ਮੈਤ੍ਰਾਯਣੀਯੋਪਨਿषਦ੍

ਏष ਹਿ ਖਲ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਤਰ੍ਹृਦਯੇऽਣੀਯਾਨਿਦ੍ਧੋऽਗ੍ਨਿਰਿਵ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪੋऽਸ੍ਯੈਵਾਨ੍ਨਮਿਦਂ ਸਰ੍ਵਮਸ੍ਮਿਨ੍ਨੋਤਾ ਇਮਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ਏष ਆਤ੍ਮਾਪਹਤਪਾਪ੍ਮਾ ਵਿਜਰੋ ਵਿਮृਤ੍ਯੁਰ੍ਵਿਸ਼ੋਕੋऽਵਿਚਿਕਿਤ੍ਸੋऽਵਿਪਾਸ਼ਃ ਸਤ੍ਯਸਙ੍ਕਲ੍ਪਃ ਸਤ੍ਯਕਾਮਃ ਏष ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਃ ਏष ਭੂਤਾਧਿਪਤਿਃ ਏष ਭੂਤਪਾਲਃ ਏष ਸੇਤੁਃ ਵਿਧਰਣਃ ਏष ਹਿ ਖਲ੍ਵਾਤ੍ਮੇਸ਼ਾਨਃ ਸ਼ਮ੍ਭੁਰ੍ਭਵਓਰੁਦ੍ਰਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰ੍ ਵਿਸ਼੍ਵਸृਖਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭਃ ਸਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਣੋ ਹਂਸਃ ਸ਼ਸ੍ਤਾਚ੍ਯੁਤੋ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਨਾਰਾਯਣਃ ਯਸ਼੍ਚੈषੋऽਗ੍ਨੌ ਯਸ਼੍ਚਾਯਂ ਹृਦਯੇਵਯਸ਼੍ਚਾਸਾਵਾਦਿਤ੍ਯੇ ਸ ਏष ਏਕਃ ਤਸ੍ਮੈ ਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਾਯ ਸਤ੍ਯੇ ਨਭਸਿ ਹਿਤਾਯ ਨਮਃ

ਇਹ ਅਤਮਾ, ਜੋ ਦਿਲ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਹੈ, ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਹਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਖਾਣਾ ਉਸਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਰਲ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਅਤਮਾ ਪਾਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬੁਢਾਪੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸੰਦੇਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬੰਨ੍ਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਜਿਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਸੋਚ ਸੱਚੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਮ ਇਸ਼ਵਰ ਹੈ, ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸਭ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਪੁਲ, ਥਾਮਣ ਵਾਲਾ। ਇਹ ਅਤਮਾ ਹੀ ਮਾਲਕ, ਸ਼ੰਭੂ, ਭਵ, ਰੁਦ੍ਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ, ਹਿਰਣਯਗਰਭ, ਸੱਚ, ਪ੍ਰਾਣ, ਹੰਸ, ਅਸ਼ੀਰਵਾਦੀ, ਅਟੱਲ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਨਾਰਾਇਣ ਹੈ। ਜੋ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਉਹ ਇਕੋ ਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਸਭ ਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਸੱਚ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।

ਅਥੇਦਾਨੀਂ ਜ੍ਞਾਨੋਪਸਰ੍ਗਾ ਰਾਜਨ੍ਮੋਹਜਾਲਸ੍ਯੈष ਵੈ ਯੋਨਿਃ ਯਦਸ੍ਵਰ੍ਗੈਃ ਸਹ ਸ੍ਵਰ੍ਗਸ੍ਯੈष ਵਾਟ੍ਯੇ ਪੁਰਸ੍ਤਾਦੁਕ੍ਤੇऽਪ੍ਯਧਃ ਸ੍ਤਮ੍ਬੇਨਾਸ਼੍ਲਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਅਥ ਯੇ ਚਾਨ੍ਯੇ ਹ ਨਿਤ੍ਯਪ੍ਰਮੁਦਿਤਾ ਨਿਤ੍ਯਪ੍ਰਵਸਿਤਾ ਨਿਤ੍ਯਯਾਚਨਕਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ਼ਿਲ੍ਪੋਪਜੀਵਿਨੋऽਥ ਯੇ ਚਾਨ੍ਯੇ ਹ ਪੁਰਯਾਚਕਾ ਅਯਾਜ੍ਯਯਾਚਕਾਃ ਸ਼ੁਦ੍ਰਸ਼ਿष੍ਯਾਃ ਸ਼ੂਦ੍ਰਸ਼੍ਚ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਦ੍ਵਾਂਸੋऽਥ ਯੇ ਚਾਨ੍ਯੇ ਹ ਚਾਟਜਟਨਟਭਟਪ੍ਰਵ੍ਰਜਿਤਰਙ੍ਗਾਵਤਾਰਿਣੋ ਰਾਜਕਰ੍ਮਣਿ ਪਤਿਤਾਦਯੋऽਥਯੇ ਚਾਨ੍ਯੇ ਹ ਯਕ੍ਸ਼ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਭੂਤਗਣਪਿਸ਼ਾਚੋਰਗਗ੍ਰਹਾਦੀਨਾਮਰ੍ਥਂ ਪੁਰਸ੍ਕृਤ੍ਯ ਸ਼ਮਯਾਮ ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਬ੍ਰੁਵਾਣਾ ਅਥ ਯੇ ਚਾਨ੍ਯੇ ਹ ਵृਥਾ ਕषਾਯਕੁਣ੍ਡਲਿਨਃ ਕਾਪਾਲਿਨੋऽਥ ਯੇ ਚਾਨ੍ਯੇ ਹ ਵृਥਾ ਤਰ੍ਕਦृष੍ਟਾਨ੍ਤਕੁਹਕੇਨ੍ਦ੍ਰਜਾਲੈਰ੍ਵੈਦਿਕੇषੁ ਪਰਿਸ੍ਥਾਤੁਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਤੈਃ ਸਹ ਨ ਸਂਵਸ੍ਤ੍ ਪ੍ਰਕਾਸ਼੍ਯਭੂਤਾ ਵੈ ਤੇ ਤਸ੍ਕਰਾ ਅਸ੍ਵਰ੍ਗ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹ \: ਨੈਰਾਤ੍ਮ੍ਯਵਾਦਕੁਹਕੈਰ੍ਮਿਥ੍ਯਾਦृष੍ਟਾਨ੍ਤਹੇਤੁਭਿਃ । ਭ੍ਰਾਮ੍ਯਨ੍ਲੋਕੋ ਨ ਜਾਨਾਤਿ ਵੇਦਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਤਰਨ੍ਤੁ ਯਤ੍

ਹੁਣ, ਰਾਜਨ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ, ਭਟਕਾਵਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਦਾ ਮੂਲ ਇਹ ਹੈ: ਜੋ ਅਸਵਰਗੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਵਰਗ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਥੱਲੇ, ਥੰਮ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁਸ਼, ਹਮੇਸ਼ਾ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਲਾ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਮੰਗਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮੰਗਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਸ਼ੂਦਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ੂਦਰ ਹਨ; ਹੋਰ ਜੋ ਭਟ, ਜਟਾਧਾਰੀ, ਨੱਚਣ ਵਾਲੇ, ਲੜਾਕੂ, ਘੁੰਮਕੜ, ਰਾਜੀ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਹੋਰ ਜੋ ਯਕਸ਼, ਰਾਖਸ, ਭੂਤ, ਪਿਸਾਚ, ਸੱਪ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਖਾਤਰ ਆਖਦੇ ਹਨ, 'ਅਸੀਂ ਠੰਢ ਪਾ ਦੇਵਾਂਗੇ'; ਹੋਰ ਜੋ ਵਿਅਰਥ ਕੇਸਰੀ ਚੋਲੇ, ਕੰਡੇ, ਖੋਪੜੀਆਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਜੋ ਵਿਅਰਥ ਤਰਕ, ਝੂਠੇ ਉਦਾਹਰਨ, ਜਾਦੂ, ਝਲਾਂ ਨਾਲ ਵੇਦ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਉਹ ਚੋਰ ਹਨ, ਅਸਵਰਗੀ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: 'ਆਤਮ-ਰਹਿਤਤਾ ਦੇ ਝੂਠੇ ਉਪਦੇਸ਼, ਝੂਠੇ ਉਦਾਹਰਨ ਤੇ ਤਰਕ ਨਾਲ ਲੋਕ ਭਟਕਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਅਸਲੀ ਵੇਦ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।'

ਬृਹਸ੍ਪਤਿਰ੍ਵੈ ਸ਼ੁਕ੍ਰੋ ਭੂਤ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯਾਭਯਾਯਾਸੁਰੇਭ੍ਯਃ ਕ੍ਸ਼ਯਾਯੇਮਾਮਵਿਦ੍ਯਾਮਸृਜਤ੍ ਤਯਾ ਸ਼ਿਵਮਸ਼ਿਵਮਿਤ੍ਯੁਦ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਤ੍ਯਸ਼ਿਵਂ ਸ਼ਿਵਮਿਤਿ ਵੇਦਾਦਿਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਹਿਂਸਕਧਰ੍ਮਾਭਿਧ੍ਯਾਨਮਸ੍ਤ੍ਵਿਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ ਅਤੋ ਨੈਨਾਮਭਿਧੀਯੇਤਾਨ੍ਯਥੈषਾ ਬਨ੍ਧ੍ਯੇਵੈषਾ ਰਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਫਲਮਸ੍ਯਾ ਵृਤ੍ਤਚ੍ਯੁਤਸ੍ਯੇਵ ਨਾਰਮ੍ਭਣੀਯੇਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹ \: ਦੂਰਮੇਤੇ ਵਿਪਰੀਤੇ ਵਿषੂਚੀ ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਯਾ ਚ ਵਿਦ੍ਯੇਤਿ ਜ੍ਞਾਤਾ । ਵਿਦ੍ਯਾਭੀਪ੍ਸਿਤੁਂ ਨਚਿਕੇਤਸਂ ਮਨ੍ਯੇ ਨ ਤ੍ਵਾ ਕਾਮਾ ਬਹਵੋ ਲੋਲੁਪਨ੍ਤੇ ॥ ਵਿਦ੍ਯਾਂ ਚਾਵਿਦ੍ਯਾਂ ਚ ਯਸ੍ਤਦ੍ਵੇਦੋਭਯਂ ਸਹ । ਅਵਿਦ੍ਯਯਾ ਮृਤ੍ਯੁਂ ਤੀਰ੍ਤ੍ਵਾ ਵਿਦ੍ਯਯਾ ਅਮृਤਮਸ਼੍ਨੁਤੇ ॥ ਅਵਿਦ੍ਯਾਯਾਮਨ੍ਤਰੇ ਵੇष੍ਟ੍ਯਮਾਨਾਃ ਸ੍ਵਯਂ ਧੀਰਾਃ ਪਣ੍ਡਿਤਂ ਮਨ੍ਯਮਾਨਾਃ । ਦਨ੍ਦ੍ਰਮ੍ਯਮਾਨਾਃ ਪਰਿਯਨ੍ਤਿ ਮੂਢਾ ਅਨ੍ਧੇਨੈਵ ਨੀਯਮਾਨਾ ਯਥਾਨ੍ਧਾਃ

ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ, ਸ਼ੁਕਰ ਬਣ ਕੇ, ਇੰਦਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਇਹ ਝੂਠੀ ਵਿਦਿਆ ਬਣਾਈ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਚੰਗੇ ਨੂੰ ਮਾੜਾ ਤੇ ਮਾੜੇ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਖਦੇ ਹਨ, 'ਵੇਦ ਆਦਿਕ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਹਾਨੀ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰੀਏ।' ਇਸ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਰਾਹ ਤੇ ਨਹੀਂ ਚਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਇਹ ਬੇਕਾਰ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਸਿਰਫ਼ ਰੁਚੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਟਾਹਣੇ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਲਈ ਆਖਿਆ ਗਿਆ: 'ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੋਵੇਂ ਵੱਖਰੇ ਤੇ ਉਲਟ ਹਨ, ਦੋਵੇਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਨਚਿਕੇਤਾ ਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਬਹੁਤਰੇ ਵਾਸਨਾ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੁਭਾਉਂਦੀਆਂ। ਜੋ ਦੋਵੇਂ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ, ਇਕੱਠੇ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਅਮਰਤਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਟਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹੇ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹਾ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।'

ਦੇਵਾਸੁਰਾ ਹ ਵੈ ਯ ਆਤ੍ਮਕਾਮਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋऽਨ੍ਤਿਕਂ ਪ੍ਰਯਾਤਾਃ ਤਸ੍ਮੈ ਨਮਸ੍ਕृਤ੍ਵੋਚੁਃ ਭਗਵਨ੍ ਵਯਮਾਤ੍ਮਕਾਮਾਃ ਸ ਤ੍ਵਂ ਨੋ ਬ੍ਰੂਹੀਤਿ ਅਤਸ਼੍ਚਿਰਂ ਧ੍ਯਾਤ੍ਵਾऽਮਨ੍ਯਤਾਨ੍ਯਤਾਮਾਨੋ ਵੈ ਤੇऽਸੁਰਾ ਅਤੋऽਨ੍ਯਤਮਮੇਤੇषਾਮੁਕ੍ਤਮ੍ ਤਦਿਮੇ ਮੂਢਾ ਉਪਜੀਵਨ੍ਤ੍ਯਭਿष੍ਵਙ੍ਗਿਣਸ੍ਤਰ੍ਯਾਭਿਘਾਤਿਨੋऽਨृਤਾਭਿਸ਼ਂਸਿਨਃ ਸਤ੍ਯਮਿਵਾਨृਤਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤੀਨ੍ਦ੍ਰਜਾਲਵਦਿਤ੍ਯਤੋ ਯਦ੍ਵੇਦੇष੍ਵਾਭਿਹਿਤਂ ਤਤ੍ਸਤ੍ਯਂ ਯਦ੍ਵੇਦੇषੂਕ੍ਤਂ ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਵਾਂਸ ਉਪਜੀਵਨ੍ਤਿ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋ ਨਾਵੈਦਿਕਮਧੀਯੀਤਾਯਮਰ੍ਥਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ

ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਅਸੁਰ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੋਲ ਗਏ। ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ, 'ਭਗਵਨ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ।' ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਧਿਆਨ ਲਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, 'ਇਹ ਅਸੁਰ ਵੱਖਰੇ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਹਨ।' ਇਸ ਲਈ, ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ। ਇਹ ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਲਪਟੇ ਹੋਏ, ਹਿੰਸਕ, ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਝੂਠ ਨੂੰ ਸੱਚ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਾਦੂ ਵਾਂਗ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਦਾਂ ਵਿਚ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚ ਹੈ; ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਉਹ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਨਹੀਂ ਚਲਦੇ। ਇਸ ਲਈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਅਵੇਦਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਣੇ ਚਾਹੀਦੇ; ਇਹੀ ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ।

ਏਤਦ੍ਵਾ ਵ ਤਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਨਭਸਃ ਖੇऽਨ੍ਤਰ੍ਭੂਤਸ੍ਯ ਯਤ੍ਪਰਂ ਤੇਜਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਰੇਧਾਭਿਹਿਤਮਗ੍ਨਾ ਆਦਿਤ੍ਯੇ ਪ੍ਰਾਣ ਏਤਦ੍ਵਾ ਵ ਤਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਨਭਸਃ ਖੇऽਨ੍ਤਰ੍ਭੂਤਸ੍ਯ ਯਦੋਮਿਤ੍ਯੇਤਦਕ੍ਸ਼ਰਮਨੇਨੈਵ ਤਦੁਦ੍ਬੁਧ੍ਨ੍ਯਤਿ ਉਦਯਤਿ ਉਚ੍ਛ੍ਵਸਤਿ ਅਜਸ੍ਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਧੀਯਾਲਮ੍ਬਂ ਵਾਤ੍ਰੈਵੈਤਤ੍ਸਮੀਰਣੇ ਨਭਸਿ ਪ੍ਰਸਾਖਯੈਵੋਤ੍ਕ੍ਰਮ੍ਯ ਸ੍ਕਧਾਤ੍ਸ੍ਕਨ੍ਧਮਨੁਸਰ੍ਤ੍ਯਪ੍ਸੁ ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ੇਪਕੋ ਲਵਣਸ੍ਯੇਵ ਘृਤਸ੍ਯ ਚੌष੍ਣ੍ਯਮਿਵਾਭਿਧ੍ਯਾਤੁਰ੍ਵਿਸ੍ਤृਤਿਰਿਵੈਤਦਿਤ੍ਯਾਤ੍ਰੋਦਾਹਰਨ੍ਤਿ \: ਅਥ ਕਸ੍ਮਾਦੁਚ੍ਯਤੇ ਵੈਦ੍ਯੁਤੋ ਯਸ੍ਮਾਦੁਚ੍ਚਾਰਿਤਮਾਤ੍ਰ ਏਵ ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਵਿਦ੍ਯੋਤਯਤਿ ਤਸ੍ਮਾਦੋਮਿਤ੍ਯਨੇਨੈਤਦੁਪਾਸੀਤਾਪਰਿਮਿਤਂ ਤੇਜਃ । ੧ ਪੁਰੁषਸ਼੍ਚਕ੍ਸ਼ੁषੋ ਯੋऽਯਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੋऽਕ੍ਸ਼ਿਣ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ । ਇਨ੍ਦ੍ਰੋऽਯਮਸ੍ਯ ਜਾਯੇਯਂ ਸਵ੍ਯੇ ਚਾਕ੍ਸ਼ਿਣ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾ ॥ ੨ ਸਮਾਗਮਸ੍ਤਯੋਰੇਵ ਹृਦਯਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤੇ ਸੁषੌ । ਤੇਜਸ੍ਤਲ੍ਲੋਹਿਤਸ੍ਯਾਤ੍ਰ ਪਿਣ੍ਡ ਏਵੋਭਯੋਸ੍ਤਯੋਃ ॥ ੩ ਹृਦਯਾਦਾਯਾਤਿ ਤਾਵਚ੍ਚਕ੍ਸ਼ੁष੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ । ਸਾਰਣੀ ਸਾ ਤਯੋਰ੍ਨਾਡੀ ਦ੍ਵਯੋਰੇਕਾ ਦ੍ਵਿਧਾ ਸਤੀ ॥ ੪ ਮਨਃ ਕਾਯਾਗ੍ਨਿਮਾਹਨ੍ਤਿ ਸ ਪ੍ਰੇਰਯਤਿ ਮਾਰੁਤਮ੍ । ਮਾਰੁਤਸ੍ਤੂਰਸਿ ਚਰਨ੍ਮਨ੍ਦ੍ਰਂ ਜਨਯਤਿ ਸ੍ਵਰਮ੍ ॥ ੫ ਖਜਾਗ੍ਨਿਯੋਗਾਦ੍ ਹृਦਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਮਣੋਰ੍ਹ੍ਯਣੁਰ੍ਦ੍ਵਿਰਣੁਃ ਕਣ੍ਠਦੇਸ਼ੇ । ਜਿਹ੍ਵਾਗ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਤ੍ਰ੍ਯਣੁਕਂ ਚ ਵਿਦ੍ਧਿ ਵਿਨਿਰ੍ਗਤਂ ਮਾਤृਕਮੇਵਮਾਹੁਃ ॥ ੬ ਨ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਮृਤ੍ਯੁਮ੍ਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਨ ਰੋਗਂ ਨੋਤ ਦੁਃਖਤਾਮ੍ । ਸਰ੍ਵਂ ਹਿ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸਰ੍ਵਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ॥ ੭ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁषਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਚਾਰੀ ਚ ਸੁਪ੍ਤਃ ਸੁਪ੍ਤਾਤ੍ਪਰਸ਼੍ਚ ਯਃ । ਭੇਦਾਸ਼੍ਚੈਤੇऽਸ੍ਯ ਚਤ੍ਵਾਰਸ੍ਤੇਭ੍ਯਸ੍ਤੁਰ੍ਯਂ ਮਹਤ੍ਤਰਮ੍ ॥ ੮ ਤ੍ਰਿष੍ਵੇਕਪਾਚ੍ਚਰੇਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤ੍ਰਿਪਾਚ੍ਚਰਤਿ ਚੋਤ੍ਤਰੇ । ਸਤ੍ਯਾਨृਤੋਪਭੋਗਾਰ੍ਥਾਃ ਦ੍ਵੈਤੀਭਾਵੋ ਮਹਾਤ੍ਮਨ ਇਤਿ ਦ੍ਵੈਤੀਭਾਵੋ ਮਹਾਤ੍ਮਨ ਇਤਿ

ਇਹੀ ਉਹ ਅਸਲ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਜੋਤ, ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ: ਅੱਗ ਵਾਂਗ, ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਸਾਹ ਵਾਂਗ। ਇਹੀ ਉਹ ਅਸਲ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, 'ਓਂ' ਅੱਖਰ ਰੂਪ। ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਗਦਾ, ਚੜ੍ਹਦਾ, ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ। ਇੱਥੇ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਧੜ ਤੋਂ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਮੋਢੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੜਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲੂਣ ਵਿੱਚ ਲੂਣਪਣ, ਘਿਉ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ, ਸੋਚ ਦੀ ਫੈਲਾਵਟ। ਇਸ ਲਈ ਆਖਦੇ ਹਨ: 'ਇਸ ਨੂੰ ਬਿਜਲੀ ਕਿਉਂ ਆਖਦੇ ਹਨ? ਕਿਉਂਕਿ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੀ ਸਾਰਾ ਸਰੀਰ ਚਮਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਨੂੰ ਬੇਅੰਤ ਜੋਤ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।' ੧. ਜੋ ਪੁਰਖ ਸੱਜਾ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੰਦਰ ਹੈ; ਖੱਬੇ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ। ੨. ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਦਿਲ ਅੰਦਰ ਸੁਖਮ ਨਾਡੀ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਜੋਤ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਲਾਲ ਗੁੱਛੀ ਹੈ। ੩. ਦਿਲ ਤੋਂ ਇਹ ਅੱਖ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਨਾਡੀ ਇਕੋ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਦੋ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ੪. ਮਨ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਵਾ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਹਵਾ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਕੇ ਗੂੰਜਦਾ ਸੁਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ੫. ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ, ਸੁਖਮ ਅਣੂ, ਦੁੱਗਣਾ ਅਣੂ, ਤੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ, ਜੀਭ ਦੇ ਸਿਰੇ ਤੇ ਤਿੰਨ ਅਣੂ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ੬. ਉਹ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਨਾ ਰੋਗ, ਨਾ ਦੁੱਖ; ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ੭. ਸੁਪਨੇ ਵਾਲਾ, ਸੁੱਤਾ, ਤੇ ਸੁੱਤੋਂ ਪਰੇ ਜੋ ਹੈ—ਇਹ ਉਸ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਹਾਲਤਾਂ ਹਨ; ਚੌਥੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੈ। ੮. ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਪੈਰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਤੁਰਦਾ ਹੈ; ਚੌਥੇ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਪੈਰ ਤੁਰਦੇ ਹਨ; ਸੱਚ ਤੇ ਝੂਠ ਦੇ ਭੋਗ ਲਈ, ਵੱਡੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਦੁਅਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੱਡੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਦੁਅਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।