः पञ्चधा, गुहायां विज्ञेयः। मूले ऊर्ध्वं, शाखाः ब्रह्मपर्यन्ताः, द्यौ, वायुः, अग्निः, आपः, पृथिवी च; एकेन सर्वं खाद्यते—एषः ब्रह्म। तस्य सारः सूर्यः; तस्मात् ओंकारेण पूजनीयः। स एव तस्य रसं बोधयति। एषः अक्षरः पवित्रः; एषः अक्षरः विज्ञानम्। यः एतत् वेद, यद् इच्छति, तत् स्यात्।