ਮੈਤ੍ਰਾਯਣੀਯੋਪਨਿषਦ੍

ਅਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਉਕ੍ਤਮ੍ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਹ ਵਾ ਇਮਾਨਿ ਭੂਤਾਨ੍ਯਹਰਹਃ ਪ੍ਰਪਤਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਨਮਭਿਜਿਘृਕ੍ਸ਼ਮਾਣਾਨਿ ਸੂਰ੍ਯੋ ਰਸ਼੍ਮਿਭਿਰਾਦਦਾਤ੍ਯਨ੍ਨਂ ਤੇਨਾਸੌ ਤਪਤ੍ਯਨ੍ਨੇਨਾਭਿषਿਕ੍ਤਾਃ ਪਚਨ੍ਤੀਮੇ ਪ੍ਰਾਣਾ ਅਗ੍ਨਿਰ੍ਵਾ ਅਨ੍ਨੇਨੋਜ੍ਜ੍ਵਲਤ੍ਯਨ੍ਨਕਾਮੇਨੇਦਂ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਿਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਅਤੋऽਨ੍ਨਮਾਤ੍ਮੇਤ੍ਯੁਪਾਸੀਤੇਤ੍ਵੇਯਂ ਹ੍ਯਾਹ । ਅਨਾਦ੍ਭੂਤਾਨਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਜਾਤਾਨ੍ਯਨ੍ਨੇਨ ਵਰ੍ਧਨ੍ਤੇ ਅਦ੍ਯਤੇऽਤ੍ਤਿ ਚ ਭੂਤਾਨਿ ਤਸ੍ਮਾਦਨ੍ਨਂ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ

ਇਹ ਵੀ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਭੋਜਨ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਉਸ ਉੱਤੇ ਝਪਟਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਤਪਦਾ ਹੈ, ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਾਹ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ ਪਕਦੇ ਹਨ। ਅੱਗ ਵੀ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜਲਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਭੋਜਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਨੇ ਰਚਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਆਤਮਾ ਸਮਝ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਵਧਦੇ ਹਨ; ਜੀਵ ਖਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਉਕ੍ਤਮ੍ \: ਵਿਸ਼੍ਵਭृਦ੍ਵੈ ਨਾਮੈषਾ ਤਨੁਰ੍ਭਗਵਤੋ ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਯਦਿਦਮਨ੍ਨਂ ਪ੍ਰਾਣੋ ਵਾ ਅਨ੍ਨਸ੍ਯ ਰਸੋ ਮਨਃ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਮਨਸ ਆਨਨ੍ਦਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯੇਤਿ ਅਨ੍ਨਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਣਵਾਨ੍ ਮਨਸ਼੍ਵਾਨ੍ ਵਿਜ੍ਞਾਨਵਾਨ੍ ਆਨਨ੍ਦਵਾਨ੍ ਚ ਭਵਤਿ ਯੋ ਹੈਵਂ ਵੇਦ ਯਾਵਾਨ੍ਤੀਹ ਵੈ ਭੂਤਾਨ੍ਯਨ੍ਨਮਦਨ੍ਤਿ ਤਾਵਤ੍ਸ੍ਵਨ੍ਤਸ੍ਥੋऽਨ੍ਨਮਤ੍ਤਿ ਯੋ ਹੈਵਂਵੇਦ । ਅਨ੍ਨਮੇਵ ਵਿਜਰਨ੍ਨਮਨ੍ਨਂ ਸਂਵਨਨਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਅਨ੍ਨਂ ਪਸ਼ੂਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣੋऽਨ੍ਨਂ ਜ੍ਯੇष੍ਠਮਨ੍ਨਂ ਭਿषਕ੍ ਸ੍ਮृਤਮ੍

ਇਹ ਵੀ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਇਹੀ ਰੂਪ, 'ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਢੋਣ ਵਾਲਾ', ਭੋਜਨ ਹੀ ਹੈ; ਸਾਹ ਭੋਜਨ ਦੀ ਰਸ ਹੈ, ਮਨ ਸਾਹ ਦੀ ਰਸ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਮਨ ਦੀ ਰਸ ਹੈ, ਤੇ ਆਨੰਦ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰਸ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭੋਜਨ, ਸਾਹ, ਮਨ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਆਨੰਦ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨੇ ਜੀਵ ਇੱਥੇ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਭੋਜਨ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਹੀ ਵਿਅਕੁਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਜਿੰਦ ਹੈ, ਭੋਜਨ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ, ਤੇ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਹੀ ਚੰਗਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਥਾਨ੍ਯਾਤ੍ਰਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ \: ਅਨ੍ਨਂ ਵਾ ਅਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਯੋਨਿਃ ਕਾਲਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨਸ੍ਯ ਸੂਰ੍ਯੋ ਯੋਨਿਃ ਕਾਲਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯੈਤਦ੍ਰੂਪਂ ਯਨ੍ ਨਿਮੇषਾਦਿਕਾਲਾਤ੍ਸਮ੍ਭृਤਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਤ੍ਮਕਂ ਵਤ੍ਸਰਮੇਤਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਮਰ੍ਧਮਰ੍ਧਂ ਵਾਰੁਣਂ ਮਘਾਦ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰਵਿष੍ਠਾਰ੍ਧਮਾਗ੍ਨੇਯਂ ਕ੍ਰਮੇਣੋਤ੍ਕ੍ਰਮੇਣ ਸਾਰ੍ਪਾਦ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰਵਿष੍ਠਾਰ੍ਧਾਨ੍ਤਂ ਸੌਮ੍ਯਮ੍ ਤਤ੍ਰੈਕੈਕਮਾਤ੍ਮਨੋ ਨਵਾਂਸ਼ਕਂ ਸਚਾਰਕਵਿਧਮ੍ ਸੌਕ੍ਸ਼੍ਮ੍ਯਤ੍ਵਾਦੇਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਮਨੇਨੈਵ ਪ੍ਰਮੀਯਤੇ ਹਿ ਕਾਲਃ ਨ ਵਿਨਾ ਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਪ੍ਰਮੇਯਸ੍ਯੋਪਲਬ੍ਧਿਃ ਪ੍ਰਮੇਯੋऽਪਿ ਪ੍ਰਮਾਣਤਾਂ ਪृਥਕ੍ਤ੍ਵਾਦੁਪੈਤ੍ਯਾਤ੍ਮਸਮ੍ਬੋਧਨਾਰ੍ਥਮਿਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹ । ਯਾਵਤ੍ਯੋ ਵੈ ਕਾਲਸ੍ਯ ਕਲਾਸ੍ਤਾਵਤੀषੁ ਚਰਤ੍ਯਸੌ ਯਃ ਕਾਲਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤ੍ਯੁਪਾਸੀਤ ਕਾਲਸ੍ਤਸ੍ਯਾਤਿਦੂਰਮਪਸਰਤੀਤਿ ਏਵਂ ਹ੍ਯਾਹ \: ਕਾਲਾਤ੍ਸ੍ਰਵਨ੍ਤਿ ਭੂਤਾਨਿ ਕਾਲਾਦ੍ਵृਦ੍ਧਿਂ ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤਿ ਚ । ਕਾਲੇ ਚਾਸ੍ਤਂ ਨਿਯਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਕਾਲੋ ਮੂਰ੍ਤਿਰਮੂਰ੍ਤਿਮਾਨ੍

ਇਹ ਵੀ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਭੋਜਨ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜਨਮ ਥਾਂ ਹੈ; ਭੋਜਨ ਦੀ ਜਨਮ ਥਾਂ ਸਮਾਂ ਹੈ; ਸਮੇਂ ਦੀ ਜਨਮ ਥਾਂ ਸੂਰਜ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦਾ ਰੂਪ ਇਹ ਹੈ: ਨਿਮੇਸ਼ ਆਦਿ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ, ਬਾਰਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਾਲਾ ਸਾਲ। ਇਸ ਵਿਚ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਅੱਗ ਦਾ ਹੈ, ਅੱਧਾ ਵਾਰੁਣ (ਪਾਣੀ) ਦਾ; ਮਘਾ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰਾਵਿਸ਼ਠਾ ਦੇ ਵਿਚਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੱਕ ਅੱਗ ਦਾ, ਤੇ ਉਥੋਂ ਸ਼੍ਰਾਵਿਸ਼ਠਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਸੋਮ (ਚੰਦ) ਦਾ, ਹਰ ਇੱਕ ਨੌ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਬਾਰੀਕੀ ਕਰਕੇ, ਇਹੀ ਮਾਪ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮਾਂ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਿਨਾਂ ਮਾਪ ਦੇ, ਮਾਪਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਜਾਣੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਤੇ ਮਾਪਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮਾਪ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਲਈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਜਿੰਨੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਹੀ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਜੋਂ ਪੂਜਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸਮਾਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸਮਾਂ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਬਿਨਾ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਵੀ।

ਦ੍ਵੇ ਵਾਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਰੁਪੇ ਕਾਲਸ਼੍ਚਾਕਾਲਸ਼੍ਚਾਥ ਯਃ ਪ੍ਰਾਗਾਦਿਤ੍ਯਾਤ੍ਸੋऽਕਾਲੋऽਕਾਲੋऽਥ ਯ ਆਦਿਤ੍ਯਦ੍ਯਃ ਸ ਕਾਲਃ ਸਕਲਃ ਸਕਲਸ੍ਯ ਵਾ ਏਤਦ੍ਰੂਪਂ ਯਤ੍ਸਂਵਤ੍ਸਰਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਤ੍ਖਲ੍ਵੇਵੇਮਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ਪ੍ਰਜਾਯਨ੍ਤੇ ਸਂਵਤ੍ਸਰੇਣੇਹ ਵੈ ਜਾਤਾ ਵਿਵਰ੍ਧਨ੍ਤੇ ਸਂਵਤ੍ਸਰੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਸ੍ਤਂ ਯਨ੍ਤਿ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਂਵਤ੍ਸਰੋ ਵੈ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ ਕਾਲੋऽਨ੍ਨਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨੀਡਮਾਤ੍ਮਾ ਚੇਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹ ਕਾਲਃ ਪਚਤਿ ਭੂਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯੇਵ ਮਹਾਤ੍ਮਨਿ । ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਤੁ ਪਚ੍ਯਤੇ ਕਾਲੋ ਯਸ੍ਤਂ ਵੇਦ ਸ ਵੇਦਵਿਤ੍

ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ: ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਅਸਮਾਂ। ਜੋ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਮਾਂ ਹੈ; ਜੋ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਸਮਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਸਾਲ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਜੀਵ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਾਲ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁੜ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ। ਸਮਾਂ ਹੀ ਭੋਜਨ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਘਰ ਹੈ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਸਮਾਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਪਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਪਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈ।

ਵਿਗ੍ਰਹਵਾਨੇष ਕਾਲਃ ਸਿਨ੍ਧੁਰਾਜਃ ਪ੍ਰਜਾਨਾਮ੍ ਏष ਤਤ੍ਸ੍ਥਃ ਸਵਿਤਾਖ੍ਯੋ ਯਸ੍ਮਾਦੇਵੇਮੇ ਚਨ੍ਦ੍ਰਰ੍ਕ੍ਸ਼ਗ੍ਰਹ ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਦਯਃ ਸੂਯਨ੍ਤੇ ਅਥੈਭ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਮਿਦਮਤ੍ਰ ਵਾ ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਂ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇਹ ਲੋਕੇ ਤਦੇਤੇਭ੍ਯਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦਾਦਿਤ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਥ ਕਾਲਸਂਜ੍ਞਮਾਦਿਤ੍ਯਮੁਪਾਸੀਤਾਦਿਤ੍ਯੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤ੍ਯੇਕੇऽਥ ਏਵਂ ਹ੍ਯਾਹ । ਹੋਤਾ ਭੋਕ੍ਤਾ ਹਵਿਰ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰੋ ਯਜ੍ਞੋ ਵਿष੍ਣੁਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ । ਸਰ੍ਵਃ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ਪ੍ਰਭੁਃ ਸਾਕ੍ਸ਼ੀ ਯੋऽਮੁष੍ਮਿਨ੍ਭਾਤਿ ਮਣ੍ਡਲੇ

ਸਮਾਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ; ਉਹ ਉਥੇ ਖੜਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਵਿਤਾ (ਸੂਰਜ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਚੰਦ, ਤਾਰੇ, ਗ੍ਰਹ, ਸਾਲ ਆਦਿ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸੂਰਜ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਸਮਾਂ ਵਜੋਂ, ਆਦਿਤਿਆ ਨਾਮ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੂਰਜ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਹਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ, ਹਵਨ ਸਮਗਰੀ, ਮੰਤ੍ਰ, ਯਜ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ—ਸਭ, ਜੋ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭੂ, ਸाक्षੀ, ਉਸ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਹੈ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਹ ਵਾ ਇਦਮਗ੍ਰ ਆਸੀਤ੍ ਏਕੋऽਨਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਗਨਨ੍ਤੋ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੋऽਨਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਤੀਚ੍ਯਨਨ੍ਤ ਉਦੀਚ੍ਯਨਨ੍ਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਨ੍ ਚਾऽਵਾਨ੍ ਚ ਸਰ੍ਵਤੋऽਨਨ੍ਤਃ ਨ ਹ੍ਯਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਚ੍ਯਾਦਿ ਦਿਸ਼ਃ ਕਲ੍ਪਨ੍ਤੇऽਥ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਵਾਨ੍ ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਾ ਅਨੂਹ੍ਯ ਏष ਪਰਮਾਤ੍ਮਾऽਪਰਿਮਿਤੋऽਤਰ੍ਕ੍ਯੋऽਚਿਨ੍ਤ੍ਯ ਏष ਆਕਾਸ਼ਾਤ੍ਮਾ ਏਵੈष ਕृਤ੍ਸ੍ਨਕ੍ਸ਼ਯ ਏਕੋ ਜਾਗਰ੍ਤੀਤਿ ਏਤਸ੍ਮਾਦਾਕਾਸ਼ਾਦੇष ਖਲ੍ਵਿਦਂ ਚੇਤਾਮਾਤ੍ਰਂ ਬੋਧਯਤਿ ਅਨੇਨੈਵ ਚੇਦਮ੍ ਧ੍ਯਾਯਤੇ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਸ੍ਤਂ ਯਾਤਿ ਅਸ੍ਯੈਤਦ੍ਭਾਸ੍ਵਰਂ ਰੂਪਂ ਯਦਮੁष੍ਮਿਨ੍ਨਾਦਿਤ੍ਯੇ ਤਪਤਿ ਅਗ੍ਨੌ ਚਾਧੁਮਕੇ ਯਜ੍ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਤਰਮੁਦਰਸ੍ਤੋऽਥ ਵਾ ਯਃ ਪਚਤ੍ਯਨ੍ਨਮ੍ ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹ ਯਸ਼੍ਚੈषੋऽਗ੍ਨੌ ਯਸ਼੍ਚਾਯਂ ਹृਦਯੇ ਯਸ਼੍ਚਾਸਾਵਾਦਿਤ੍ਯੇ ਸ ਏष ਏਕਾ ਇਤ੍ਯੇਕਸ੍ਯ ਹੈਕਤ੍ਵਮੇਤਿ ਯ ਏਵਂ ਵੇਦ

ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਸੀ, ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਅਨੰਤ ਸੀ: ਪੂਰਬ, ਦੱਖਣ, ਪੱਛਮ, ਉੱਤਰ, ਉਪਰ, ਹੇਠਾਂ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਅਨੰਤ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਦਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਅੜ੍ਹਤਾਂ। ਇਹ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਹੈ: ਬੇਅੰਤ, ਸੋਚ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਮਝ ਤੋਂ ਪਰੇ। ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਇਕੱਲਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਖਤਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਜੋ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਭ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਧੂੰਆਂ ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਜਲਦਾ ਹੈ, ਪੇਟ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਭ ਤੋਂ ਚਮਕਦਾਰ ਜੋਤ ਹੈ, ਤੇ ਭੋਜਨ ਪਕਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਜੋ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜੋ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਇੱਕ ਹੀ ਹਨ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਕਤਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਤਥਾ ਤਤ੍ਪ੍ਰਯੋਗਕਲ੍ਪਃ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੋ ਧ੍ਯਾਨਂ ਧਾਰਣਾ ਤਰ੍ਕਃ ਸਮਾਧਿਃ षਡਙ੍ਗਾ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਯੋਗਃ ਅਨੇਨ ਯਦਾ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਰੁਕ੍ਮਵਰ੍ਣਂ ਕਰ੍ਤਾਰਮੀਸ਼ਂ ਪੁਰੁषਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਯੋਨਿਮ੍ ਤਦਾ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ਪੁਣ੍ਯਪਾਪੇ ਵਿਹਾਯ ਪਰੇऽਵ੍ਯਯੇ ਸਰ੍ਵਮੇਕੀਕਰੋਤਿ ਏਵਂ ਹ੍ਯਾਹ \: ਯਥਾ ਪਰ੍ਵਤਮਾਦੀਪ੍ਤਂ ਨਾਸ਼੍ਰਯਨ੍ਤਿ ਮृਗਦ੍ਵਿਜਾਃ । ਤਦ੍ਵਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦੋ ਦੋषਾ ਨਾਸ਼੍ਰਯਨ੍ਤਿ ਕਦਾਚਨ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ: ਸਾਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਾਂਭ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ, ਧਿਆਨ, ਇਕਾਗਰਤਾ, ਵਿਚਾਰ, ਸਮਾਧੀ—ਇਹ ਛੇ ਅੰਗ ਯੋਗ ਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾਰ ਸਰਜਨਹਾਰ, ਪ੍ਰਭੂ, ਪੁਰਖ, ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਰੋਤ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨਵਾਨ ਪਾਪ-ਪੁੰਨ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਪਰਮ ਅਟੱਲ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਜਲਦੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਕੋਈ ਜਾਨਵਰ ਜਾਂ ਪੰਛੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ, ਤਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ।

ਅਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ \: ਯਦਾ ਵੈ ਬਹਿਰ੍ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ਮਨੋ ਨਿਯਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਨ੍ ਚ ਪ੍ਰਾਣੋ ਨਿਵੇਸ਼ਯਿਤ੍ਵਾ ਨਿਃਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ੍ਤਤਸ੍ਤਿष੍ਠੇਤ੍ ਅਪ੍ਰਾਣਾਦਿਹ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਸਮ੍ਭੂਤਃ ਪ੍ਰਾਣਸਂਜ੍ਞਕੋ ਜੀਵਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪ੍ਰਾਣੋ ਵੈ ਤੁਰ੍ਯਾਖ੍ਯੇ ਧਾਰਯੇਤ੍ਪ੍ਰਾਣਮ੍ ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹ \: ਅਚਿਤ੍ਤਂ ਚਿਤ੍ਤਮਧ੍ਯਸ੍ਤਮਚਿਨ੍ਤ੍ਯਂ ਗੁਹ੍ਯਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ । ਤਤ੍ਰ ਚਿਤ੍ਤਂ ਨਿਧਾਯੇਤ ਤਚ੍ਚ ਲਿਙ੍ਗਂ ਨਿਰਾਸ਼੍ਰਯਮ੍

ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਰ ਵੀ ਕਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਜਦੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਮਨ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਕੇ, ਸਾਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਟਿਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੋਈ ਇਰਾਦਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਜਿੰਦ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਾਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: 'ਮਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਨ, ਚਿੱਤ ਦਾ ਵਿਚਲਾ ਹਿੱਸਾ, ਜੋ ਸੋਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰਾਜ—ਉਥੇ ਮਨ ਨੂੰ ਟਿਕਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਹੀ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।'

ਅਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ \: ਅਤਃ ਪਰਾਸ੍ਯ ਧਾਰਣਾ ਤਾਲੁਰਸਨਾਗ੍ਰਨਿਪੀਡਨਾ\- ਦ੍ਵਾਙ੍ਮਨਃਪ੍ਰਾਣਨਿਰੋਧਨਾਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਰ੍ਕੇਣ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਯਦਾਤ੍ਮਨਾऽऽਤ੍ਮਾਨ\- ਮਣੋਰਣੀਯਾਂਸਂ ਦ੍ਯੋਤਮਾਨਂ ਮਨਃਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਤਦਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਾਨਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਨਿਰਾਤ੍ਮਾ ਭਵਤਿ ਨਿਰਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਦਸਙ੍ਖ੍ਯੋऽਯੋਨਿਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤ੍ਯੋ ਮੋਕ੍ਸ਼ਲਕ੍ਸ਼ਣਮਿਤ੍ਯੇਤਤ੍ਪਰਂ ਰਹਸ੍ਯਮ੍ ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹ \: ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਹਿ ਪ੍ਰਸਾਦੇਨ ਹਨ੍ਤਿ ਕਰ੍ਮ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਮ੍ । ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਤ੍ਮਾਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾ ਸੁਖਮਵ੍ਯਯਮਸ਼੍ਨੁਤਾ ਇਤਿ

ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਰ ਵੀ ਕਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਇਸ ਤੋਂ ਉਪਰ ਧਿਆਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੀਭ ਦੀ ਨੋਕ ਤੇ ਤਾਲੂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ, ਮਨ ਤੇ ਸਾਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਤਰਕ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੇ ਰੁਕ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਮਨ ਦੁਆਰਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ, ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ 'ਆਤਮ' ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਤਮ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਜਨਮ-ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸੋਚ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਾਜ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: 'ਚਿੱਤ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ, ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਕਰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਂਤ ਆਤਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਅਟੱਲ ਸੁਖ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।'

ਅਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ \: ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਾ ਨਾਡੀ ਸੁषੁਮ੍ਨਾਖ੍ਯਾ ਪ੍ਰਾਣਸਞ੍ਚਾਰਿਣੀ ਤਾਲ੍ਵਨ੍ਤਰ੍ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾ ਤਯਾ ਪ੍ਰਾਣੋਙ੍ਕਾਰਮਨੋਯੁਕ੍ਤਯੋਰ੍ਧ੍ਵਮੁਤ੍ਕ੍ਰਮੇਤ੍ ਤਾਲ੍ਵਧ੍ਯਾਗ੍ਰਂ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਯ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਸਂਯੋਜ੍ਯ ਮਹਿਮਾ ਮਹਿਮਾਨਂ ਨਿਰੀਕ੍ਸ਼ੇਤਾ ਤਤੋ ਨਿਰਾਤ੍ਵਕਮੇਤਿ ਨਿਰਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਸੁਖਦੁਃਖਭਾਗ੍ਭਵਤਿ ਕੇਵਲਤ੍ਵਂ ਲਭਤਾ ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹ \: ਪਰਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਪ੍ਯ ਨਿਗृਹੀਤਾਨਿਲਂ ਤਤਃ । ਤੀਰ੍ਤ੍ਵਾ ਪਾਰਮਪਾਰੇਣ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਯੁਞ੍ਜੀਤ ਮੂਰ੍ਧ੍ਵਨਿ

ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਰ ਵੀ ਕਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਉਪਰ ਵੱਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਨਾਡੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਾਸ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਤਾਲੂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ, ਸਾਸ, ਓਮ ਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਪਰ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਾਲੂ ਹੇਠਾਂ ਨੋਕ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਕੇ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ, ਵੱਡੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਆਤਮ ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਆਤਮ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਸੁਖ-ਦੁਖ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਤੇ ਕੇਵਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਪਹਿਲਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਸਾਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਫਿਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਰਾਹੀਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਆਖਰ ਸਾਸ ਨੂੰ ਉਪਰ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਅਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ \: ਦ੍ਵੇ ਵਾ ਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੀ ਅਭਿਧ੍ਯੇਯੇ ਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚਾਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚ ਅਥ ਸ਼ਬ੍ਦੇਨੈਵਾਸ਼ਬ੍ਦਮਾਵਿष੍ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਅਥ ਤਤ੍ਰ ਓਮਿਤਿ ਸ਼ਬ੍ਦੋऽਨੇਨੋਰ੍ਧ੍ਵਮੁਤ੍ਕ੍ਰਾਨ੍ਤੋऽਸ਼ਬ੍ਦੇ ਨਿਧਨਮੇਤਿ ਅਥਾਹੈषਾ ਗਤਿਰੇਤਦਮृਤਮ੍ ਅਤਤ੍ਸਾਯੁਜ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ਨਿਰ੍ਵृਤਤ੍ਵਮ੍ ਤਥਾ ਚੇਤਿ ਅਥ ਯਥੋਰ੍ਣਨਾਭਿਸ੍ਤਨ੍ਤੁਨੋਰ੍ਧ੍ਵਮੁਤ੍ਕ੍ਰਾਨ੍ਤੋऽਵਕਾਸ਼ਂ ਲਭਤੀਤ੍ਯੇਵਂ ਵਾ ਵ ਖਲ੍ਵਾਸਾਵਭਿਧ੍ਯਾਤਾ ਓਮਿਤ੍ਯਨੇਨੋਰ੍ਧ੍ਵਮੁਤ੍ਕ੍ਰਾਨ੍ਤਃ ਸ੍ਵਾਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਂ ਲਭਤੇ ਅਨ੍ਯਥਾ ਪਰੇ ਸ਼ਬ੍ਦਵਾਦਿਨਃ \: ਸ਼੍ਰਵਣਾਙ੍ਗੁष੍ਠਯੋਗੇਨਾਨ੍ਤਰ੍ਹृਦਯਾਕਾਸ਼ਸ਼ਬ੍ਦਮਾਕਰ੍ਣਯਨ੍ਤਿ ਸਪ੍ਤਵਿਧੇਯਂ ਤਸ੍ਯੋਪਮਾ ਯਥਾ ਨਦ੍ਯਃ ਕਿਙ੍ਕਿਣੀ ਕਾਂਸ੍ਯਚਕ੍ਰਕਭੇਕ ਵਿਃਕृਨ੍ਦਿਕਾ ਵृष੍ਟਿਰ੍ਨਿਵਾਤੇ ਵਦਤੀਤਿ ਤਂ ਪृਥਗ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਮਤੀਤ੍ਯ ਪਰੇऽਸ਼ਬ੍ਦੇऽਵ੍ਯਕ੍ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯਸ੍ਤਂ ਗਤਾਃ ਤਤ੍ਰ ਤੇऽਪृਥਗ੍ਧਰ੍ਮਿਣੋऽਪृਥਗ੍ਵਿਵੇਕ੍ਯਾ ਯਥਾ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾ ਮਧੁਤ੍ਵਂ ਨਾਨਾਰਸਾ ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹ \: ਦ੍ਵੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਵੇਦਿਤਵ੍ਯੇ ਸ਼ਬ੍ਦਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਾਂ ਚ ਯਤ੍ । ਸ਼ਬ੍ਦਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਨਿष੍ਣਾਤਃ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਧਿਗਚ੍ਛਤਿ

ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਰ ਵੀ ਕਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਧੁਨੀ ਤੇ ਅਧੁਨੀ। ਧੁਨੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਅਧੁਨੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ 'ਓਮ' ਧੁਨੀ ਹੈ; ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਅਧੁਨੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਰਾਹ ਹੈ, ਇਹੀ ਅਮਰਤਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਮਿਲਾਪ ਹੈ, ਇਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਾਲੀ ਵਾਲਾ ਕੌੜਾ ਆਪਣੀ ਤੰਦ ਰਾਹੀਂ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ 'ਓਮ' ਰਾਹੀਂ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਜੋ ਧੁਨੀ ਦੇ ਮਤ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਕੰਨ ਤੇ ਅੰਗੂਠਾ ਜੋੜ ਕੇ, ਅੰਦਰਲੇ ਦਿਲ ਦੀ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੱਤ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਉਪਮਾ ਨਦੀਆਂ, ਘੰਟੀਆਂ, ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਚੱਕਰ, ਡੱਡੂ, ਝੀਂਗਾ, ਮੀਂਹ, ਤੇ ਹਵਾ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਿੰਨ੍ਹ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਹੋਰ ਲੋਕ ਅਧੁਨੀ, ਅਪਰਗਟ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਣੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਠਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਆਦਾਂ ਵਾਲਾ, ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਦੋ ਬ੍ਰਹਮ ਜਾਣਣੇ ਹਨ—ਧੁਨੀ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ; ਜੋ ਧੁਨੀ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਬ੍ਰਹਮ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਅਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ \: ਯਃ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਤਦੋਮਿਤ੍ਯੇਤਦਕ੍ਸ਼ਰਮ੍ ਯਦਸ੍ਯਾਗ੍ਰਂ ਤਚ੍ਛਾਨ੍ਤਮਸ਼ਬ੍ਦਮਭਯਮਸ਼ੋਕਮਾਨਨ੍ਦਂ ਤृਪ੍ਤਂ ਸ੍ਥਿਰਮਚਲਮਮृਤਮਚ੍ਯੁਤਂ ਧ੍ਰੁਵਂ ਵਿष੍ਣੁਸਂਜ੍ਞਿਤਂ ਸਰ੍ਵਾਪਰਤ੍ਵਾਯ ਤਦੇਤਾ ਉਪਸੀਤੇਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹ \: ਯੋऽਸੌ ਪਰਾਪਰੋ ਦੇਵਾ ੴਕਾਰੋ ਨਾਮ ਨਾਮਤਃ । ਨਿਃਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ਼ੂਨ੍ਯਭੂਤਸ੍ਤੁ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਸ੍ਥਾਨੇ ਤਤੋऽਭ੍ਯਸੇਤ੍

ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਜੋ ਧੁਨੀ ਹੈ, ਉਹ 'ਓਂ' ਹੈ—ਇਹੀ ਅੱਖਰ। ਇਸ ਦਾ ਅਰੰਭ ਸ਼ਾਂਤ, ਅਵਾਜ਼ ਰਹਿਤ, ਨਿਡਰ, ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ, ਆਨੰਦਮਈ, ਤ੍ਰਿਪਤ, ਅਡੋਲ, ਅਟੱਲ, ਅਮਰ, ਨਾ ਡਿੱਗਣ ਵਾਲਾ, ਸਦਾ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਵਿਸ਼ਨੂੰ' ਆਖਦੇ ਹਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਲਈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਜੋ ਪਰਮ ਤੇ ਅਪਰਮ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ 'ਓਂਕਾਰ' ਹੈ। ਉਹ ਅਵਾਜ਼ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਅਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ \: ਧਨੁਃ ਸ਼ਰੀਰਮ੍ ਓਮਿਤ੍ਯੇਤਚ੍ਛਰਃ ਸ਼ਿਖਾਸ੍ਯ ਮਨਃ ਤਮੋਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਭਿਤ੍ਵਾ ਤਮੋऽਤਮਾਵਿष੍ਟਮਾਗਚ੍ਛਤਿ ਅਥਾਵਿष੍ਟਂ ਭਿਤ੍ਵਾऽਲਾਤਚਕ੍ਰਮਿਵ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤਮਾਦਿਤ੍ਯਵਰ੍ਣਮੂਰ੍ਜਸ੍ਵਨ੍ਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਮਸਃ ਪਰ੍ਯਮਪਸ਼੍ਯਦ੍ਯਦਮੁष੍ਮਿਨ੍ਨਾਦਿਤ੍ਯੇऽਥ ਸੋਮੇऽਗ੍ਨੌ ਵਿਦ੍ਯੁਤਿ ਵਿਭਾਤਿ ਅਥ ਖਲ੍ਵੇਨਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾऽਮृਤਤ੍ਵਂ ਗਚ੍ਛਤੀਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹ \: ਧ੍ਯਾਨਮਨ੍ਤਃਪਰੇ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯੇषੁ ਚ ਨਿਧੀਯਤੇ । ਅਤੋऽਵਿਸ਼ੇषਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਸ਼ੇषਮੁਪਗਚ੍ਛਤਿ ॥ ਮਾਨਸੇ ਚ ਵਿਲੀਨੇ ਤੁ ਯਤ੍ਸੁਖਂ ਚਾਤ੍ਮਸਾਕ੍ਸ਼ਿਕਮ੍ । ਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਚਾਮृਤਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਸਾ ਗਤਿਰ੍ਲੋਕ ਏਵ ਸਃ

ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਸਰੀਰ ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਵਾਂਗੂ ਹੈ, 'ਓਂ' ਤੀਰ ਹੈ, ਮਨ ਉਸ ਦੀ ਨੋਕ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅੰਧਕਾਰ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਚੀਰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਅੰਧਕਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਜੋ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਚੀਰ ਕੇ, ਅਲਾਤ ਦੀ ਘੁੰਮਦੀ ਚੱਕੀ ਵਾਂਗ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਧਕਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਅੱਗ, ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ, ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਧਿਆਨ ਪਰਮ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਵਿਅਕਤੀਕਤ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਵਿਅਕਤਤਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਖ ਆਪ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਮਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਉਹੀ ਮਾਰਗ ਹੈ, ਉਹੀ ਜਗਤ ਹੈ।

ਅਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ \: ਨਿਦ੍ਰੇਵਾਨ੍ਤਰ੍ਹਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਤਮਯਾ ਧਿਯਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨ ਇਵ ਯਃ ਪਸ਼੍ਯਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਬਿਲੇऽਵਿਵਸ਼ਃ ਪ੍ਰਣਵਾਖ੍ਯਂ ਪ੍ਰਣੇਤਾਰਂ ਭਾਰੂਪਂ ਵਿਗਤਨਿਦ੍ਰਂ ਵਿਜਰਂ ਵਿਮृਤ੍ਯੁਂ ਵਿਸ਼ੋਕਂ ਚ ਸੋऽਪਿ ਪ੍ਰਣਵਾਖ੍ਯਃ ਪ੍ਰਣੇਤਾ ਭਾਰੂਪਃ ਵਿਗਤ ਨਿਦ੍ਰਃ ਵਿਜਰਃ ਵਿਮृਤ੍ਯੁਰ੍ਵਿਸ਼ੋਕੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹ \: ਏਵਂ ਪ੍ਰਾਣਮਥੋਙ੍ਕਾਰਂ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵਮਨੇਕਧਾ । ਯੁਨਕ੍ਤਿ ਯੁਞ੍ਜਤੇ ਵਾਪਿ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਯੋਗ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ ਏਕਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਣਮਨਸੋਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਤਥੈਵ ਚ । ਸਰ੍ਵਭਾਵਪਰਿਤ੍ਯਾਗੋ ਯੋਗ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ

ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅੰਦਰ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਅਸਹਾਇ ਹੋ ਕੇ, 'ਪ੍ਰਣਵ' ਨਾਮ ਵਾਲੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਭਾਰ ਰੂਪ, ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬੁਢਾਪੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਵੀ 'ਪ੍ਰਣਵ', ਸਭ ਕੁਝ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਭਾਰ ਰੂਪ, ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬੁਢਾਪੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: 'ਜਿਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਓਂ, ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਜੋਗ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਣ, ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਇਕਤਾ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਹਾਲਤਾਂ ਦੀ ਛੱਡ-ਛੱਡੀ—ਇਹੀ ਜੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।'

ਅਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ \: ਯਥਾ ਵਾਪ੍ਸੁ ਚਾਰਿਣਃ ਸ਼ਾਕੁਨਿਕਃ ਸੂਤ੍ਰਯਨ੍ਤ੍ਰੇਣੋਦ੍ਧृਤ੍ਯੋਦਰੇऽਗ੍ਨੌ ਜੁਹੋਤ੍ਯੇਵਂ ਵਾ ਵ ਖਲ੍ਵਿਮਾਨ੍ਪ੍ਰਾਣਾਨੋਮਿਤ੍ਯਨੇਨੋਦ੍ਧृਤ੍ਯਾਨਾਮਯੇऽਗ੍ਨੌ ਜੁਹੋਤਿ ਅਤਸ੍ਤਪ੍ਤੋਰ੍ਵਿਵਸੋऽਥ ਯਥਾ ਤਪ੍ਤੋਰ੍ਵਿ ਸਾਰ੍ਪਿਸ੍ਤृਣਕਾष੍ਠਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇ\- ਨੋਜ੍ਜ੍ਵਲਤੀਤ੍ਯੇਵਂ ਵਾ ਵ ਖਲ੍ਵਸਾਵਪ੍ਰਾਣਾਖ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਣਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇਨੋਜ੍ਜ੍ਵਲਤਿ ਅਥ ਯਦੁਜ੍ਜ੍ਵਲਤ੍ਯੇਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਰੂਪਂ ਚੈਤਦ੍ਵਿष੍ਣੋਃ ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍ ਚੈਤਦ੍ਰੁਦ੍ਰਸ੍ਯ ਰੁਦ੍ਰਤ੍ਵਮੇਤਤ੍ਤਦਪਰਿਮਿਤਧਾ ਚਾਤ੍ਮਾਨਂ ਵਿਭਜ੍ਯ ਪੂਰਯਤੀਮਾਂ ਲੋਕਾਨਿਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹ \: ਵਹ੍ਨੇਸ਼੍ਚ ਯਦ੍ਵਤ੍ਖਲੁ ਵਿਸ੍ਫੁਲਿਙ੍ਗਾਃ ਸੂਰ੍ਯਾਨ੍ਮਯੂਖਾਸ਼੍ਚ ਤਥੈਵ ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਣਾਦਯੋ ਵੈ ਪੁਨਰੇਵ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਭ੍ਯੁਚ੍ਚਰਨ੍ਤੀਹ ਯਥਾਕ੍ਰਮੇਣ

ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਫੜਨ ਵਾਲਾ, ਡੋਰੀ ਵਾਲੇ ਜੰਤਰ ਨਾਲ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੇਟ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, 'ਓਂ' ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢ ਕੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਤਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੋਨਾ, ਘਾਹ ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਦੇ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਚਮਕ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਪ੍ਰਾਣ' ਨਾਮ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਚਮਕ ਉਠਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਥਾਂ ਹੈ, ਉਹੀ ਰੁਦਰ ਦੀ ਰੁਦਰਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪ ਨੂੰ ਅਣਗਿਣਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: 'ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ, ਸੂਰਜ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿਕ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉੱਭਰਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਵਾਰੀ ਆਪਣੀ ਵਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ।'

ਅਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ \: ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਵਾ ਵੈਤਤ੍ਤੇਜਃ ਪਰਸ੍ਯਾਮृਤਸ੍ਯਾਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਯਚ੍ਛਰੀਰਸ੍ਯੌष੍ਣ੍ਯਮਸ੍ਯੈਤਦ੍ਘृਤਮਥਾਵਿਃ ਸਨ੍ ਨਭਸਿ ਨਿਹਿਤਂ ਵੈਤਦੇਕਾਗ੍ਰੇਣੈਵਮਨ੍ਤਰ੍ਹृਦਯਾਕਾਸ਼ਂ ਵਿਨੁਦਨ੍ਤਿ ਯਤ੍ਤਸ੍ਯ ਜ੍ਯੋਤਿਰਿਵ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੀਤਿ ਅਤਸ੍ਤਦ੍ਭਾਵਮ੍ ਅਚਿਰੇਣੈਤਿ ਭੂਮਾਵਯਸ੍ਪਿਣ੍ਡਂ ਨਿਹਿਤਂ ਯਥਾऽਚਿਰੇਣੈਤਿ ਭੂਮਿਤ੍ਵਮ੍ ਮृਦ੍ਵਤ੍ਸਂਸ੍ਥਮਯਸ੍ਪਿਣ੍ਡਂ ਯਥਾਗ੍ਨ੍ਯਯਸ੍ਕਾਰਾਦਯੋ ਨਾਭਿਭਵਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤਿ ਚਿਤ੍ਤਂ ਤਥਾਸ਼੍ਰਯੇਣ ਸਹੈਵਮਿਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹ \: ਹृਦ੍ਯਾਕਾਸ਼ਮਯਂ ਕੋਸ਼ਮਾਨਨ੍ਦਂ ਪਰਮਾਲਯਮ੍ । ਸ੍ਵਂ ਯੋਗਸ਼੍ਚ ਤਤੋऽਸ੍ਮਾਕਂ ਤੇਜਸ਼੍ਚੈਵਾਗ੍ਨਿਸੂਰ੍ਯਯੋਃ

ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੀ ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਪਰਮ, ਅਮਰ, ਅਦੇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਜੋ ਤੇਜ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਹਧਾਰੀ ਦੇ ਉੱਤਾਪ ਦਾ ਘੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਛੇਦਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਰਗਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਡਲਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਧਰਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਡਲਾ ਕੂੰਜੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰੱਖਣ 'ਤੇ ਅੱਗ ਉਸ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੀ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਸਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮਨ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਆਨੰਦਮਈ ਕੋਸ਼, ਪਰਮ ਆਲਯ — ਇਹੀ ਸਾਡਾ ਯੋਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਗ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਤੇਜ ਵੀ।

ਅਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ \: ਭੂਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਨਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਤਤਃ ਪ੍ਰਵ੍ਰਜ੍ਯਾਜ੍ਯਂ ਧृਤਿਦਣ੍ਡਂ ਧਨੁਰ੍ਗृਹੀਤ੍ਵਾऽਨਭਿਮਾਨਮਯੇਨ ਚੈਵੇषੁਣਾ ਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਦ੍ਵਾਰਪਾਰਂ ਨਿਹਤ੍ਯਾਦ੍ਯਂ ਸਂਮੋਹਮੌਲੀ ਤृष੍ਣੇਰ੍ष੍ਯਾਕੁਣ੍ਡਲੀ ਤਨ੍ਦ੍ਰੀਰਾਘਵੇਤ੍ਰ੍ਯਭਿਮਾਨਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ਃ ਕ੍ਰੋਧਜ੍ਯਂ ਪ੍ਰਲੋਭਦਣ੍ਡਂ ਧਨੁਰ੍ਗृਹੀਤ੍ਵੇਚ੍ਛਾਮਯੇਨ ਚੈਵੇषੁਣੇਮਾਨਿ ਖਲੁ ਭੂਤਾਨਿ ਹਨ੍ਤਿ ਤਂ ਹਤ੍ਵੋਂਕਾਰਪ੍ਲਵੇਨਾਨ੍ਤਰ੍ਹृਦਯਾਕਾਸ਼ਸ੍ਯ ਪਾਰਂ ਤੀਰ੍ਤ੍ਵਾਵਿਰ੍ਭੂਤੇ ਅਨ੍ਤਰਾਕਾਸ਼ੇ ਸ਼ਨਕੈਰਵਟੈਵਾਵਟਕृਦ੍ਧਾਤੁਕਾਮਃ ਸਂਵਿਸ਼ਤ੍ਯੇਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ਼ਾਲਾਂ ਵਿਸ਼ੇਤ੍ ਤਤਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਜਾਲਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਕੋਸ਼ਂ ਪ੍ਰਣੁਦੇਤ੍ ਗੁਰ੍ਵਾਗਮੇਨੇਤਿ \: ਅਤਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਃ ਪੂਤਃ ਸ਼ੂਨ੍ਯਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤੋऽਪ੍ਰਾਣੋ ਨਿਰਾਤ੍ਮਾऽਨਨ੍ਤੋऽਕ੍ਸ਼ਯ੍ਯਃ ਸ੍ਥਿਰਃ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੋऽਜਃ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਃ ਸ੍ਵੇ ਮਹਿਮ੍ਨਿ ਤਿष੍ਠਤਿ ਅਤਃ ਸ੍ਵੇ ਮਹਿਮ੍ਨਿ ਤਿष੍ਠਮਾਨਮ੍ ਦृष੍ਟ੍ਵਾऽਵृਤ੍ਤਚਕ੍ਰਮਿਵ ਸਞ੍ਚਾਰਚਕ੍ਰਮਾਲੋਕਯਤਿ ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹ \: षਡ੍ਭਿਰ੍ਮਾਸੈਸ੍ਤੁ ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਨਿਤ੍ਯਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਦੇਹਿਨਃ ਅਨਨ੍ਤਃ ਪਰਮੋ ਗੁਹ੍ਯਃ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ॥ ਰਜਸ੍ਤਮੋਭ੍ਯਾਂ ਵਿਦ੍ਧਸ੍ਯ ਸੁਸਮਿਦ੍ਧਸ੍ਯ ਦੇਹਿਨਃ ਪੁਤ੍ਰਦਾਰਕੁਟੁਮ੍ਬੇषੁ ਸਕ੍ਤਸ੍ਯ ਨ ਕਦਾਚਨ

ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੀ ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਭੂਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਫਿਰ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਦਾ ਡੰਡਾ ਅਤੇ ਵਿਰਾਗ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਅਸੰਗਤਾ ਦੇ ਤੀਰ ਨਾਲ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ — ਜੋ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਹੈ, ਮੂਲ ਭ੍ਰਮ, ਪਿਆਸ ਤੇ ਈਰਖਾ ਦਾ ਮਾਲਾ ਪਹਿਨਿਆ, ਆਲਸ ਨਾਲ ਲਪਟਿਆ, ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਚਾਬੁਕ ਫੜਿਆ, ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਦਾ ਤੀਰ ਰੱਖਿਆ — ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਓਂਕਾਰ ਦੀ ਜਹਾਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਪਾਰ ਲੰਘ ਕੇ, ਜਦ ਅੰਦਰਲਾ ਆਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ, ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਨੈੜੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਚਾਰ-ਪਾਸੇ ਦੇ ਜਾਲ, ਬ੍ਰਹਮ-ਕੋਸ਼ ਨੂੰ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਭੇਦਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ, ਸ਼ੁੱਧ, ਖਾਲੀ, ਸ਼ਾਂਤ, ਪ੍ਰਾਣ ਰਹਿਤ, ਆਤਮਾ ਰਹਿਤ, ਅਨੰਤ, ਅਵਿਨਾਸੀ, ਅਡੋਲ, ਸਦੀਵੀ, ਅਜਨਮਾ, ਸੁਤੰਤਰ, ਆਪਣੇ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਮੁੜ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਚੱਕਰ, ਜਿਵੇਂ ਰੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਚੱਕਰ, ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਸਦਾ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਸਦਾ ਮੁਕਤ ਦੇਹਧਾਰੀ ਲਈ, ਅਨੰਤ, ਪਰਮ, ਗੁਪਤ, ਸੱਚਾ ਯੋਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਨਾਲ ਛੇਦਿਆ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਗਾਇਆ, ਪਰ ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।

ਏਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾऽਨ੍ਤਰ੍ਹृਦਯਃ ਸ਼ਕਾਯਨ੍ਯਸ੍ਤਸ੍ਮੈ ਨਮਸ੍ਕृਤ੍ਵਾऽਨਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦ੍ਯਯਾ ਰਾਜਨ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪਨ੍ਥਾਨਮਾਰੂਢਾਃ ਪੁਤ੍ਰਾਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇਰਿਤਿ ਸਨ੍ਤੋषਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਤਿਤਿਕ੍ਸ਼ਾਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਤ੍ਵਂ ਯੋਗਾਭ੍ਯਾਸਾਦਵਾਪ੍ਨੋਤੀਤਿ ਏਤਦ੍ਗੁਹ੍ਯਤਮਂ ਨਾਪੁਤ੍ਰਾਯ ਨਾਸ਼ਿष੍ਯਾਯ ਨਾਸ਼ਾਨ੍ਤਾਯ ਕੀਰ੍ਤਯੇਦਿਤਿ ਅਨਨ੍ਯਭਕ੍ਤਾਯ ਸਰ੍ਵਗੁਣਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾਯ ਦਦ੍ਯਾਤ੍

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਸ਼ਾਕਾਯਨ ਨੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ: 'ਇਸ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪੰਥੀ ਚੜ੍ਹ ਲਈ। ਸੰਤੋਖ, ਦੁੰਦਾਂ ਦੀ ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਸ਼ਾਂਤੀ — ਇਹ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਗੁਪਤ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਇਹ ਨਾ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਨਾ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ, ਨਾ ਅਸ਼ਾਂਤ ਨੂੰ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਜੋ ਨਿਰਭੈ, ਸਰਵ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਤੇ ਅਨਨ੍ਯ ਭਕਤ ਹੋਵੇ।'

ੴ ਸ਼ੁਚੌ ਦੇਸ਼ੇ ਸ਼ੁਚਿਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਥਃ ਸਦਧੀਯਾਨਃ ਸਦ੍ਵਾਦੀ ਸਦ੍ਧ੍ਯਾਯੀ ਸਦ੍ਯਾਜੀ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ । ਅਤਃ ਸਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਸਤ੍ਯਭਿਲਾषਿਣਿ ਨਿਰ੍ਵृਤ੍ਤ੍ਯੋऽਨਸ੍ਤਤ੍ਫਲਚ੍ਛਿਨ੍ਨਪਾਸ਼ੋ ਨਿਰਾਸ਼ਃ ਪਰੇष੍ਵਾਤ੍ਮਵਦ੍ਵਿਗਤਭਯੋ ਨਿष੍ਕਾਮੋऽਕ੍ਸ਼ਯ੍ਯਮਪਰਿਮਿਤਂ ਸੁਖਮਾਕ੍ਰਮ੍ਯ ਤਿष੍ਠਤਿ । ਪਰਮਂ ਵੈ ਸ਼ੇਵਧੇਰਿਵ ਪਰਸ੍ਯੋਦ੍ਧਰਣਂ ਯਨ੍ਨਿष੍ਕਾਮਤ੍ਵਮ੍ । ਸ ਹਿ ਸਰ੍ਵਕਾਮਮਯਃ ਪੁਰੁषੋऽਧ੍ਯਵਸਾਯਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਭਿਮਾਨਲਿਙ੍ਗੋ ਬਦ੍ਦਃ । ਅਤਸ੍ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤੋ ਮੁਕ੍ਤਃ । ਅਤ੍ਰੈਕ ਆਹੁਰ੍ਗੁਣਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਭੇਦਵਸ਼ਾਸਧ੍ਯਵਸਾਯਾਤ੍ਮਬਨ੍ਧਮੁਪਾਗਤੋ। ਅਧ੍ਯਵਸਾਯਸ੍ਯ ਦੋषਕ੍ਸ਼ਯਾਦ੍ਧਿ ਮੋਕ੍ਸ਼ਃ ਮਨਸਾ ਹ੍ਯੇਵ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਮਨਸਾ ਸ਼ृਣੋਤਿ ਕਾਮਃ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋ ਵਿਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾऽਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਧृਤਿਰਧृਤਿਰ੍ਹ੍ਰੀਰ੍ਧੀਰ੍ਭੀਰਿਤ੍ਯੇਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਮਨ ਏਵ ਗੁਣੌਘੈਰੁਹ੍ਯਮਾਨਃ ਕਲੁषੀਕृਤਸ਼੍ਚਾਸ੍ਥਿਰਸ਼੍ਚਲੋ ਲੁਪ੍ਯਮਾਨਃ ਸਸ੍ਪृਹੋ ਵ੍ਯਗ੍ਰਸ਼੍ਚਾਭਿਮਾਨਿਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਯਾਤ ਇਤਿ ਅਹਂ ਸੋ ਮਮੇਦਮਿਤ੍ਯੇਵਂ ਮਨ੍ਯਮਾਨੋ ਨਿਬਧ੍ਨਾਤ੍ਯਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਾਨ੍ਂ ਜਾਲੇਨੇਵ ਖੇਚਰਃ । ਅਤਃ ਪੁਰੁषੋऽਧ੍ਯਾਵਸਾਯਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਬਿਮਾਨਲਿਙ੍ਗੋ ਬਦ੍ਦਃ ਅਤਸ੍ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤੋ ਮੁਕ੍ਤਃ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਿਰਧ੍ਯਵਸਾਯੋ ਨਿਃਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋ ਨਿਰਭਿਮਾਨਸ੍ਤਿष੍ਠੇਤ੍ ਏਤਨ੍ਮੋਕ੍ਸ਼ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ਏषਾਤ੍ਰ ਬ੍ਰਹ੍ਮਪਦਵੀ ਏषੋऽਤ੍ਰ ਦ੍ਵਾਰਵਿਵਰੋऽਨੇਨਾਸ੍ਯ ਤਮਸਃ ਪਾਰਂ ਗਮਿष੍ਯਤਿ । ਅਤ੍ਰ ਹਿ ਸਰ੍ਵੇ ਕਾਮਾਃ ਸਮਾਹਿਤਾ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰੋਦਾਹਰਨ੍ਤਿ \: ਯਦਾ ਪਞ੍ਚਾਵਤਿष੍ਠਨ੍ਤੇ ਜ੍ਞਾਨਾਨਿ ਮਨਸਾ ਸਹ । ਬੁਦ੍ਧਿਸ਼ ਨ ਵਿਚੇष੍ਟਤੇ ਤਾਮਾਹੁਃ ਪਰਮਾਂ ਗਤਿਮ੍ ॥ ਏਤਦੁਕ੍ਤ੍ਵਾਨ੍ਤਰ੍ਹृਦਯਃ ਸ਼ਾਕਾਯਨ੍ਯਸ੍ਤਸ੍ਮੈ ਨਮਸ੍ਕृਤ੍ਵਾ ਯਥਾਵਦੁਪਚਾਰੀ ਕृਤਕृਤ੍ਯੋ ਮਰੁਦੁਤ੍ਤਰਾਯਣਂ ਗਤੋ ਨ ਹ੍ਯਤ੍ਰੋਦ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮਨਾ ਗਤਿਃ ਏषੋऽਤ੍ਰ ਬ੍ਰਹ੍ਮਪਥਃ ਸੌਰਂ ਸ੍ਦ੍ਵਾਰਂ ਭਿਤ੍ਤ੍ਵੋਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵੇਨ ਵਿਨਿਰ੍ਗਤਾ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰੋਦਾਹਰਨ੍ਤਿ ਅਨਨ੍ਤਾ ਰਸ਼੍ਮਯਸ੍ਤਸ੍ਯ ਦੀਪਵਦ੍ਯਃ ਸ੍ਥਿਤੋ ਹृਦਿ । ਸਿਤਾਸਿਤਾਃ ਕਦ੍ਰੁਨੀਲਾਃ ਕਪਿਲਾ ਮृਦੁਲੋਹਿਤਾਃ ॥ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮੇਕਃ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ਤੇषਾਂ ਯੋ ਭਿਭਿਤ੍ਵਾ ਸੂਰ੍ਯਮਣ੍ਡਲਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਮਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਤੇਨ ਯਾਨ੍ਤਿ ਪਰਾਂ ਗਤਿਮ੍ ॥ ਯਦਸ੍ਯਾਨ੍ਯਦ੍ਰਸ਼੍ਮਿਸ਼ਤਮੂਰ੍ਧ੍ਵਮੇਵ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਤੇਨ ਦੇਵਨਿਕਾਯਾਨਾਂ ਸ੍ਵਧਾਮਾਨਿ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ ॥ ਯੇ ਨੈਕਰੂਪਾਸ਼੍ਚਾਧਸ੍ਤਾਦ੍ਰਸ਼੍ਮਯੋऽਸ੍ਯ ਮृਦੁਪ੍ਰਭਾਃ । ਇਹ ਕਰ੍ਮੋਪਭੋਗਾਯ ਤੈਃ ਸਂਸਰਤਿ ਸੋऽਵषਃ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਗਸ੍ਵਰ੍ਗਾਪਵਰ੍ਗਹੇਤੁਰ੍ਭਗਵਾਨਸਾਵਾਦਿਤ੍ਯ ਇਤਿ

ਓਂ। ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ 'ਤੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਸਤਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ, ਸਦਾ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲਾ, ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਯਜਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਸੱਚੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਫਲ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਨਿਰਾਸ਼, ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ, ਨਿਰਭੈ, ਨਿਰਕਾਮ, ਅਵਿਨਾਸੀ, ਅਪਰਿਮਿਤ ਸੁਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰਮ ਨਿਰਕਾਮਤਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਉਧਾਰਣ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ, ਦ੍ਰਿੜਤਾ, ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਲਕੜ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਦਾ ਉਲਟ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਣ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਹੀ ਬੰਧਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਵੇਖਦਾ, ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸੁਣਦਾ: ਇੱਛਾ, ਸੰਕਲਪ, ਸੰਦੇਹ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਦ੍ਰਿੜਤਾ, ਅਦ੍ਰਿੜਤਾ, ਲਾਜ, ਬੁੱਧੀ, ਡਰ — ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਹੀ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ, ਇਹ ਮਲਿਨ, ਅਸਥਿਰ, ਚੰਚਲ, ਫਟਿਆ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਾਲਾ, ਵਿਅਸਤ, ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਸੋਚ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਜਾਲ ਵਿੱਚ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਦ੍ਰਿੜਤਾ, ਸੰਕਲਪ, ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਉਹ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਉਲਟ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਿਰਦ੍ਰਿੜਤਾ, ਨਿਸੰਕਲਪ, ਨਿਰਅਹੰਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਹ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ; ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪਥ ਹੈ; ਇਹ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ — ਇਸ ਰਾਹ ਨਾਲ, ਉਹ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਵੇਗਾ। ਇੱਥੇ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: 'ਜਦੋਂ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਮਨ ਨਾਲ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਸ਼ਾਕਾਯਨ ਨੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਯਥਾ-ਰੂਪ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਉੱਤਰ ਵਾਯੂ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਪਰਲੇ ਰਾਹ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਗਤੀ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪਥ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ, ਉਹ ਉਪਰਲੇ ਰਾਹ ਨਾਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: 'ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਕਿਰਣਾਂ, ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀਆਂ ਹਨ — ਚਿੱਟੀਆਂ, ਕਾਲੀਆਂ, ਪੀਲੀਆਂ, ਨੀਲੀਆਂ, ਭੂਰੀਆਂ, ਨਰਮ ਲਾਲ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਉਪਰ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੇ ਗੋਲ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮ-ਲੋਕ ਤੋਂ ਉਪਰ ਲੰਘ ਕੇ, ਉਸ ਰਾਹ ਨਾਲ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਹੋਰ ਕਿਰਣਾਂ ਉਪਰਲੇ ਰਾਹ 'ਤੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਹੇਠਾਂ, ਨਰਮ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਕਰਮ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਭੋਗ ਲਈ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਬਿਨਾ ਚਾਹੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਭਗਵਾਨ ਸੂਰਜ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।

ਕਿਮਾਤ੍ਮਕਾਨਿ ਵਾ ਏਤਾਨੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪ੍ਰਚਰਨ੍ਤ੍ਯੁਦ੍ਗਨ੍ਤਾ ਚੈਤੇषਾਮਿਹ ਕੋ ਨਿਯਨ੍ਤਾ ਵੇਤ੍ਯਾਹ । ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਤ੍ਮਾਤ੍ਮਕਾਨੀਤ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਹ੍ਯੇषਾਮੁਦ੍ਗਨ੍ਤਾ ਵਾਪ੍ਸਰਸੋ ਭਾਨਵੀਯਾਸ਼੍ਚ ਮਰੀਚਯੋ ਨਾਮ ਅਥ ਪਞ੍ਚਭਿਃ ਰਸ਼੍ਮਿਭਿਰ੍ਵਿषਯਾਨਤ੍ਤਿ ਕਤਮ ਆਤ੍ਮੇਤਿ ਯੋऽਯਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਃ ਪੂਤਃ ਸ਼ੂਨ੍ਯਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਦਿਲਕ੍ਸ਼ਣੋਕ੍ਤਃ ਸ੍ਵਕੈਰ੍ਲਿਙ੍ਗੈਰੁਪਗृਹ੍ਯਃ ਤਸ੍ਯੈਤਲ੍ਲਿਙ੍ਗਮਲਿਙ੍ਗਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਰ੍ਯਦੌष੍ਣ੍ਯਮਾਵਿष੍ਟਂ ਚਾਪਾਂ ਯਃ ਸ਼ਿਵਤਮੋਰਸ ਇਤ੍ਯੇਕੇ । ਅਥ ਵਾਕ੍ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰਾਣ ਇਤ੍ਯੇਕੇ, ਅਥ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਧृਤਿਃ ਸ੍ਮृਤਿਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਤਦਿਤ੍ਯੇਕੇ ਅਥ ਤੇ ਏਤਸ੍ਯੈਵਂ ਯਥੈਵੇਹ ਬੀਜਸ੍ਯਾਙ੍ਕੁਰਾਵਾਥਧੂਮਾਰ੍ਚਿਰ੍ਵਿष੍ਫੁਲਿਙ੍ਗਾ ਇਵਾਗ੍ਨੇਸ਼੍ਚੇਤਿ ਅਤ੍ਰੋਦਾਹਰਨ੍ਤਿ \: ਵਹ੍ਨੇਸ਼੍ਚ ਯਦ੍ਵਤ੍ਖਲੁ ਵਿष੍ਫੁਲਿਙ੍ਗਾਃ ਸੂਰ੍ਯਾਨ੍ਮਯੂਖਾਸ਼੍ਚ ਤਥੈਵ ਤਸ੍ਯ । ਪ੍ਰਾਣਾਦਯੋ ਵੈ ਪੁਨਰੇਵ ਤਸ੍ਮਾ\- ਦਭ੍ਯੁਚ੍ਚਰਨ੍ਤੀਹ ਯਥਾਕ੍ਰਮੇਣ

ਇਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਸਚਾਈ ਕੀ ਹੈ? ਕੀ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਰਖਵਾਲਾ ਹੈ? ਇਸਦਾ ਉੱਤਰ ਹੈ: ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਤਮਾ ਦੀ ਹੀ ਸੁਰਤ ਹਨ; ਆਤਮਾ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਸਰਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਜ ਕਿਰਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਉਹ ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ, ਸੁੱਚਾ, ਖਾਲੀ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਲੱਛਣਿਤ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਤਾਪ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਸ, ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ — ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਦੇ ਲੱਛਣ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਤਮਾ ਬੋਲ, ਸੁਣਨ, ਵੇਖਣ, ਮਨ ਤੇ ਸਾਹ ਹੈ। ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਤਮਾ ਬੁੱਧੀ, ਢਿੱਲ, ਯਾਦ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਅੰਕੁਰ, ਜਾਂ ਅੱਗ ਤੋਂ ਧੂੰਆਂ, ਲਵ ਤੇ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: "ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਤੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਤੇ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸਾਹ ਆਦਿ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ।"

ਇਸ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਸਾਹ, ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਸਾਰੇ ਵੇਦ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਸੱਚ ਦਾ ਸੱਚ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗੀਲੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧੂੰਆਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਇਸ ਵੱਡੇ ਜੀਵ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਾਹ-ਸਾਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਿਗਵੇਦ, ਯਜੁਰਵੇਦ, ਸਾਮਵੇਦ, ਅਥਰਵੇਦ, ਇਤਿਹਾਸ, ਪੁਰਾਣ, ਗਿਆਨ, ਉਪਨਿਸ਼ਦ, ਸ਼ਲੋਕ, ਸੂਤਰ, ਵਿਆਖਿਆ, ਟਿੱਪਣੀਆਂ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸ ਦੇ ਹੀ ਅੰਗ ਹਨ।

ਪਞ੍ਚੇष੍ਟਕੋ ਵਾ ਏषੋऽਗ੍ਨਿਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰਃ ਤਸ੍ਯੇਮਾ ਇष੍ਟਕਾ ਯੋ ਵਸਨ੍ਤੋ ਗ੍ਰੀष੍ਮੋ ਵਰ੍षਾਃ ਸ਼ਰਦ੍ਧੇਮਨ੍ਤਃ ਸ ਸ਼ਿਰਃਪਕ੍ਸ਼ਸੀਪृਚ੍ਛਪृष੍ਟਵਾਨ੍ ਏषੋऽਗ੍ਨਿਃ ਪੁਰੁषਵਿਦਃ ਸੇਯਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇਃ ਪ੍ਰਥਮਾ ਚਿਤਿਃ ਕਰੈਰ੍ਯਜਮਾਨਮਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਮੁਤ੍ਕ੍ਸ਼ਿਓਪ੍ਤ੍ਵਾ ਵਾਯਵੇ ਪ੍ਰਾਯਚ੍ਛਤ੍ ਪ੍ਰਾਣੋ ਵੈ ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਾਣੋऽਗ੍ਨਿਸ੍ਤਸ੍ਯੇਮਾ ਇष੍ਟਕਾ ਯਃ ਪ੍ਰਾਣੋ ਵ੍ਯਾਨੋऽਪਾਨਃ ਸਮਾਨ ਉਦਾਨਃ ਸ ਸ਼ਿਰਃਪਕ੍ਸ਼ਸੀਪृष੍ਠਪੁਚ੍ਛਵਾਨੇषੋऽਗ੍ਨਿਃ ਪੁਰੁषਵਿਦਸ੍ਤਦਿਦਮਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇਰ੍ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਚਿਤਿਃ ਕਰੈਰ੍ਯਜਮਾਨਂ ਦਿਵਮੁਤ੍ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤੇਨ੍ਦ੍ਰਾਯ ਪ੍ਰਾਯਚ੍ਛਤ੍ ਅਸੌ ਵਾ ਆਦਿਤ੍ਯ ਇਨ੍ਦ੍ਰਃ ਸੈषੋऽਗ੍ਨਿਃ ਤਸ੍ਯੇਮਾ ਇष੍ਟਕਾ ਯਦृਗ੍ਯਜੁਃ ਸਾਮਾਥਰ੍ਵਾਙ੍ਗਿਰਸਾ ਇਤਿਹਾਸਂ ਪੁਰਾਣਂ ਸ ਸ਼ਿਰਃਪਕ੍ਸ਼ਸੀਪੁਚ੍ਛਪृष੍ਠਵਾਨੇषੋऽਗ੍ਨਿਃ ਪੁਰੁषਵਿਦਃ ਸੈषਾ ਦ੍ਯੌਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇਸ੍ਤृਤੀਯਾ ਚਿਤਿਃ ਕਰੈਰ੍ਯਜਮਾਨਸ੍ਯਾਤ੍ਮਵਿਦੇऽਵਦਾਨਂ ਕਰੋਤਿ ਯਥਾਤ੍ਮਵਿਦੁਤ੍ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੇ ਪ੍ਰਾਯਚ੍ਛਤ੍ ਤਤ੍ਰਾਨਨ੍ਦੀ ਮੋਦੀ ਭਵਤਿ

ਇਹ ਅੱਗ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਲ ਹੈ; ਇਸ ਦੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਹਨ: ਬਸੰਤ, ਗਰਮੀ, ਵਰਖਾ, ਸਰਦ, ਤੇ ਜੜਾ — ਇਹ ਇਸ ਦਾ ਸਿਰ, ਪੱਖ, ਪਾਸੇ ਤੇ ਪੂਛ ਹਨ। ਇਹ ਉਹ ਅੱਗ ਹੈ ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਚਿਤੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿਚ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਾਹ ਹੀ ਵਾਯੂ ਹੈ, ਸਾਹ ਹੀ ਅੱਗ ਹੈ; ਇਸ ਦੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਹਨ: ਪ੍ਰਾਣ, ਵਿਆਨ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਉਦਾਨ — ਇਹ ਇਸ ਦਾ ਸਿਰ, ਪੱਖ, ਪਾਸੇ ਤੇ ਪੂਛ ਹਨ। ਇਹ ਉਹ ਅੱਗ ਹੈ ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਦੂਜੀ ਚਿਤੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਦਿਤਿਆ ਹੀ ਇੰਦਰ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਅੱਗ ਹੈ; ਇਸ ਦੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਹਨ: ਰਿਗ, ਯਜੁ, ਸਾਮ, ਅਥਰਵ-ਅੰਗਿਰਸ, ਇਤਿਹਾਸ, ਪੁਰਾਣ — ਇਹ ਇਸ ਦਾ ਸਿਰ, ਪੱਖ, ਪੂਛ ਤੇ ਪਾਸੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਹ ਅੱਗ ਹੈ ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਤੀਜੀ ਚਿਤੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਆਤਮਾ-ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਆਤਮਾ-ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਥੇ ਉਹ ਆਨੰਦ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਪृਥਿਵੀਗਾਰ੍ਹਪਤ੍ਯੋऽਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਗ੍ਨਿਰ੍ਦ੍ਯੌਰਾਹਵਨੀਯਃ ਤਤ ਏਵ ਪਵਮਾਨਪਾਵਕਸ਼ੁਚਯ ਆਵਿष੍ਕृਤਮੇਤੇਨਾਸ੍ਯ ਯਜ੍ਞਮ੍ ਯਤਃ ਪਵਮਾਨਪਾਵਕਸ਼ੁਚਿਸਂਘਾਤੋ ਹਿ ਜਾਠਰਃ ਤਸ੍ਮਾਦਗ੍ਨਿਰ੍ਯष੍ਟਵ੍ਯਃ ਚੇਤਵ੍ਯਃ ਸ੍ਤੋਤਵ੍ਯੋऽਭਿਧ੍ਯਾਤਵ੍ਯਃ ਯਜਮਾਨੋ ਹਵਿਰ੍ਗृਹੀਤ੍ਵਾ ਦੇਵਤਾਭਿਧ੍ਯਾਨਮਿਚ੍ਛਤਿ \: ਹਿਰਣ੍ਯਵਰ੍ਣਃ ਸ਼ਕੁਨੋ ਹृਦ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯੇ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਃ ਮਦ੍ਗੁਰ੍ਹਂਸਸ੍ਤੇਜੋਵृषਃ ਸੋऽਸ੍ਮਿਨ੍ਨਗ੍ਨੌ ਯਜਾਮਹੇ ਇਤਿ ਚਾਪਿ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਂ ਵਿਚਿਨੋਤਿ । ਤਤ੍ਸਵਿਤੁਰ੍ਵਰੇਣ੍ਯਂ ਭਰ੍ਗੋऽਸ੍ਯਾਭਿਧ੍ਯੇਯਂ ਯੋ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਨ੍ਤਸ੍ਥੋ ਧ੍ਯਾਯੀਹ ਮਨਃਸ਼ਾਨ੍ਤਿਪਦਮਨੁਸਰਤ੍ਯਾਤ੍ਮਨ੍ਯੇਵ ਧਤ੍ਤੇऽਤ੍ਰੇਮੇ ਸ਼੍ਲੋਕਾ ਭਵਨ੍ਤਿ \: ੧ ਯਥਾ ਨਿਰਿਨ੍ਧਨੋ ਵਹ੍ਨਿਃ ਸ੍ਵਯੋਨਾਵੁਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤੇ ਤਥਾ ਵृਤ੍ਤਿਕ੍ਸ਼ਯਾਚ੍ਚਿਤ੍ਤਂ ਸ੍ਵਯੋਨਾਵੁਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤੇ । ੨ ਸ੍ਵਯੋਨਾਵੁਪਸ਼ਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਮਨਸਃ ਸਤ੍ਯਕਾਮਤਃ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਵਿਮੂਢਸ੍ਯਾਨृਤਾਃ ਕਰ੍ਮਵਸ਼ਾਨੁਗਾਃ । ੩ ਚਿਤ੍ਤਮੇਵ ਹਿ ਸਂਸਾਰਮ੍ ਤਤ੍ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਸ਼ੋਧਯੇਤ੍ ਯਚ੍ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਤਨ੍ਮਯੋ ਭਵਤਿ ਗੁਹ੍ਯਮੇਤਤ੍ਸਨਾਤਨਮ੍ । ੪ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਹਿ ਪ੍ਰਸਾਦੇਨ ਹਨ੍ਤਿ ਕਰ੍ਮ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਮ੍ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਤ੍ਮਾਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾ ਸੁਖਮਵ੍ਯਯਮਸ਼੍ਨੁਤੇ । ੫ ਸਮਾਸਕ੍ਤਂ ਯਥਾ ਚਿਤ੍ਤਂ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ਵਿषਯਗੋਚਰੇ ਯਦ੍ਯੇਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ਕੋ ਨ ਮੁਚ੍ਯੇਤ ਬਨ੍ਧਨਾਤ੍ । ੬ ਮਨੋ ਹਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਚਾਸ਼ੁਦ੍ਧਮੇਵ ਚ ਅਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਕਾਮਸਮ੍ਪਰ੍ਕਾਤ੍ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਕਾਮਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ੭ ਲਯ ਵਿਕ੍ਸ਼ੇਪਰਹਿਤਂ ਮਨਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਸੁਨਿਸ਼੍ਚਲਮ੍ ਯਦਾ ਯਾਤ੍ਯਮਨੀਭਾਵਂ ਤਦਾ ਤਤ੍ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍ । ੮ ਤਾਵਨ੍ਮਨੋ ਨਿਰੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ ਹृਦਿ ਯਾਵਤ੍ਕ੍ਸ਼ਯਂ ਗਤਮ੍ ਏਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਚ ਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਚ ਸ਼ੇषਾਨ੍ਯੇ ਗ੍ਰਨ੍ਥਵਿਸ੍ਤਰਾਃ । ੯ ਸਮਾਧਿਨਿਰ੍ਧੌਤਮਲਸ੍ਯ ਚੇਤਸੋ ਨਿਵੇਸ਼ਿਤਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਿ ਯਤ੍ਸੁਖਂ ਭਵੇਤ੍ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ ਵਰ੍ਣਯਿਤੁਂ ਗਿਰਾ ਤਦਾ ਸ੍ਵਯਂ ਤਦਨ੍ਤਃਕਰਣੇਨ ਗृਹ੍ਯਤੇ । ੧੦ ਅਪਾਮਾਪੋऽਗ੍ਨਿਰਗ੍ਨੌ ਵਾ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਵ੍ਯੋਮ ਨ ਲਕ੍ਸ਼ਯੇਤ੍ ਏਵਮਨ੍ਤਰ੍ਗਤਂ ਯਸ੍ਯ ਮਨਃ ਸ ਪਰਿਮੁਚ੍ਯਤੇ । ੧੧ ਮਨ ਏਵ ਮਨੁष੍ਯਾਣਂ ਕਾਰਣਂ ਬਨ੍ਧਮੋਕ੍ਸ਼ਯੋਃ ਬਨ੍ਧਾਯ ਵਿषਯਾਸਂਗਿਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ਨਿਰ੍ਵਿषਯਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਅਤੋऽਨਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰ੍ਯਨਗ੍ਨਿਚਿਦਜ੍ਞਾਨਭਿਧ੍ਯਾਯਿਨਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਃ ਪਦਵ੍ਯੋਮਾਨੁਸ੍ਮਰਣਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਮ੍ ਤਸ੍ਮਾਦਗ੍ਨਿਰ੍ਯष੍ਟਵ੍ਯਃ ਚੇਤਵ੍ਯਃ ਸ੍ਤੋਤਵ੍ਯੋऽਭਿਧ੍ਯਾਤਵ੍ਯਃ

ਧਰਤੀ ਗਾਰਹਪਤਿਆ ਅੱਗ ਹੈ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਦੱਖਣੀ ਅੱਗ ਹੈ, ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਆਹਵਨੀਆ ਅੱਗ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ, ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਅੱਗਾਂ ਉਪਜਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਯਜਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ, ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਅੱਗਾਂ ਦਾ ਜੋ ਸਮੂਹ ਹੈ, ਉਹ ਪੇਟ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਅੱਗ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ, ਚਿੰਤਨ, ਸਤਿਕਾਰ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਯਜਮਾਨ ਹਵਨ ਸਮੱਗਰੀ ਲੈ ਕੇ, ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਚਿੰਤਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ: 'ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ, ਪੰਛੀ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਸਿਆ, ਸੂਰਜ, ਹੰਸ, ਤੇਜ ਦਾ ਬਲਦ, ਅਸੀਂ ਇਸ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਮੰਤਰ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਵੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ: 'ਉਸ ਸਾਵਿਤਾ ਦੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਵਸਦੀ ਹੈ, ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਪਕੜਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।' ਇਸ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਉਚਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: 1. ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾ ਲੱਕੜਾਂ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਬੁਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਮੁਕ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 2. ਜੋ ਮਨ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਚ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਕਰਮ ਝੂਠ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 3. ਮਨ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਨ, ਤਿਵੇਂ ਜੀਵ — ਇਹ ਪੁਰਾਣਾ ਰਾਜ ਹੈ। 4. ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ, ਚੰਗਾ ਤੇ ਮਾੜਾ ਦੋਵੇਂ ਕਰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਾਂਤ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਅਟੱਲ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 5. ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ ਦਾ ਮਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਲਗ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕੌਣ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਨਾਹ ਛੁਟੇ? 6. ਮਨ ਦੋ ਤਰੀਕੇ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਅਪਵਿੱਤਰ; ਅਪਵਿੱਤਰ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਪਵਿੱਤਰ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। 7. ਜਦੋਂ ਮਨ ਲੈ ਤੇ ਵਿਖੇਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਹੈ। 8. ਮਨ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਗਿਆਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਸਾਰਾ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ। 9. ਜੋ ਸੁਖ ਸਮਾਧੀ ਰਾਹੀਂ ਮਨ ਦੀ ਮਲਿਨਤਾ ਧੋ ਕੇ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਕਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ; ਤਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜੰਤਰ ਨਾਲ ਪਕੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 10. ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਅੱਗ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ — ਕੋਈ ਵੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਐਸਾ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਅੰਦਰ ਸਮਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 11. ਮਨ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਬੰਧਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਮਨ ਬੰਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਨ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ, ਅੱਗ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਰਾਹ ਦੀ ਯਾਦ ਉਲਟ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅੱਗ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ, ਚਿੰਤਨ, ਸਤਿਕਾਰ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਨਮੋऽਗ੍ਨਯੇ ਪृਥਿਵੀ ਕ੍ਸ਼ਿਤੇ ਲੋਕਸ੍ਮृਤੇ ਲੋਕਮ੍ਸ੍ਮੈ ਯਜਮਾਨਾਯ ਧੇਹਿ ਨਮੋ ਵਾਯਵੇऽਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਕ੍ਸ਼ਿਤੇ ਲੋਕਸ੍ਮृਤੇ ਲਕਮਸ੍ਮੈ ਯਜਮਾਨਾਯ ਧੇਹਿ ਨਮ ਆਦਿਤ੍ਯਾਯ ਦਿਵਿਕ੍ਸ਼ਿਤੇ ਲੋਕਸ੍ਮृਤੇ ਲੋਕਮਸ੍ਮੈ ਯਜਮਾਨਾਯ ਧੇਹਿ ਨਮੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੇ ਸਰ੍ਵਕ੍ਸ਼ਿਤੇ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮृਤੇ ਸਰ੍ਵਮਸ੍ਮੈ ਯਜਮਾਨਾਯ ਧੇਹਿ ਹਿਰਣ੍ਮਯੇਨ ਪਾਤ੍ਰੇਣ ਸਤ੍ਯਸ੍ਯਾਪਿਹਿਤਂ ਮੁਖਮ੍ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਪੂषਨ੍ਨਪਾਵृਣੁ ਸਤ੍ਯਧਰ੍ਮਾਯ ਵਿष੍ਣਵੇ ਯੋऽਸਾ ਆਦਿਤ੍ਯੇ ਪੁਰੁषਃ ਸੋऽਸਾ ਅਹਮ੍ ਏष ਹ ਵੈ ਸਤ੍ਯਧਰ੍ਮੋ ਯਦਾਦਿਤ੍ਯਸ੍ਯ ਆਦਿਤ੍ਯਤ੍ਵਂ ਤਚ੍ਛੁਕ੍ਲਮ੍ ਪੁਰੁषਮ੍ ਅਲਿਙ੍ਗਮ੍ ਨਭਸੋऽਨ੍ਤਰ੍ਗਤਸ੍ਯ ਤੇਜਸੋਂऽਸ਼ਮਾਤ੍ਰਮੇਤਦ੍ਯਦਾਦਿਤ੍ਯਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯ ਇਵੇਤ੍ਯ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਿਣ੍ਯਗ੍ਨੌ ਚੈਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਤਦਮृਤਮੇਤਦ੍ਭਰ੍ਗਃ ਏਤਤ੍ਸਤ੍ਯਧਰ੍ਮੋ ਨਭਸੋऽਨ੍ਤਰ੍ਗਤਸ੍ਯ ਤੇਜਸੋਂऽਸ਼ਮਾਤ੍ਰਮੇਤਦ੍ਯਦਾਦਿਤ੍ਯਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯੇ ਅਮृਤਂ ਯਸ੍ਯ ਹਿ ਸੋਮਃ ਪ੍ਰਾਣਾ ਵਾ ਅਪ੍ਯਯਂਕੁਰਾ ਏਤਕ਼੍ਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਤਦਮृਤਮੇਤਦ੍ਭਰ੍ਗਃ ਏਤਤ੍ਸਤ੍ਯਧਰ੍ਮੋ ਨਭਸੋऽਨ੍ਤਰ੍ਗਤਸ੍ਯ ਤੇਜਸੋऽਂਸ਼ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਏਤਦ੍ਯਦਾਦਿਤ੍ਯਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯੇ ਯਜੁਰ੍ਦੀਪ੍ਯਤ੍ਯੌਮਾਪੋਜ੍ਯੋਤਿਰਸੋऽਮृਤਂਬ੍ਰਹ੍ਮ ਭੂਰ੍ਭੁਵਃ ਸ੍ਵਰੋਮ੍ । ਅष੍ਟਪਾਦਂ ਸ਼ੁਚਿਂ ਹਂਸਂ ਤ੍ਰਿਸੂਤ੍ਰਮਣੁਮਵ੍ਯਯਮ੍ ਦ੍ਵਿਧਰ੍ਮੋऽਨ੍ਧਂ ਤੇਜਸੇਨ੍ਧਂ ਸਰ੍ਵਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਨਭਸੋऽਨ੍ਤਰ੍ਗਤਸ੍ਯ ਤੇਜਸੋऽਨ੍ਸ਼ਮਾਤ੍ਰਮੇਤਦ੍ਯਦਾਦਿਤ੍ਯਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯੇ ਉਦਿਤ੍ਵਾ ਮਯੂਖੇ ਭਵਤ ਏਤਤ੍ਸਵਿਤ੍ਸਤ੍ਯਧਰ੍ਮ ਏਤਦ੍ਯਜੁਰੇਤਤ੍ਤਪ ਏਤਦਗ੍ਨਿਰੇਤਦ੍ਵਾਯੁਰੇਤਤ੍ਪ੍ਰਾਣ ਏਤਦਾਪ ਏਤਚ੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾ ਏਤਚ੍ਛੁਕ੍ਰਮੇਤਦਮृਤਮੇਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿषਯਮੇਤਦ੍ਭਾਨੁਰਰ੍ਣਵਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਯਜਮਾਨਃ ਸੈਨ੍ਧਵ ਇਵ ਵ੍ਲੀਯਨ੍ਤ ਏषਾ ਵੈ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਕਤਾਤ੍ਰ ਹਿ ਸਰ੍ਵੇ ਕਾਮਾਃ ਸਮਾਹਿਤਾ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰੋਦਾਹਰਨ੍ਤਿ \: ਅਂਸ਼ੁਧਾਰਯ ਇਵਾਣੁਵਾਤੇਰਿਤਃ ਸਂਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯਸਾਵਨ੍ਤਰ੍ਗਃ ਸੁਰਾਣਾਮ੍ ਯੋ ਹੈਵਂਵਿਤ੍ਸ ਸਵਿਤ੍ ਸ ਦ੍ਵੈਤਵਿਤ੍ ਸੈਕਧਾਮੇਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾਤ੍ਮਕਸ਼੍ਚ \: ਯੇ ਵਿਨ੍ਦਵ ਇਵਾਭ੍ਯੁਚ੍ਚਰਨ੍ਤ੍ਯਜਸ੍ਰਮ੍ ਵਿਦ੍ਯੁਦਿਵਾਭ੍ਰਾਰ੍ਚਿषਃ ਪਰਮੇ ਵ੍ਯੋਮਨ੍ ਤੇऽऋਚਿषੋ ਵੈ ਯਸ਼ਸ ਆਸ਼੍ਰਯਵਾਸਾਜ੍ਜਟਾਭਿਰੂਪਾ ਇਵ ਕृष੍ਣਵਰ੍ਤ੍ਮਨਃ

ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਹੈ; ਇਹ ਲੋਕ ਇਸ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਦੇ। ਮੱਧ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਹਵਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਹੈ; ਇਹ ਲੋਕ ਇਸ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਦੇ। ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਹੈ; ਇਹ ਲੋਕ ਇਸ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਦੇ। ਸਭ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਸਭ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਹੈ; ਸਭ ਕੁਝ ਇਸ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਦੇ। ਸੱਚ ਦਾ ਮੁਖੜਾ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਾਤਰ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਹੇ ਪੂਸ਼ਨ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਧਰਮ ਲਈ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਲਈ, ਇਸ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ। ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਿਚ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਹਾਂ। ਇਹੀ ਸੱਚ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ: ਸੂਰਜ ਦੀ ਸੂਰਜਤਾ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ। ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਇਹ ਅਮਰਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਚਮਕ ਹੈ, ਇਹ ਸੱਚ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ। ਜਿਸ ਦੀ ਸੋਮਾ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ, ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਜੜ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਇਹ ਅਮਰਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਚਮਕ ਹੈ, ਇਹ ਸੱਚ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ। ਯਜੁਰveda ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਓਂ, ਪਾਣੀ, ਚਾਨਣ, ਸਾਰ, ਅਮਰਤਾ, ਬ੍ਰਹਮ, ਧਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼, ਅਸਮਾਨ। ਅੱਠ ਪੈਰ ਵਾਲਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੰਸ, ਤਿੰਨ ਧਾਗੇ ਵਾਲਾ, ਨਿੱਘਾ, ਅਟੱਲ, ਦੋ ਧਰਮਾਂ ਵਾਲਾ, ਅੰਨ੍ਹਾ, ਰੋਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਗ ਕੇ, ਕਿਰਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਵਿਤਾ ਦਾ ਸੱਚਾ ਧਰਮ ਹੈ, ਇਹ ਯਜੁਰveda ਹੈ, ਇਹ ਤਪ ਹੈ, ਇਹ ਅੱਗ ਹੈ, ਇਹ ਹਵਾ ਹੈ, ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ, ਇਹ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਇਹ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਹੈ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਇਹ ਅਮਰਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਇਹ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਯਜਮਾਨ ਲੂਣ ਵਾਂਗ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਇਕਤਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਕਿਰਣ ਵਾਂਗ, ਨਰਮ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚਲਦਾ, ਇਹ ਅੰਦਰਲਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਕੰਪਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਿਤਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ, ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ, ਇਕਤਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਉਹੀ ਉਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਬੂੰਦਾਂ ਵਾਂਗ, ਸਦਾ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ, ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਉੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਚਮਕਦੀਆਂ; ਉਹ ਕਿਰਣਾਂ, ਯਸ਼ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਹਨ, ਕਾਲੀ ਰਾਹ 'ਤੇ ਜਟਾ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀਆਂ।

ਦ੍ਵੇ ਵਾ ਵ ਖਲ੍ਵੇਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਜ੍ਯੋਤਿषੋ ਰੂਪਕੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮੇਕਂ ਸਮृਦ੍ਧਂ ਚੈਕਮ੍ ਅਥ ਯਚ੍ਛਨ੍ਤਂ ਤਸ੍ਯਾਧਾਰਂ ਖਮ੍ ਅਥ ਯਤ੍ਸਮृਦ੍ਧਮਿਦਂ ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਨਮ੍ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰੌषਧਾਜ੍ਯਾਮਿषਪੁਰੋਡਾਸ਼ਸ੍ਥਾਲੀਪਾਕਾਦਿਭਿਰ੍ਯष੍ਟਵ੍ਯਮਨ੍ਤ\- ਰ੍ਵੇਦ੍ਯਾਮਾਸ੍ਨ੍ਯਵਸ਼ਿष੍ਟੈਰਨ੍ਨਪਾਨੈਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯਮਾਹਵਨੀਯਮਿਤਿ ਮਤ੍ਵਾ ਤੇਜਸਃ ਸਮृਦ੍ਧ੍ਯੈ ਪੁਣ੍ਯਲੋਕਵਿਜਿਤ੍ਯਰ੍ਥਾਯਾਮृਤਤ੍ਵਾਯ ਚਾਤ੍ਰੋਦਾਹਰਨ੍ਤਿ \: ਅਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰਂ ਜੁਹੁਯਾਤ੍ਸ੍ਵਰ੍ਗਕਾਮੋ ਯਮਰਾਜ੍ਯਮਗ੍ਨਿष੍ਟੋਮੇਨਾਭਿਯਯਤਿ ਸੋਮਰਾਜ੍ਯਮੁਕ੍ਥੇਨ ਸੂਰ੍ਯਰਾਜ੍ਯਂ षੋਡਸ਼ੀਨਾ ਸ੍ਵਾਰਾਜ੍ਯਮਤਿਰਾਤ੍ਰੇਣ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯਮਾਸਹਸ੍ਰਸਂਵਤ੍ਸਰਾਨ੍ਤਕ੍ਰਤੁਨੇਤਿ \: ਵਰ੍ਤ੍ਯਾਧਾਰਸ੍ਨੇਹਯੋਗਾਦ੍ਯਥਾ ਦੀਪਸ੍ਯ ਸਂਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਅਨ੍ਤਰ੍ਯਾਣ੍ਡੋਪਯੋਗਾਦਿਮੌ ਸ੍ਥਿਤਾਵਾਤ੍ਮਸ਼ਿਚੀ ਤਥਾ

ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਚਾਨਣ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ: ਇਕ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਭਰਪੂਰ। ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ; ਜੋ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਅੰਨ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮੰਤਰਾਂ, ਜੜੀਆਂ, ਘੀ, ਮਾਸ, ਪੂੜੀ, ਹੋਰ ਭੋਗਾਂ ਅਤੇ ਹਵਨ ਤੋਂ ਬਚੇ ਹੋਏ ਅੰਨ-ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਯਜਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ 'ਇਹ ਆਹਵਨੀਅ ਹੈ', ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਧਾਉਣ ਲਈ, ਪਵਿੱਤਰ ਲੋਕ ਜਿੱਤਣ ਲਈ, ਤੇ ਅਮਰਤਾ ਲਈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: 'ਸਵਰਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਕਰੇ; ਅਗਨਿਸ਼ਤੋਮ ਨਾਲ ਯਮ ਦਾ ਰਾਜ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਉਕਥ ਨਾਲ ਸੋਮਾ ਦਾ ਰਾਜ; ਸ਼ੋਡਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਦਾ ਰਾਜ; ਅਤਿਰਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਆਤਮ-ਸਵਰਾਜ; ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਯਜਨਾ ਨਾਲ ਸਾਲ ਦਾ ਅੰਤ।' ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵੱਟ, ਆਸਰਾ ਤੇ ਤੇਲ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਦੋ ਆਤਮਾ ਅੰਦਰਲੇ ਅੰਡੇ ਦੇ ਉਪਯੋਗ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਹਨ।

ਤਸ੍ਮਾਦੋਮਿਤ੍ਯਨੇਨੈਤਦੁਪਾਸੀਤਾਪਰਿਮਿਤਂ ਤੇਜਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਰੇਧਭਿਹਿਤਮਗ੍ਨਾਵਾਦਿਤ੍ਯੇ ਪ੍ਰਾਣੇऽਥੈषਾ ਨਾਡ੍ਯਨ੍ਨਬਹੁਮਿਤ੍ਯੇषਾਗ੍ਨੌ ਹੁਤਮਾਦਿਤ੍ਯਂ ਗਮਯਤਿ ਅਤੋ ਯੋ ਰਸੋऽਸ੍ਰਵਤ੍ ਸ ਉਦ੍ਗੀਥਂ ਵਰ੍षਤਿ ਤੇਨੇਮੇ ਪ੍ਰਾਣਾਃ ਪ੍ਰਾਣੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਜਾ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰੋਦਾਹਰਨ੍ਤਿ \: ਯਦ੍ਧਵਿਰਗ੍ਨੌ ਹੂਯਤੇ ਤਦਾਦਿਤ੍ਯਂ ਗਮਯਤਿ ਤਤ੍ਸੂਰ੍ਯੋ ਰਸ਼੍ਮਿਭਿਰ੍ਵਰ੍षਤਿ ਤੇਨਾਨ੍ਨਂ ਭਵਤਿ ਅਨ੍ਨਾਦ੍ਭੂਤਾਨਾਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹ \: ਅਗ੍ਨੌ ਪ੍ਰਾਸ੍ਤਾਹੁਤਿਃ ਸਮ੍ਯਗਾਦਿਤ੍ਯਮੁਪਤਿष੍ਠਤੇ । ਆਦਿਤ੍ਯਾਜ੍ਜਾਯਤੇ ਵृष੍ਟਿਰ੍ਵृष੍ਟੇਰਨ੍ਨਂ ਤਤਃ ਪ੍ਰਜਾਃ

ਇਸ ਲਈ 'ਓਂ' ਨਾਲ ਇਸ ਅਸੀਮ ਚਾਨਣ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਅੱਗ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ। ਇੱਥੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ: 'ਅੰਨ ਘੱਟ', ਕਿਉਂਕਿ ਜਦ ਅੱਗ ਵਿਚ ਭੋਗ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੋਂ, ਜੋ ਸਾਰ ਹੇਠਾਂ ਆਉਂਦਾ, ਉਹ ਉਦਗੀਥ ਵਾਂਗ ਵਰਸਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨਾਲ ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ, ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ: 'ਅੱਗ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਭੋਗ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਵਰਖਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਵਰਖਾ ਤੋਂ ਅੰਨ, ਤੇ ਅੰਨ ਤੋਂ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।'

ਅਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰਂ ਜੁਹ੍ਵਾਨੋ ਲੋਭਜਾਲਂ ਭਿਨਤ੍ਤਿ ਅਤਃ ਸਂਮੋਹਂ ਛਿਤ੍ਵਾ ਨ ਕ੍ਰੋਧਾਨ੍ਸ੍ਤੁਨ੍ਵਾਨਃ ਕਾਮਮਭਿਧ੍ਯਾਯਮਾਨਸ੍ਤਤਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਜਾਲਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਕੋਸ਼ਂ ਭਿਨ੍ਦਦਤਃ ਪਰਮਾਕਾਸ਼ਮਤ੍ਰ ਹਿ ਸੌਰ ਸੌਮ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਸਾਤ੍ਵਿਕਾਨਿ ਮਣ੍ਡਲਾਨਿ ਭਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਤਤਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨ੍ਤਰਸ੍ਥਮਚਲਮਮृਤਮਚ੍ਯੁਤਂ ਧ੍ਰੁਵਂ ਵਿष੍ਣੁਸਂਜ੍ਞਿਤਮ੍ ਸਰ੍ਵਾਪਰਂ ਧਾਮ ਸਤ੍ਯਕਾਮਸਰ੍ਵਜ੍ਞਤ੍ਵਸਂਯੁਕ੍ਤਮ੍ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਮ੍ ਚੈਤਨ੍ਯਮ੍ ਸ੍ਵੇ ਮਹਿਮ੍ਨਿ ਤਿष੍ਠਮਾਨਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਅਤ੍ਰੋਦਾਹਰਨ੍ਤਿ \: ਰਵਿਮਧ੍ਯੇ ਸ੍ਥਿਤਃ ਸੋਮਃ ਸੋਮਮਧ੍ਯੇ ਹੁਤਾਸ਼ਨਃ । ਤੇਜੋਮਧ੍ਯੇ ਸ੍ਥਿਤਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਧ੍ਯੇ ਸ੍ਥਿਤੋऽਚ੍ਯੁਤਃ ॥ ਸ਼ਰੀਰਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ਾਙ੍ਗੁष੍ਠਮਾਤ੍ਰਮਣੋਰਪ੍ਯਨ੍ਵਯਂ ਧ੍ਯਾਤ੍ਵਾਤਃਪਰਮਤਾਂ ਗਚ੍ਛਤਿ ਅਤ੍ਰ ਹਿ ਸਰ੍ਵੇ ਕਾਮਾਃ ਸਮਾਹਿਤਾ ਇਤਿ ਅਤ੍ਰੋਦਾਹਰਨ੍ਤਿ \: ਅਙ੍ਗੁष੍ਠਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ਸ਼ਰੀਰਮਾਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਦੀਪਪ੍ਰਤਾਪਵਦ੍ਵਿਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ ਹਿ ਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਭਿष੍ਟੂਯਮਾਨਂ ਮਹੋ ਦੇਵੋ ਭੁਵਨਾਨ੍ਯਾਵਿਵੇਸ਼ । ੴ ਨਮੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੇ ਨਮਃ

ਜੋ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲਾਲਚ ਦੇ ਜਾਲ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਟਕਾਵਾ ਕੱਟ ਕੇ, ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਕਰਦਾ, ਇੱਛਾ ਨਾ ਪਾਲਦਾ, ਤੇ ਲਾਲਚ ਨਾ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਚਾਰ ਜਾਲ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਕੋਸ਼ ਨੂੰ ਤੋੜਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚ ਆਕਾਸ਼—ਇੱਥੇ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਤਵਿਕ ਮੰਡਲ—ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਅਟੱਲ, ਅਮਰ, ਅਚਲ, ਸਦਾ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਠਿਕਾਣਾ ਹੈ, ਸੱਚੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਨਾਲ, ਆਜ਼ਾਦ ਚੇਤਨਾ, ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿਚ ਖੜਾ। ਇੱਥੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: 'ਸੂਰਜ ਵਿਚ ਸੋਮਾ ਹੈ; ਸੋਮਾ ਵਿਚ ਅੱਗ; ਅੱਗ ਵਿਚ ਸਰੂਪ; ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਅਚਲ।' ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਗੂਠੇ ਜਿੰਨਾ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਨਿੱਘਾ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: 'ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ, ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਸਤਕਾਰਿਆ, ਦੀਵੇ ਦੀ ਚਾਨਣ ਵਾਂਗ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵਿਆਪ ਗਿਆ। ਓਂ, ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਨਮਸਕਾਰ।'

ਇਤਿ षष੍ਠਃ ਪ੍ਰਪਾਠਕਃ ॥ ਪ੍ਰਪਾਠਕ ੭ । ਅਗ੍ਨਿਰ੍ਗਾਯਤ੍ਰਂ ਤ੍ਰਿਵृਦ੍ਰਥਨ੍ਤਰਂ ਵਸਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਣੋ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਣਿ ਵਸਵਃ ਪੁਰਸ੍ਤਾਦੁਦ੍ਯਨ੍ਤਿ ਤਪਨ੍ਤਿ ਵਰ੍षਨ੍ਤਿ ਸ੍ਤੁਵਨ੍ਤਿ ਪੁਨਰ੍ਵਿਸ਼੍ਨਤਿ ਅਨ੍ਤਰ੍ਵਿਵਏਣੇਕ੍ਸ਼ਨ੍ਤਿ ਅਚਿਨ੍ਤ੍ਯੋऽਮੂਰ੍ਤੋ ਗਭੀਰੋ ਗੁਣਭੁਗ੍ਭਯੋऽਨਿਰ੍ਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਯੋਗੀਸ਼੍ਵਰਃ ਸਰ੍ਵਜ੍ਞੋ ਮਘੋऽਪ੍ਰਮੇਯੋऽਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ ਅਜੋ ਧੀਮਾਨਨਿਰ੍ਦੇਸ਼੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਸृਕ੍ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਭੁਕ੍ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯੇਸ਼ਾਨਃ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰਾਨ੍ਤਰਃ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੇਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ। ਸੱਤਵਾਂ ਅਧਿਆਇ: ਅੱਗ ਗਾਯਤਰੀ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਜਨ, ਰਥੰਤਰਾ; ਵਸੰਤ, ਸਾਹ, ਤਾਰੇ, ਵਸੂ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਉਗਦੇ ਹਨ, ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਵਰ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਸਤਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਨਿਹਾਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅਕਲਪਨਯੋਗ ਹੈ, ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਗਹਿਰੀ ਸੋਚ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਡਰਾਉਣਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਗਟ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਦਯਾਲੂ ਹੈ, ਅਣਮਾਪ ਹੈ, ਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ, ਮਹਿਮਾ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਨਮ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਬੁਧੀਮਾਨ ਹੈ, ਵਿਆਖਿਆ ਨਾ ਹੋ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸਭ ਦਾ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਸਭ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਦਰ ਹੈ।

ਇੰਦਰ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਪ ਹੈ, ਪੰਦਰਵਾਂ, ਬ੍ਰਹਤ, ਗਰਮੀ, ਵਿਆਨ, ਸੋਮ, ਰੁਦ੍ਰ, ਦੱਖਣੀ ਪਾਸਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਗਦੇ ਹਨ, ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਵਰ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਸਤਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਨਿਹਾਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ, ਅਣਮਾਪ ਹੈ, ਅਣਹੱਦ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ, ਆਪਣਾ ਆਪ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ, ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਅਣੰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਚਮਕਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।