सामवेदस्य सामान्योपनिषत्सु मैत्रायण्युपनिषत् प्रवर्तते। यत्र ब्रह्मणः केवलस्य तत्त्वस्य बोधेन, वैराग्यजन्यया भक्त्या युक्ताः मुनयः तदुत्तमं पदं, त्रैधात्विकं ज्योतिः, प्राप्नुवन्ति। ॐ। मे अङ्गानि, वाक्, प्राणः, चक्षुः, श्रोत्रं, बलं, सर्वाणि च इन्द्रियाणि सुसंपन्नानि सन्तु। सर्वं ब्रह्म, यत् उपनिषत्सु प्रकाशितं, मयि प्रतिष्ठितं स्यात्। न कदापि ब्रह्म परित्यज्यामि, न च ब्रह्म मया परित्यज्येत। मा मा ब्रह्म परित्यज्येत्। सर्वे उपनिषत्सु कीर्तिताः धर्माः मयि सन्तु, मयि सन्तु। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः। मैत्रायण्यः, कौषीतकि, बृहज्जाबालः, तापनीः, कालाग्निरुद्रः, मैत्रेयी, सुबालः, क्षुरमन्त्रिका इत्यादयः उपनिषत्सु गण्यन्ते। अथ किल कश्चन राजा बृहद्रथः नामासीत्। सः ज्येष्ठं पुत्रं राज्ये स्थाप्य, अस्थिरं देहम् अवेक्ष्य, वैराग्यं प्राप्य, वनं जगाम। तत्र परमं तपः आस्थाय, उद्वाहितबाहुः, सूर्यं निरीक्ष्य, सहस्रदिनान्ते, अग्निवन्निर्मलतेजाः कश्चन ऋषिः, भगवाञ्शाकायन्यः, आत्मवित्, तं उपेत्य उवाच—"उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, वरं वृणीष्व।" राजा प्रणम्य प्राह—"भगवन्, नाहं आत्मनः ज्ञाता, न सत्यम् अवेदम्। वयं श्रोतुम् इच्छामः, तद् नो ब्रूहि। पूर्वं प्रतिज्ञातम्—असम्भवस्य न पृच्छेत, न च इक्ष्वाकूणां कामान्; अन्यान् वरान् वृणीष्व।" शाकायन्यः राज्ञः पादौ स्पृष्ट्वा, राजा इदं श्लोकं जजाप— "भगवन्, अस्मिन् देहे, अस्थि-चर्म-नाडी-मज्जा-मांस-शुक्र-रुधिर-श्लेष्मा-अश्रु-स्वेद-मल-मूत्र-वात-पित्त-कफसंयुक्ते, दुर्गन्धे, असारके, कः संसारे सुखलाभः?" "कामक्रोधलोभभीषात्ययमात्सर्यवियोगैषणा-भोजनतृष्णाजरारोगमरणदुःखसंयुक्ते अस्मिन् देहे, कः संसारे सुखलाभः?" "अद्यापि सर्वं विनश्यति, यथा मशकादयः तृणवत् नश्यन्ति; यद् यद् जायते तद् विनाशायैव।" "किं पुनः तेषां, धनुष्मतां, सम्राटां—यथा सुद्युम्न, भूरिद्युम्न, इन्द्रद्युम्न, कुवलयाश्व, यौवनाश्व, वद्धीय, श्वाश्वपति, शशबिन्दु, हरिश्चन्द्र, अम्बरीष, नौक्त, स्वराट्, ययाति, नर, अयुक्ष, सेनोथ, मरुत, भरतादीनां—ये स्वजनैः साक्षात् दृष्ट्वा, बहुधनं त्यक्त्वा, अस्मात् लोकात् परं गताः?" "किं पुनः तेषां, गन्धर्वासुरयक्षराक्षसप्रेतपिशाचसर्पग्रहाणां—येषां विनाशं अपि पश्यामः?" "किं पुनः सागराणां शोषणं, पर्वतानां पतनं, ध्रुवस्य चलनं, वातस्य बन्धनभङ्गः, वृक्षाणां मूलच्छेदः, पृथिव्याः निमज्जनं, देवतानां च विप्रकर्षणम्? अस्मिन् संसारे, यत्र पुनः पुनः 'अहं अयम्' इति प्रतिनिवर्तते, कः संसारे सुखलाभः? यथा पुनः पुनः निमज्जनं दृश्यते, तथा अहम् अपि, अन्धकूपे भ्रान्तमण्डूकवत्, अस्मिन् लोके पश्यामि। भगवन्, त्वमेव शरणं, त्वमेव शरणम्।" एवं प्रथमः प्रपाठकः समाप्तः। ततो भगवाञ्शाकायन्यः सन्तुष्टः राजानम् उवाच—"महान् बृहद्रथ राजन्, इक्ष्वाकुवंशस्य ध्वजः, तव कार्यं सम्पन्नम्। त्वम् मरुत् इति प्रसिद्धः। किं स्विदात्मा वक्तव्यः?" इति पप्रच्छ। यत् बहिः आश्रयणात् ऊर्ध्वं उदेति, कदाचित् क्लेश्यमानं, कदाचित् अक्लिष्टं, तमः नाशयति—एष आत्मा इति। यः शान्तः, अस्मात् शरीरात् उदेति, परमं ज्योतिः प्राप्य, स्वरूपे प्रकटते—एष आत्मा इति। एष अमृतः, अभयः, एष ब्रह्म। "राजन्, एष ब्रह्मविद्या, वा सर्वोपनिषदां विद्या, भगवता मैत्रेयेण अस्मभ्यं कथिता। तां त्वां वक्ष्यामि। ये पापरहिताः, दीप्ततेजसः, ऊर्ध्वरेतसः, वालखिल्याः इत्युच्यन्ते। ते प्रजापतिम् उपेत्य ऊचुः—'भगवन्, एष देहः यन्त्रवत् जडः। कस्य नु एषा इन्द्रियातिक्रान्ता महिमा, येन स चेतनः व्यवस्थितः? कः तस्य प्रेरयिता? तद् ब्रूहि।'" सः उवाच—"यत् वाङ्मनसः परं श्रूयते, तत् एव शुद्धं, विशुद्धं, शून्यं, शान्तं प्राणः। सः अनधिपतिः, अनन्तः, अजरः, स्थिरः, नित्यः, अजातः, स्वतंत्रः, स्वमाहात्म्ये प्रतिष्ठितः। तेन एष देहः चेतनः, एष प्रेरयिता। ते ऊचुः—'भगवन्, कथं सन्, एष चेतनत्वं कुर्यात्, प्रेरयेत्, स्वयम् अकामः?' सः उवाच—" "एष सूक्ष्मः, अग्राह्यः, अदृश्यः, पुरुषः इति कथ्यते। संकल्पेन अस्मिन् संसारे प्रवर्तते, अंशेन, यथा सुप्तः, संकल्पेनैव बोधयति। अस्य यः अंशः, यः सर्वेषु पुरुषेषु विज्ञानमात्रः, क्षेत्रज्ञः, संकल्पनिश्चयाहंकारलक्षणः, सः प्रजापतिः, सर्वदर्शी। तेन विज्ञानमात्रेण देहः चेतनः, सः प्रेरयिता। ते ऊचुः—'भगवन्, कथं सन्, अंशेन प्रवर्तते?' सः उवाच—" "आदौ प्रजापतिः एव आसीत्। सः असंतुष्टः आसीत्। आत्मानं विचार्य, अनेकानि भूतानि सृष्टवान्। तानि, आत्मनः उद्भूतानि अपि, प्राणरहितानि, स्तम्भवत् तिष्ठन्ति। सः दृष्ट्वा, असंतुष्टः आसीत्। सः विचारयामास—'एतान् बोधयिष्यामि, प्रविश्य।' सः वायुवत् कृत्वा, प्रविष्टवान्। सः न केवलम् एव प्रविष्टः, अपि तु पञ्चधा विभज्य, प्राणः, अपानः, समानः, उदानः, व्यानः इति अभवत्।" "यः ऊर्ध्वं गच्छति सः प्राणः; यः अधः गच्छति सः अपानः; यः अपाने स्थूलं भोजनं धारयति, अशुद्धं सर्वाङ्गेषु समं वितरति सः समानः; यः भुक्तपानं निगीर्णं निष्कासयति सः उदानः; यः सर्वसूषु व्याप्य स्थितः सः व्यानः।" "यदा प्राणापानौ सूक्ष्मे अन्तराले स्थितौ, तयोर्मध्ये उष्णता मासस्य सदृशी; सः पुरुषः वैश्वानरः अग्निः। अन्यत्र अपि उक्तम्—एष वैश्वानरः अग्निः, यः अन्तरात्मा, येन अन्नं पच्यते। तस्य शब्दः, कर्णौ पिधाय श्रोतव्यः। यदा गन्तव्यः, तदा सः शब्दः न श्रूयते।" "एवं पञ्चधा आत्मानं विभज्य, सः गह्वरे स्थितः, मनोमयः, प्राणशरीरः, नानारूपः, सत्यसंकल्पात्मा। सः हृदि स्थितः, अप्यर्थं न प्राप्य, अन्यं चिन्तयति। तदा स्वदीवार्थं भित्त्वा, पञ्चभिः रश्मिभिः उपभोगान् भुङ्क्ते। ते रश्मयः इन्द्रियाणि; कर्मेन्द्रियाणि अश्वाः, शरीरं रथः, मनः सारथिः। प्रकृतेः अंकुशेन, शरीरं चक्रवत् परिभ्रमति। मृतस्य देहः न चेतनः, न प्रेरितः।" "एष एव आत्मा—यथा शुभाशुभकर्मफलैः नीयमानः, प्रत्येकदेहे गच्छन्, अप्रकटः, सूक्ष्मः, अदृश्यः, असङ्गः, न प्रतिष्ठते, न कर्ता, इव दृश्यते।" "एष एव शुद्धः, स्थिरः, अचलः, अस्पृष्टः, अक्लिष्टः, अकामः, साक्षिरूपेण स्थितः, स्वचरितानन्दी, गुणच्छदितः, तस्मात् गूढः।" एवं द्वितीयः प्रपाठकः समाप्तः। ते ऊचुः—"भगवन्, आत्मनः यः एषा महिमा प्रकाशिता, अन्यः कः आत्मा? कः एष, शुभाशुभकर्मफलैः अभिभूतः, शुभाशुभयोर्जन्मानि प्राप्नोति, द्वन्द्वैः अभिभूतः, अधोर्ध्वगः सञ्चरति? कः एष?" सः प्रत्युवाच— "अस्ति अन्यः, भूतात्मा नाम, यः शुभाशुभकर्मफलैः अभिभूतः, शुभाशुभयोर्जन्मानि प्राप्नोति, द्वन्द्वैः अभिभूतः, अधोर्ध्वगः सञ्चरति। तस्य व्याख्या—पञ्च सूक्ष्मभूतानि 'भूतानि' इति; पञ्च स्थूलभूतानि अपि 'भूतानि' इति; तेषां समष्टिः 'शरीरम्' इति। यद् 'शरीरम्' इत्युच्यते, तद् भूतात्मा। तस्य आत्मा, पद्मदलवत्, अस्ति। एष प्रकृतेर्गुणैः अभिभूतः, तस्मात् मोहितः। अमोहितः, न पश्यति स्वमात्मस्थं प्रभुं, भगवन्तं, स्रष्टारम्। गुणसंघातेन तृप्तः, मलिनः, स्थैर्यरहितः, चपलः, लोभी, कामी, विक्षिप्तः, अहंकारयुक्तः—'अहं अयम्, अयम् मम' इति—स्वयमेव आत्मनात्मानं जाले पक्षिवत् बध्नाति, फलैः अभिभूतः, निष्फलं सञ्चरति।" "अन्यत्र उक्तम्—कर्ता एष भूतात्मा, करणैः क्रियते, अन्तरात्मा कर्ता। यथा लौहमयं पिण्डं, उपकरणैः ताडितं, अभिभूतं, नानारूपं भवति, तथा भूतात्मा, अन्तरात्मना, गुणैः ताडितः, नानारूपं भवति। यः त्रिगुणैः चतुर्नवतिलक्षयोनिषु विक्रियते, सः भूतात्मा, एष नानात्वमिति। गुणाः, पुरुषेण प्रेरिताः, चक्रवत् नाभौ पर्यावर्तन्ते। यथा लौहपिण्डे ताडिते, अग्निः न अभिभूतः, तथा पुरुषः न अभिभूतः; भूतात्मैव अभिभूतः, संयोगात्।" "अन्यत्र उक्तम्—एष शरीरः संयोगात् जायते, अचेतनः, नरकाय, मूत्रमार्गे निष्क्रान्तः, अस्थिभिः आच्छादितः, मांसलेपः, त्वग्बद्धः, पूयमलमूत्रपित्तकफमज्जावसा-आदिभिः पूरितः, पुटवत्।" "अन्यत्र उक्तम्—मोहः, भयं, शोकः, निद्रा, आलस्यं, व्रणः, जरा, दुःखं, क्रोधः, नास्तिक्यम्, अज्ञानम्, मत्सरः, क्रूरता, मूढता, अनलज्जता, मायाचारः, गर्वः, वैषम्यम्—एते तमोगुणसम्बन्धाः। तृष्णा, स्नेहः, रागः, लोभः, हिंसा, सुखम्, दृष्टिसङ्गः, स्पर्धा, कामः, चञ्चलता, आकाङ्क्षा, धनचिन्ता, स्वजनानुग्रहः, वस्तुग्राहः, द्वेषः, इन्द्रियद्वेष्येषु द्वेषः, प्रियेषु सङ्गः—एते राजसाः। एभिः पूरितः, अभिभूतः, भूतात्मा नानारूपत्वं प्राप्नोति।" तृतीयः प्रपाठकः। ततो वालखिल्याः, विस्मिताः, उपेत्य ऊचुः—"भगवन्, वयं प्रणमामः। नोऽन्यः शरणं, त्वमेव शरणम्। कः एष अतिथिः भूतात्मनः, येन अस्मात् त्यक्त्वा, अन्येन संयोगं प्राप्नोति?" सः प्रत्युवाच— "अन्यत्र उक्तम्—यथा महतीषु नद्यः, पूर्वकृतस्य पुनरावृत्तिः अनिवार्या, मृत्योरागतिः कठिनाः, सागरवत्। शुभाशुभफलपाशैः बद्धः, पशुवत्, न स्वतंत्रः, यमक्षेत्रे भयैः परिवृतः, मद्यपवत् मदानन्दी, पापगृहीतः सञ्चरति, सर्पदष्टः, भयम् पश्यति, रागान्धः, तमसि स्थितः, माया इव, स्वप्नवत्, मिथ्यादर्शनम्, कदलीकोरकवत् असारः, नटवत् क्षणिकवेषधारी, चित्रपटवत् मिथ्याशोभायुक्तः। इति उक्तम्—शब्दाद्यर्थाः, अर्थवत् इव दृश्यन्ते, वस्तुतः तु अनर्थकाः। तेषु संलग्नः भूतात्मा, परमं पदं न स्मरति।" "भूतात्मनः उपायः एषः—विद्याप्राप्तिः, धर्माचरणम्, स्ववर्णानुष्ठानम्, स्वधर्मपालनम्। अन्यथा, शाखाशाखावत्, सर्वं तदुपाश्रितम्; अन्यथा, अधः पतति। यः स्वधर्मे स्थितः, वेदेषु स्वधर्मं न अतिक्रामति, सः तपस्वी इति कथ्यते। अन्यत्र उक्तम्—तपसैव आत्मध्यानसिद्धिः, कर्मशुद्धिः अपेक्ष्यते। 'तपसा शुद्धिं प्राप्नोति, शुद्ध्यात् मनः, मनसा आत्मानम्, आत्मदर्शनात् निवृत्तिः।'" "अत्र श्लोकाः पठ्यन्ते—यथा वह्निः इव, अनाहारात् स्वस्थानं प्रतिपद्यते, तथा क्रियानिवृत्त्या मनः स्वस्थानं प्रतिपद्यते।" "यस्य मनः स्वस्थानं गतम्, सत्यं चरति, विषयैः न मोहितः, तस्य कर्माणि मिथ्यादृष्टिप्रवृत्तानि न बध्नन्ति।" "मन एव संसारः, तस्मात् यत्नेन शुद्ध्येत्। यथा मनः, तथा भवति; एषा प्राचीना नीतिरेषा।" "मनःप्रसादात् शुभाशुभानि कर्माणि नश्यन्ति। शान्तात्मा, आत्मनि स्थितः, अव्ययम् सुखं भुङ्क्ते।