ਮੈਤ੍ਰਾਯਣੀਯੋਪਨਿषਦ੍

ਹੁਣ, ਜੋ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਅੰਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਗ ਹੈ ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸੂਰਜੀ, ਕਾਲ ਨਾਮਕ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅੰਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਮਲ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਕਿਸ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ? ਉਹ ਕਮਲ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਚਾਰ ਦਿਸਾਵਾਂ ਤੇ ਚਾਰ ਉਪਦਿਸਾਵਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੰਖੜੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਅੱਗ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਸੂਰਜ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਖਰ ਤੇ ਸਾਵਿਤਰੀ ਦੀ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਦ੍ਵੇ ਵਾਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਰੂਪੇ ਮੂਰ੍ਤਂ ਚਾਮੂਰ੍ਤਂ ਚ । ਅਥ ਯਨ੍ਮੂਰ੍ਤਂ ਤਦਸਤ੍ਯਮ੍ ਯਦਮੂਰ੍ਤਂ ਤਤ੍ਸਤ੍ਯਮ੍ ਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਜ੍ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਯਜ੍ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਸ ਆਦਿਤ੍ਯਃ ਸ ਵਾ ਏष ਓਮਿਤ੍ਯੇਤਦਾਤ੍ਮਾਭਵਤ੍ ਸ ਤ੍ਰੇਧਾਤ੍ਮਾਨਂ ਵ੍ਯਾਕੁਰੁਤ ਓਮਿਤਿ ਤਿਸ੍ਰੋ ਮਾਤ੍ਰਾ ਏਤਾਭਿਃ ਸਰ੍ਵਮਿਦਮੋਤਂ ਪ੍ਰੋਤਂ ਚੈਵਾਸ੍ਮੀਤਿ ਏਵਂ ਹ੍ਯਾਹੈਤਦ੍ਵਾ ਆਦਿਤ੍ਯ ਓਮਿਤ੍ਯੇਵਂ ਧ੍ਯਾਯਤ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਯੁਞ੍ਜੀਤੇਤਿ

ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ: ਇੱਕ ਦਿੱਖ ਵਾਲਾ ਤੇ ਇੱਕ ਅਦਿੱਖ। ਜੋ ਦਿੱਖ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚਾ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਅਦਿੱਖ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਚਾਨਣ ਹੈ; ਉਹ ਚਾਨਣ ਹੀ ਸੂਰਜ ਹੈ। ਇਹੀ 'ਓਮ' ਰੂਪ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ; 'ਓਮ' ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰਾਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸੂਰਜ ਨੂੰ 'ਓਮ' ਵਜੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਅਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਉਕ੍ਤਮਥ ਖਲੁ ਯ ਉਦ੍ਗੀਥਃ ਸ ਪ੍ਰਣਵੋ ਯਃ ਪ੍ਰਣਵਃ ਸ ਉਦ੍ਗੀਥ ਇਤਿ ਅਸੌ ਵਾ ਆਦਿਤ੍ਯ ਉਦ੍ਗੀਥ ਏष ਪ੍ਰਣਵਾ ਇਤਿ । ਏਵਂ ਹ੍ਯਾਹੋਦ੍ਗੀਥਂ ਪ੍ਰਣਵਾਖ੍ਯਂ ਪ੍ਰਣੇਤਾਰਂ ਭਾਰੂਪਂ ਵਿਗਤਨਿਦ੍ਰਂ ਵਿਜਰਂ ਵਿਮृਤ੍ਯੁਂ ਤ੍ਰਿਪਦਂ ਤ੍ਰ੍ਯਕ੍ਸ਼ਰਂ ਪੁਨਃ ਪਞ੍ਚਧਾ ਜ੍ਞੇਯਂ ਨਿਹਿਤਂ ਗੁਹਾਯਾਮਿਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹੋਰ੍ਧ੍ਵਮੂਲਂ ਤ੍ਰਿਪਾਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ਼ਾਖਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਯ੍ਵਗ੍ਨ੍ਯੁਦਕਭੂਮ੍ਯਾਦਯ ਏਕੋऽਸ਼੍ਵਤ੍ਥਨਾਮੈਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਤਸ੍ਯੈਤਤ੍ਤੇਜੋ ਯਦਸਾ ਆਦਿਤ੍ਯਃ ਓਮਿਤ੍ਯੇਤਦਕ੍ਸ਼ਰਸ੍ਯ ਚੈਤਤ੍ਤਸ੍ਮਾਦੋਮਿਤ੍ਯਨੇਨੈਤਦੁਪਾਸੀਤਾਜਸ੍ਰਮਿਤ੍ਯੇਕੋऽਸ੍ਯ ਸਮ੍ਬੋਧਯਿਤੇਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹ \: ਏਤਦੇਵਾਕ੍ਸ਼ਰਂ ਪੁਣ੍ਯਮੇਤਦੇਵਾਕ੍ਸ਼ਰਂ ਪਰਮ੍ । ਏਤਦੇਵਾਕ੍ਸ਼ਰਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਯੋ ਯਦਿਚ੍ਛਤਿ ਤਸ੍ਯ ਤਤ੍

ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੀ ਕਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਉਦਗੀਥ ਹੀ ਪ੍ਰਣਵ ਹੈ, ਪ੍ਰਣਵ ਹੀ ਉਦਗੀਥ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਉਦਗੀਥ ਹੈ, ਇਹੀ ਪ੍ਰਣਵ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਆ ਗਿਆ: ਉਦਗੀਥ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਵ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੇਤਾ, ਚਮਕਦਾਰ, ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬੁਢੇਪੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਮੁੜ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਆ ਗਿਆ: ਉਪਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ, ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮ, ਡਾਖਾਂ—ਅਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ ਆਦਿ; ਇੱਕ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਅਸ਼ਵੱਥ ਹੈ, ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਚਮਕ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਇਹੀ ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ 'ਓਮ' ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਇਸ ਦਾ ਸੁਆਦ ਜਾਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਆ ਗਿਆ: ਇਹ ਅੱਖਰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਇਹ ਅੱਖਰ ਸਰਵੋਚ ਹੈ। ਇਹ ਅੱਖਰ ਜਾਣ ਕੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਸ੍ਵਨਵਤ੍ਯੇषਾਸ੍ਯਸ੍ਤਨੁਰ੍ਯਾ ਓਮਿਤਿ ਸ੍ਤ੍ਰੀਪੁਂਨਪੁਂਸਕੇਤਿ ਲਿਙ੍ਗਵਤੀ ਏषਾऽਥਾਗ੍ਨਿਰ੍ਵਾਯੁਰਾਦਿਤ੍ਯ ਇਤਿ ਭਾਸ੍ਵਤਿ ਏषਾ ਅਥ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਰੁਦ੍ਰੋ ਵਿष੍ਣੁਰਿਤ੍ਯਧਿਪਤਿਵਤੀ ਏषਾऽਥ ਗਾਰ੍ਹਪਤ੍ਯੋ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਗ੍ਨਿਰਾਹਵਨੀਯਾ ਇਤਿ ਮੁਖਵਤੀ ਏषਾऽਥ ऋਗ੍ਯਜੁਃਸਾਮੇਤਿ ਵਿਜ੍ਞਾਨਵਤੀ ਏषਾ ਭੂਰ੍ਭੁਵਃਸ੍ਵਰਿਤਿ ਲੋਕਵਤੀ ਏषਾऽਥ ਭੂਤਂ ਭਵ੍ਯਂ ਭਵਿष੍ਯਦਿਤਿ ਕਾਲਵਤੀ ਏषਾऽਥ ਪ੍ਰਾਣੋऽਗ੍ਨਿਃ ਸੂਰ੍ਯ ਇਤਿ ਪ੍ਰਤਾਪਵਤੀ ਏषਾऽਥਾਨ੍ਨਮਾਪਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾ ਇਤ੍ਯਾਪ੍ਯਾਯਨਵਤੀ ਏषਾऽਥ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਮਨੋऽਹਙ੍ਕਾਰਾ ਇਤਿ ਚੇਤਨਵਤੀ ਏषਾऽਥ ਪ੍ਰਾਣੋऽਪਾਨੋ ਵ੍ਯਾਨ ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਣਵਤੀ ਏषੇਤਿ ਅਤ ਓਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇਨੈਤਾਃ ਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤਾ ਅਰ੍ਚਿਤਾ ਅਰ੍ਪਿਤਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਏਵਂ ਹ੍ਯਾਹੈਤਦ੍ਵੈ ਸਤ੍ਯਕਾਮ ਪਰਾਂ ਚਾਪਰਾਂ ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਯਦੋਮਿਤ੍ਯੇਤਦਕ੍ਸ਼ਰਮਿਤਿ

ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੀ ਕਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਇਹੀ ਅੱਖਰ 'ਓਮ' ਦੇ ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਸੁਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਇਹ ਲਿੰਗਾਂ ਨਾਲ ਚਿਨ੍ਹਿਤ ਹੈ: 'ਓਮ' ਨੂੰ ਮਹਿਲਾ, ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਨਪੁੰਸਕ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਚਮਕਦਾਰ ਹੈ: 'ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਸੂਰਜ'—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰਵਪ੍ਰਭੂ ਹੈ: 'ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦਰ, ਵਿਸ਼ਨੂ'—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹ ਵਰਗਾ ਹੈ: 'ਗਾਰਹਪਤਯ, ਦੱਖਣੀ ਅੱਗ, ਆਹਵਨੀਯ'। ਇਹ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੈ: 'ਰਿਗ, ਯਜੁਰ, ਸਾਮ'। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ: 'ਭੂ, ਭੁਵ, ਸਵਰ'। ਇਹ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ: 'ਪੁਰਾਣਾ, ਵਰਤਮਾਨ, ਭਵਿੱਖ'। ਇਹ ਉਰਜਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ: 'ਪ੍ਰਾਣ, ਅੱਗ, ਸੂਰਜ'। ਇਹ ਪੋਸ਼ਣ ਵਾਲਾ ਹੈ: 'ਅੰਨ, ਪਾਣੀ, ਚੰਦ'। ਇਹ ਚੇਤਨ ਹੈ: 'ਬੁੱਧੀ, ਮਨ, ਅਹੰਕਾਰ'। ਇਹ ਜੀਵਨ ਵਾਲਾ ਹੈ: 'ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਵਿਆਨ'। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਓਮ' ਆਖਣ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਪੇਸ਼, ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਅਰਪਣ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਤਿਆਕਾਮਾ, ਕਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਉੱਚਾ ਤੇ ਨੀਵਾਂ ਬ੍ਰਹਮ, ਦੋਹਾਂ ਹੀ 'ਓਮ' ਅੱਖਰ ਹਨ।

ਅਥਾਵ੍ਯਾਹृਤਂ ਵਾ ਇਦਮਾਸੀਤ੍ ਸ ਸਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਸ੍ਤਪਸ੍ਤਪ੍ਤ੍ਵਾऽਨੁਵ੍ਯਾਹਰਦ੍ਭੂਰ੍ਭੁਵਃਸ੍ਵਰਿਤਿ । ਏषੈਵਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇਃ ਸ੍ਥਵਿष੍ਠਾ ਤਨੁਰ੍ਯਾ ਲੋਕਵਤੀਤਿ ਸ੍ਵਰਿਤ੍ਯਸ੍ਯਾਃ ਸ਼ਿਰੋ ਨਾਭਿਰ੍ਭੁਵੋ ਭੂਃ ਪਾਦਾ ਆਦਿਤ੍ਯਸ਼੍ਚਕ੍ਸ਼ੁਃ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰਾਯਤਾ ਹਿ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਮਹਤੀ ਮਾਤ੍ਰਾ ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ਹ੍ਯਯਂ ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼੍ਚਰਤਿ ਸਤ੍ਯਂ ਵੈ ਚਕ੍ਸ਼ੁਃ ਅਕ੍ਸ਼ਿਣ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੋ ਹਿ ਪੁਰੁषਃ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥੇषੁ ਚਰਤਿ ਏਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭੂਰ੍ਭੁਵਃਸ੍ਵਰਿਤ੍ਯੁਪਾਸੀਤਾਨੇਨ ਹਿ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰ੍ਵਿਸ਼੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਵਿਸ਼੍ਵਚਕ੍ਸ਼ੁਰਿਵੋਪਾਸਿਤੋ ਭਵਤੀਤਿ ਏਵਂ ਹ੍ਯਾਹੈषਾ ਵੈ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇਰ੍ਵਿਸ਼੍ਵਭृਤ੍ਤਨੁਰੇਤਸ੍ਯਾਮਿਦਂ ਸਰ੍ਵਮਨ੍ਤਰ੍ਹਿਤਮਸ੍ਮਿਨ੍ ਚ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇषਾ ਅਨ੍ਤਰ੍ਹਿਤੇਤਿ ਤਸ੍ਮਾਦੇषੋਪਾਸੀਤਾ

ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬੋਲਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਸੱਚ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਤਪ ਕਰਕੇ 'ਭੂ, ਭੁਵ, ਸਵਰ' ਉਚਾਰਿਆ। ਇਹੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਵਰਗਾ ਹੈ। 'ਸਵਰ' ਇਸ ਦਾ ਸਿਰ, 'ਭੁਵ' ਨਾਭੀ, 'ਭੂ' ਪੈਰ ਹਨ; ਸੂਰਜ ਇਸ ਦੀ ਅੱਖ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਪ ਅੱਖ ਰਾਹੀਂ ਵੱਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਅੱਖ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਮਾਪ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਸੱਚ ਹੀ ਅੱਖ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ 'ਭੂ, ਭੁਵ, ਸਵਰ' ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਸਭ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਵਜੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਆ ਗਿਆ: ਇਹੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਥਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਤਤ੍ਸਵਿਤੁਰ੍ਵਰੇਣ੍ਯਮਿਤ੍ਯਸੌ ਵਾ ਆਦਿਤ੍ਯਃ ਸਵਿਤਾ ਸ ਵਾ ਏਵਂ ਪ੍ਰਵਰਣੀਯ ਆਤ੍ਮਕਾਮੇਨੇਤ੍ਯਾਹੁਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਦਿਨੋऽਥ ਭਰ੍ਗੋ ਦੇਵਸ੍ਯ ਧੀਮਹੀਤਿ ਸਵਿਤਾ ਵੈ ਦੇਵਸ੍ਤਤੋ ਯੋऽਸ੍ਯ ਭਰ੍ਗਾਖ੍ਯਸ੍ਤਂ ਚਿਨ੍ਤਯਾਮੀਤ੍ਯਾਹੁਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਦਿਨੋऽਥ ਧਿਯੋ ਯੋ ਨਃ ਪ੍ਰਚੋਦਯਾਦਿਤਿ ਬੁਦ੍ਧਯੋ ਵੈ ਧਿਯਸ੍ਤਾਯੋऽਸ੍ਮਾਕਂ ਪ੍ਰਚੋਦਯਾਦਿਤ੍ਯਾਹੁਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਦਿਨਃ ਅਥ ਭਰ੍ਗਾ ਇਤਿ ਯੋ ਹ ਵਾ ਅਮੁष੍ਮਿਨ੍ਨਾਦਿਤ੍ਯੇ ਨਿਹਿਤਸ੍ਤਾਰਕੋऽਕ੍ਸ਼ਿਣਿ ਵੈष ਭਰ੍ਗਾਖ੍ਯਃ ਭਾਭਿਰ੍ਗਤਿਰਸ੍ਯ ਹੀਤਿ ਭਰ੍ਗਃ ਭਰ੍ਜਯਤੀਤਿ ਵੈष ਭਰ੍ਗ ਇਤਿ ਰੁਦ੍ਰੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਦਿਨੋऽਥ ਭ ਇਤਿ ਭਾਸਯਤੀਮਾਨ੍ ਲੋਕਾਨ੍ ਰ ਇਤਿ ਰਂਜਯਤੀਮਾਨਿ ਭੂਤਾਨਿ ਗ ਇਤਿ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਾਗਚ੍ਛਨ੍ਤ੍ਯਸ੍ਮਾਦਿਮਾਃ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭ\-ਰਗ\-ਤ੍ਵਾਦ੍ਭਰ੍ਗਃ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤ੍ ਸੂਯਮਾਨਾਤ੍ ਸੂਰ੍ਯਃ ਸਵਨਾਤ੍ ਸਵਿਤਾऽਦਾਨਾਤ੍ ਆਦਿਤ੍ਯਃ ਪਵਨਾਤ੍ਪਾਵਨੋऽਥਾਪੋਪ੍ਯਾਯਨਾਦਿਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹ ਖਲ੍ਵਾਤ੍ਮਨੋऽਤ੍ਮਾ ਨੇਤਾਮृਤਾਖ੍ਯਸ਼੍ਚੇਤਾ ਮਨ੍ਤਾ ਗਨ੍ਤੋਤ੍ਸृष੍ਟਾਨਨ੍ਦਯਿਤਾ ਕਰ੍ਤਾ ਵਕ੍ਤਾ ਰਸਯਿਤਾ ਘ੍ਰਾਤਾ ਦ੍ਰष੍ਟਾ ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਸ੍ਪृਸ਼ਤਿ ਚ ਵਿਭੁਰ੍ਵਿਗ੍ਰਹੇ ਸਨ੍ਨਿਵਿष੍ਟਾ ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹ ਅਥ ਯਤ੍ਰ ਦ੍ਵੈਤੀਭੂਤਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਤਤ੍ਰ ਹਿ ਸ਼ृਣੋਤਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਜਿਘ੍ਰਤਿ ਰਸਯਤਿ ਚੈਵ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਯਤਿ ਸਰ੍ਵਮਾਤ੍ਮਾ ਜਾਨੀਤੇਤਿ ਯਤ੍ਰਾਦ੍ਵੈਤੀਭੂਤਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਕਰ੍ਮਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਂ ਨਿਰ੍ਵਚਨਮਨੌਪਮ੍ਯਂ ਨਿਰੁਪਾਖ੍ਯਾਂ ਕਿਂ ਤਦਵਾਚ੍ਯਮ੍

ਤਤ ਸਵਿਤੁਰ ਵਰੇਣਯਮ — ਇਹੀ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਵਿਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਚੁਣੇ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਰਗੋ ਦੇਵਸ੍ਯ ਧੀਮਹਿ — ਸਵਿਤਾ ਹੀ ਦੇਵਤਾ ਹੈ; ਇਸਦੇ ਭਰਗ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਚਾਨਣ ਨੂੰ ਹੀ ਅਸੀਂ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਧਿਯੋ ਯੋ ਨਹ ਪ੍ਰਚੋਦਯਾਤ — ਧੀਅਾਂ ਹੀ ਬੁੱਧੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਸਾਡੀਆਂ ਬੁੱਧੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇਵੇ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਭਰਗ — ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਤਾਰਕ, ਭਰਗ ਹੈ; ਉਸਦੀ ਚਲਣ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਭਰਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਰਗ — ਜੋ ਸਾੜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਰਗ ਹੈ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਭ — ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਰ — ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਗ — ਸਭ ਜੀਵ ਉਸ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਭ-ਰ-ਗ ਤੋਂ ਭਰਗ ਬਣਿਆ। ਸਦਾ ਚਮਕਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਹੈ; ਤਾਕਤ ਦੇਣ ਕਰਕੇ, ਸਵਿਤਾ; ਦਾਨ ਦੇਣ ਕਰਕੇ, ਆਦਿਤ; ਪਵਿਤਰ ਕਰਨ ਕਰਕੇ, ਪਵਨ; ਭਰ ਕੇ, ਉਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ: ਆਤਮਾ ਦਾ ਆਤਮਾ ਇਹੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਮਰ, ਸੋਚਣ ਵਾਲਾ, ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ, ਚਲਣ ਵਾਲਾ, ਛੱਡਣ ਵਾਲਾ, ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਚੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਸੁੰਘਣ ਵਾਲਾ, ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਸੁਣਣ ਵਾਲਾ, ਛੂਹਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਵਿਆਪਕ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨ ਦਵੈਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ, ਉਥੇ ਸੁਣਦਾ, ਵੇਖਦਾ, ਸੁੰਘਦਾ, ਚੱਖਦਾ, ਛੂਹਦਾ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨ ਅਦਵੈਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਕਾਰਨ-ਫਲ-ਕਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਤੁਲਨਾ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅਣਵਿਆਖਿਆ, ਉਹ ਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ?

ਏष ਹਿ ਖਲ੍ਵਾਤ੍ਮੇਸ਼ਾਨਃ ਸ਼ਮ੍ਭੁਰ੍ਭਵੋ ਰੁਦ੍ਰਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰ੍ਵਿਸ਼੍ਵਸृਕ੍ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭਃ ਸਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਣੋ ਹਂਸਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤਾ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਨਾਰਾਯਣੋऽਰ੍ਕਃ ਸਵਿਤਾ ਧਾਤਾ ਵਿਧਾਤਾ ਸਮ੍ਰਾਡਿਨ੍ਦ੍ਰ ਇਨ੍ਦੁਰਿਤਿ ਯ ਏष ਤਪਤ੍ਯਗ੍ਨਿਰਿਵਾਗ੍ਨਿਨਾ ਪਿਹਿਤਃ ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ੇਣ ਹਿਰਣ੍ਮਯੇਨਾਣ੍ਡੇਨ ਏष ਵਾ ਜਿਜ੍ਞਾਸਿਤਵ੍ਯੋऽਨ੍ਵੇष੍ਟਵ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇਭ੍ਯੋऽਭਯਂ ਦਤ੍ਵਾਰਣ੍ਯਂ ਗਤ੍ਵਾਥ ਬਹਿਃਕृਤ੍ਵੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਨ੍ਸ੍ਵਾਚ੍ਛਰੀਰਾਦੁਪਲਭੇਤ ਏਨਮਿਤਿ । ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਂ ਹਰਿਣਂ ਜਾਤਵੇਦਸਂ ਪਰਾਯਣਂ ਜ੍ਯੋਤਿਰੇਕਂ ਤਪਨ੍ਤਮ੍ । ਸਹਸ੍ਰਰਸ਼੍ਮਿਃ ਸ਼ਤਧਾ ਵਰ੍ਤਮਾਨਃ ਪ੍ਰਾਣਃ ਪ੍ਰਜਾਨਾਮੁਦਯਤ੍ਯੇष ਸੂਰ੍ਯਃ

ਇਹ ਆਤਮਾ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਸ਼ੰਭੂ, ਭਵ, ਰੁਦ੍ਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਹਿਰਣਯਗਰਭ, ਸਚ, ਪ੍ਰਾਣ, ਹੰਸ, ਅਧਿਆਪਕ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਨਾਰਾਇਣ, ਅਰਕ, ਸਵਿਤਾ, ਧਾਤਾ, ਵਿਧਾਤਾ, ਸਮਰਾਟ, ਇੰਦਰ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ — ਜੋ ਤਪਦਾ ਹੈ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਅੱਗ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਅੰਡੇ ਨਾਲ। ਇਹੀ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਹੈ, ਖੋਜਣ ਯੋਗ ਹੈ; ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਡਰਤਾ ਦੇ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਪਛਾਣੋ। ਹਰ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ, ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ, ਉੱਚਾ ਲਕੜ, ਇੱਕ ਚਾਨਣ, ਤਪਦਾ, ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੌ ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ — ਇਹ ਸੂਰਜ ਉਗਦਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾ ਏष ਉਭਯਾਤ੍ਮੈਵਂ ਵਿਦਾਤ੍ਮਨ੍ਯੇਵਾਭਿਦ੍ਯਾਯਤ੍ਯਾਤ੍ਮਨ੍ਯੇਵ ਯਜਤੀਤਿ ਧ੍ਯਾਨਂ ਪ੍ਰਯੋਗਸ੍ਥਂ ਮਨੋ ਵਿਦ੍ਵਦ੍ਭਿष੍ਟੁਤਂ ਮਨਃਪੂਤਿਮੁਚ੍ਛਿष੍ਟੋਪਹਤਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਤਤ੍ਪਾਵਯੇਤ੍ ਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਪਠਤਿ ਉਚ੍ਛਿष੍ਟੋਚ੍ਛਿष੍ਟੋਪਹਿਤਂ ਯਚ੍ਚ ਪਾਪੇਨ ਦਤ੍ਤਂ ਮृਤਸੂਤਕਾਦ੍ਵਾ ਵਸੋਃ ਪਵਿਤ੍ਰਮਗ੍ਨਿਃ ਸਵਿਤੁਸ਼੍ਚ ਰਸ਼੍ਮਯਃ ਪੁਨਨ੍ਤ੍ਵਨ੍ਨਂ ਮਮ ਦੁष੍ਕृਤਂ ਚ ਯਦਨ੍ਯਤ੍ ਅਦ੍ਭਿਃ ਪੁਰਸ੍ਤਾਤ੍ਪਰਿਦਧਾਤਿ ਪ੍ਰਾਣਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾਪਾਨਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ ਵ੍ਯਾਨਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ ਸਮਾਨਾਯ ਸ੍ਵਾਹੋਦਾਨਾਯ ਸ੍ਵਾਹੇਤਿ ਪਞ੍ਚਭਿਰਭਿਜੁਹੋਤਿ ਅਥਾਵਾਸ਼ਿष੍ਟਂ ਯਤਵਾਗਸ਼੍ਨਾਤ੍ਯਤੋऽਦ੍ਭਿਰ੍ਭੂਯ ਏਵੋਪਰਿष੍ਟਾਤ੍ਪਰਿਦਧਾਤ੍ਯਾਚਾਨ੍ਤੋ ਭੂਤ੍ਵਾਤ੍ਮੇਜ੍ਯਾਨਃ ਪ੍ਰਾਣੋऽਗ੍ਨਿਰ੍ਵਿਸ਼੍ਵੋऽਸੀਤਿ ਚ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਮਾਤ੍ਮਾਨਮਭਿਧ੍ਯਾਯੇਤ੍ ਪ੍ਰਾਣੋऽਗ੍ਨਿਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾ ਵੈ ਪਞ੍ਚਵਾਯੁਃ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਃ ਸ ਪ੍ਰੀਤਃ ਪ੍ਰੀਣਾਤੁ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਵਿਸ਼੍ਵਭੁਕ੍ ਵਿਸ਼੍ਵੋऽਸਿ ਵੈਸ਼੍ਵਾਨਰੋऽਸਿ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਤ੍ਵਯਾ ਧਾਰ੍ਯਤੇ ਜਾਯਮਾਨਮ੍ ਵਿਸ਼ਨ੍ ਤੁ ਤ੍ਵਾਮਾਹੁਤਯਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਾਃ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਯਤ੍ਰ ਵਿਸ਼੍ਵਾਮृਤੋऽਸੀਤਿ ਏਵਂ ਨ ਵਿਧਿਨਾ ਖਲ੍ਵਨੇਨਾਤ੍ਤਾਨਤ੍ਵਂ ਪੁਨਰੁਪੈਤਿ

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਿਰਫ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ — ਮਨ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਣਾ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ। ਜੇ ਮਨ ਅਪਵਿਤ੍ਰ ਜਾਂ ਉਚਿਸ਼ਟ ਨਾਲ ਮਲਿਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰੇ: 'ਜੋ ਉਚਿਸ਼ਟ ਨਾਲ ਲੱਗਾ, ਜੋ ਪਾਪ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ, ਮਰੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਔਰਤ ਤੋਂ, ਮੇਰੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਅੱਗ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਨ, ਮੇਰਾ ਭੋਜਨ ਤੇ ਹੋਰ ਪਾਪ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਨ।' ਉਹ ਪਾਣੀ ਅੱਗੇ ਛਿੜਕਦਾ, ਪਾਠ ਕਰਦਾ: 'ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਸਵਾਹਾ, ਅਪਾਨ ਨੂੰ ਸਵਾਹਾ, ਵਿਆਨ ਨੂੰ ਸਵਾਹਾ, ਸਮਾਨ ਨੂੰ ਸਵਾਹਾ, ਉਦਾਨ ਨੂੰ ਸਵਾਹਾ,' ਪੰਜ ਆਹੁਤੀ ਦਿੰਦਾ। ਫਿਰ, ਜੇ ਕੁਝ ਭੋਜਨ ਬਚੇ, ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਖਾਂਦਾ; ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਉਪਰੋਂ ਛਿੜਕਦਾ। ਮੂੰਹ ਧੋ ਕੇ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਦੋ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਰੇ: 'ਪ੍ਰਾਣ ਅੱਗ ਹੈ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਪੰਜ ਵਾਯੂ ਹੈ; ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੇ; ਤੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਨਰ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਹਾਰਦਾ ਹੈਂ, ਸਭ ਆਹੁਤੀਆਂ ਤੇ ਜੀਵ ਤੈਨੂੰ ਮਿਲਣ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ।' ਇਸ ਰੀਤ ਨਾਲ, ਮੁੜ ਖਾਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।

ਅਥਾਪਰਂ ਵੇਦਿਤਵ੍ਯਮੁਤ੍ਤਰੋ ਵਿਕਾਰੋऽਸ੍ਯਾਤ੍ਮਯਜ੍ਞਸ੍ਯ ਯਥਾਨ੍ਨਮਨ੍ਨਾਦਸ਼੍ਚੇਤਿ ਅਸ੍ਯੋਪਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਂ ਪੁਰੁषਸ਼੍ਚੇਤਾ ਪ੍ਰਧਾਨਾਨ੍ਤਃਸ੍ਥਃ ਸ ਏਵ ਭੋਕ੍ਤਾ ਪ੍ਰਾਕृਤਮਨ੍ਨਂ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤ ਇਤਿ ਤਸ੍ਯਾਯਂ ਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਹ੍ਯਨ੍ਨਮਸ੍ਯਕਰ੍ਤਾ ਪ੍ਰਧਾਨਃ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤ੍ਰਿਗੁਣਂ ਭੋਜ੍ਯਂ ਭੋਕ੍ਤਾ ਪੁਰੁषੋऽਨ੍ਤਸ੍ਥਃ ਅਤ੍ਰ ਦृष੍ਟਂ ਨਾਮ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਮ੍ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਬੀਜਸਮ੍ਭਵਾ ਹਿ ਪਸ਼ਵਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਬੀਜਂ ਭੋਜ੍ਯਮਨੇਨੈਵ ਪ੍ਰਧਾਨਸ੍ਯ ਭੋਜ੍ਯਤ੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਂ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭੋਕ੍ਤਾ ਪੁਰੁषੋ ਭੋਜ੍ਯਾ ਪ੍ਰਕृਤਿਸ੍ਤਤ੍ਸ੍ਥੋ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤ ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਕृਤਮਨ੍ਨਂ ਤ੍ਰਿਗੁਣਭੇਦਪਰਿਣਮਤ੍ਵਾਨ੍ਮਹਦਾਦ੍ਯਂ ਵਿਸ਼ੇषਾਨ੍ਤਂ ਲਿਙ੍ਗਮਨੇਨੈਵ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਵਿਧਸ੍ਯ ਮਾਰ੍ਗਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਕृਤਾ ਭਵਤਿ ਸੁਖਦੁਃਖਮੋਹਸਂਜ੍ਞਂ ਹ੍ਯਨ੍ਨਭੂਤਮਿਦਂ ਜਗਤ੍ ਨ ਹਿ ਬੀਜਸ੍ਯ ਸ੍ਵਾਦੁਪਰਿਗ੍ਰਹੋऽਸ੍ਤੀਤਿ ਯਾਵਨ੍ਨਪ੍ਰਸੂਤਿਃ ਤਸ੍ਯਾਪ੍ਯੇਵਂ ਤਿਸृष੍ਵਵਸ੍ਥਾਸ੍ਵਨ੍ਨਤ੍ਵਂ ਭਵਤਿ ਕੌਮਾਰਂ ਯੌਵਨਂ ਜਰਾ ਪਰਿਣਮਤ੍ਵਾਤਤ੍ਦਨ੍ਨਤ੍ਵਮੇਵਂ ਪ੍ਰਧਾਨਸ੍ਯ ਵ੍ਯਕ੍ਤਤਾਂ ਗਤਸ੍ਯੋਪਲਬ੍ਧਿਰ੍ਭਵਤਿ ਤਤ੍ਰ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦੀਨਿ ਸ੍ਵਾਦੁਨਿ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਧ੍ਯਵਸਾਯਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਭਿਮਾਨਾ ਇਤਿ ਅਥੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਨ੍ ਪਞ੍ਚਸ੍ਵਾਦੁਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਏਵਂ ਸਰ੍ਵਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਕਰ੍ਮਾਣਿ ਪ੍ਰਾਣਕਰ੍ਮਾਣਿ ਏਵਂ ਵ੍ਯਕ੍ਤਮਨ੍ਨਮਵ੍ਯਕ੍ਤਮਨ੍ਨਮ੍ ਅਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਗੁਣੋ ਭੋਕ੍ਤਾ ਭੋਕ੍ਤृਤ੍ਵਾਚ੍ਚੈਤਨ੍ਯਂ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਂ ਤਸ੍ਯ ਯਥਾਗ੍ਨਿਰ੍ਵੈ ਦੇਵਾਨਾਮਨ੍ਨਦਃ ਸੋਮੋऽਨ੍ਨਮਗ੍ਨਿਨੈਵਾਨ੍ਨਮਿਤ੍ਯੇਵਂਵਿਤ੍ ਸੋਮਸਂਜ੍ਞੋऽਯਂਭੂਤਤ੍ਮਾऽਗ੍ਨਿਸਂਜ੍ਞੋऽਪ੍ਯਵ੍ਯਕ੍ਤਮੁਖਾ ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍ਪੁਰੁषੋ ਹ੍ਯਵ੍ਯਕ੍ਤਮੁਖੇਨ ਤ੍ਰਿਗੁਣਂ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤ ਇਤਿ ਯੋ ਹੈਵਂ ਵੇਦ ਸਂਨ੍ਯਾਸੀ ਯੋਗੀ ਚਾਤ੍ਮਯਾਜੀ ਚੇਤਿ ਅਥ ਯਦ੍ਵਨ੍ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਚ੍ਛੂਨ੍ਯਾਗਾਰੇ ਕਾਮਿਨ੍ਯਃ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਾਃ ਸ੍ਪृਸ਼ਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਨ੍ ਤਦ੍ਵਦ੍ ਯੋ ਨ ਸ੍ਪृਸ਼ਤਿ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਾਨ੍ ਸਂਨ੍ਯਾਸੀ ਯੋਗੀ ਚਾਤ੍ਮਯਾਜੀ ਚੇਤਿ

ਹੁਣ, ਹੋਰ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਗੱਲ: ਆਤਮਾ-ਯਜਨ ਦਾ ਉੱਚਾ ਰੂਪ, ਜਿਵੇਂ 'ਅੰਨ ਤੇ ਅੰਨ ਖਾਣ ਵਾਲਾ'। ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ: ਪੁਰਖ, ਚੇਤਨ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਭੋਗੀ ਹੈ, ਕੁਦਰਤੀ ਅੰਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ, ਇਹ ਭੂਤ-ਆਤਮਾ ਅੰਨ ਹੈ, ਅੰਨ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਧਾਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਅੰਨ ਹੈ, ਭੋਗੀ ਪੁਰਖ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਜੋ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਪਦਾਰਥ ਹੈ; ਜਾਨਵਰ ਬੀਜ ਤੋਂ ਬਣਦੇ, ਬੀਜ ਅੰਨ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦਾ ਅੰਨ-ਰੂਪ ਸਮਝਾਇਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਭੋਗੀ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਭੋਗਿਆ ਕੁਦਰਤ; ਉਥੇ ਵੱਸ ਕੇ, ਖਾਂਦਾ। ਕੁਦਰਤੀ ਅੰਨ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਬਦਲ ਕੇ, ਮਹਤ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ, ਚੌਦਾਂ ਰਾਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਅੰਨ-ਰੂਪ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ-ਮੋਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੀਜ ਨੂੰ ਮਿੱਠਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਜਦ ਤੱਕ ਅੰਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਤਿੰਨ ਹਾਲਤਾਂ — ਬਚਪਨ, ਜਵਾਨੀ, ਬੁਢਾਪਾ — ਬਦਲਣ ਕਰਕੇ ਅੰਨ-ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਜਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ, ਪਛਾਣ ਆ ਜਾਂਦੀ; ਫਿਰ ਬੁੱਧੀ ਆਦਿ ਮਿੱਠੇ ਲੱਗਦੇ — ਨਿਸਚੈ, ਸੰਕਲਪ, ਅਭਿਮਾਨ। ਫਿਰ, ਪੰਜ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਮਿੱਠੇ ਲੱਗਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਭ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਕਰਮ। ਪ੍ਰਗਟ ਅੰਨ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਅੰਨ: ਭੋਗੀ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ, ਪਰ ਭੋਗਣ ਕਰਕੇ ਚੇਤਨਾ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੰਨ ਖਾਣ ਵਾਲੀ, ਸੋਮ ਅੰਨ ਹੈ, ਅੱਗ ਨੂੰ ਅੰਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਇੱਥੇ ਭੂਤ-ਆਤਮਾ ਸੋਮ ਕਹਿੰਦੇ, ਅੱਗ ਅਪ੍ਰਗਟ ਮੂੰਹ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਪੁਰਖ ਅਪ੍ਰਗਟ ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਖਾਂਦਾ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਸੰਨਿਆਸੀ, ਯੋਗੀ, ਆਤਮਾ-ਯਾਜੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ, ਜਦ ਔਰਤਾਂ ਖਾਲੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ, ਕੋਈ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ, ਜੋ ਆਏ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੁੰਦਾ, ਉਹ ਸੰਨਿਆਸੀ, ਯੋਗੀ, ਆਤਮਾ-ਯਾਜੀ ਹੈ।

ਪਰਂ ਵਾ ਏਤਦਾਤ੍ਮਨੋ ਰੂਪਂ ਯਦਨ੍ਨਮਨ੍ਨਮਯੋ ਹ੍ਯਯਂ ਪ੍ਰਾਣੋऽਥ ਨ ਯਦ੍ਯਸ਼੍ਨਾਤ੍ਯਮਨ੍ਤਾऽਸ਼੍ਰੋਤਾऽਸ੍ਪ੍ਰष੍ਟਾऽਦ੍ਰष੍ਟਾऽਵਕ੍ਤਾऽਘ੍ਰਾਤਾਰਸਯਿਤਾ ਭਵਤਿ ਪ੍ਰਾਣਾਂਸ਼੍ਚੋਤ੍ਸृਜਤੀਤਿ ਏਵਂ ਹ੍ਯਾਹਾਥ ਯਦਿ ਖਲ੍ਵਸ਼੍ਨਾਤਿ ਪ੍ਰਾਣਸਮृਦ੍ਧੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਮਨ੍ਤਾ ਭਵਤਿ ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਭਵਤਿ ਸ੍ਪ੍ਰष੍ਟਾ ਭਵਤਿ ਵਕ੍ਤਾ ਭਵਤਿ ਰਸਯਿਤਾ ਭਵਤਿ ਘ੍ਰਾਤਾ ਭਵਤਿ ਦ੍ਰष੍ਟਾ ਭਵਤੀਤਿ ਏਵਂ ਹ੍ਯਾਹ ਅਨ੍ਨਾਦ੍ਵੈ ਪ੍ਰਜਾਃ ਪ੍ਰਜਾਯਨ੍ਤੇ ਯਾਃ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ਪृਥਿਵੀਸ਼ृਤਾਃ । ਅਤੋऽਨ੍ਨੇਨੈਵ ਜੀਵਨ੍ਤਿ ਅਥੈਤਦਪਿ ਯਨ੍ਤਿ ਅਨ੍ਤਤਃ

ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰੂਪ ਹੈ ਆਤਮਾ ਦਾ — ਭੋਜਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡਾ ਸਾਹ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਖਾਣਾ ਨਾ ਖਾਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੋਚਣ, ਸੁਣਨ, ਛੂਹਣ, ਵੇਖਣ, ਬੋਲਣ, ਸੁੰਘਣ ਜਾਂ ਚੱਖਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤੇ ਆਪਣਾ ਸਾਹ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਹ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੋਚ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸੁਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਛੂਹ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਚੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸੁੰਘ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਖਰਕਾਰ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਉਕ੍ਤਮ੍ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਹ ਵਾ ਇਮਾਨਿ ਭੂਤਾਨ੍ਯਹਰਹਃ ਪ੍ਰਪਤਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਨਮਭਿਜਿਘृਕ੍ਸ਼ਮਾਣਾਨਿ ਸੂਰ੍ਯੋ ਰਸ਼੍ਮਿਭਿਰਾਦਦਾਤ੍ਯਨ੍ਨਂ ਤੇਨਾਸੌ ਤਪਤ੍ਯਨ੍ਨੇਨਾਭਿषਿਕ੍ਤਾਃ ਪਚਨ੍ਤੀਮੇ ਪ੍ਰਾਣਾ ਅਗ੍ਨਿਰ੍ਵਾ ਅਨ੍ਨੇਨੋਜ੍ਜ੍ਵਲਤ੍ਯਨ੍ਨਕਾਮੇਨੇਦਂ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਿਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਅਤੋऽਨ੍ਨਮਾਤ੍ਮੇਤ੍ਯੁਪਾਸੀਤੇਤ੍ਵੇਯਂ ਹ੍ਯਾਹ । ਅਨਾਦ੍ਭੂਤਾਨਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਜਾਤਾਨ੍ਯਨ੍ਨੇਨ ਵਰ੍ਧਨ੍ਤੇ ਅਦ੍ਯਤੇऽਤ੍ਤਿ ਚ ਭੂਤਾਨਿ ਤਸ੍ਮਾਦਨ੍ਨਂ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ

ਇਹ ਵੀ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਭੋਜਨ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਉਸ ਉੱਤੇ ਝਪਟਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਤਪਦਾ ਹੈ, ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਾਹ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ ਪਕਦੇ ਹਨ। ਅੱਗ ਵੀ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜਲਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਭੋਜਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਨੇ ਰਚਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਆਤਮਾ ਸਮਝ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਵਧਦੇ ਹਨ; ਜੀਵ ਖਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਉਕ੍ਤਮ੍ \: ਵਿਸ਼੍ਵਭृਦ੍ਵੈ ਨਾਮੈषਾ ਤਨੁਰ੍ਭਗਵਤੋ ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਯਦਿਦਮਨ੍ਨਂ ਪ੍ਰਾਣੋ ਵਾ ਅਨ੍ਨਸ੍ਯ ਰਸੋ ਮਨਃ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਮਨਸ ਆਨਨ੍ਦਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯੇਤਿ ਅਨ੍ਨਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਣਵਾਨ੍ ਮਨਸ਼੍ਵਾਨ੍ ਵਿਜ੍ਞਾਨਵਾਨ੍ ਆਨਨ੍ਦਵਾਨ੍ ਚ ਭਵਤਿ ਯੋ ਹੈਵਂ ਵੇਦ ਯਾਵਾਨ੍ਤੀਹ ਵੈ ਭੂਤਾਨ੍ਯਨ੍ਨਮਦਨ੍ਤਿ ਤਾਵਤ੍ਸ੍ਵਨ੍ਤਸ੍ਥੋऽਨ੍ਨਮਤ੍ਤਿ ਯੋ ਹੈਵਂਵੇਦ । ਅਨ੍ਨਮੇਵ ਵਿਜਰਨ੍ਨਮਨ੍ਨਂ ਸਂਵਨਨਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਅਨ੍ਨਂ ਪਸ਼ੂਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣੋऽਨ੍ਨਂ ਜ੍ਯੇष੍ਠਮਨ੍ਨਂ ਭਿषਕ੍ ਸ੍ਮृਤਮ੍

ਇਹ ਵੀ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਇਹੀ ਰੂਪ, 'ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਢੋਣ ਵਾਲਾ', ਭੋਜਨ ਹੀ ਹੈ; ਸਾਹ ਭੋਜਨ ਦੀ ਰਸ ਹੈ, ਮਨ ਸਾਹ ਦੀ ਰਸ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਮਨ ਦੀ ਰਸ ਹੈ, ਤੇ ਆਨੰਦ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰਸ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭੋਜਨ, ਸਾਹ, ਮਨ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਆਨੰਦ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨੇ ਜੀਵ ਇੱਥੇ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਭੋਜਨ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਹੀ ਵਿਅਕੁਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਜਿੰਦ ਹੈ, ਭੋਜਨ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ, ਤੇ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਹੀ ਚੰਗਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਥਾਨ੍ਯਾਤ੍ਰਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ \: ਅਨ੍ਨਂ ਵਾ ਅਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਯੋਨਿਃ ਕਾਲਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨਸ੍ਯ ਸੂਰ੍ਯੋ ਯੋਨਿਃ ਕਾਲਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯੈਤਦ੍ਰੂਪਂ ਯਨ੍ ਨਿਮੇषਾਦਿਕਾਲਾਤ੍ਸਮ੍ਭृਤਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਤ੍ਮਕਂ ਵਤ੍ਸਰਮੇਤਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਮਰ੍ਧਮਰ੍ਧਂ ਵਾਰੁਣਂ ਮਘਾਦ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰਵਿष੍ਠਾਰ੍ਧਮਾਗ੍ਨੇਯਂ ਕ੍ਰਮੇਣੋਤ੍ਕ੍ਰਮੇਣ ਸਾਰ੍ਪਾਦ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰਵਿष੍ਠਾਰ੍ਧਾਨ੍ਤਂ ਸੌਮ੍ਯਮ੍ ਤਤ੍ਰੈਕੈਕਮਾਤ੍ਮਨੋ ਨਵਾਂਸ਼ਕਂ ਸਚਾਰਕਵਿਧਮ੍ ਸੌਕ੍ਸ਼੍ਮ੍ਯਤ੍ਵਾਦੇਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਮਨੇਨੈਵ ਪ੍ਰਮੀਯਤੇ ਹਿ ਕਾਲਃ ਨ ਵਿਨਾ ਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਪ੍ਰਮੇਯਸ੍ਯੋਪਲਬ੍ਧਿਃ ਪ੍ਰਮੇਯੋऽਪਿ ਪ੍ਰਮਾਣਤਾਂ ਪृਥਕ੍ਤ੍ਵਾਦੁਪੈਤ੍ਯਾਤ੍ਮਸਮ੍ਬੋਧਨਾਰ੍ਥਮਿਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹ । ਯਾਵਤ੍ਯੋ ਵੈ ਕਾਲਸ੍ਯ ਕਲਾਸ੍ਤਾਵਤੀषੁ ਚਰਤ੍ਯਸੌ ਯਃ ਕਾਲਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤ੍ਯੁਪਾਸੀਤ ਕਾਲਸ੍ਤਸ੍ਯਾਤਿਦੂਰਮਪਸਰਤੀਤਿ ਏਵਂ ਹ੍ਯਾਹ \: ਕਾਲਾਤ੍ਸ੍ਰਵਨ੍ਤਿ ਭੂਤਾਨਿ ਕਾਲਾਦ੍ਵृਦ੍ਧਿਂ ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤਿ ਚ । ਕਾਲੇ ਚਾਸ੍ਤਂ ਨਿਯਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਕਾਲੋ ਮੂਰ੍ਤਿਰਮੂਰ੍ਤਿਮਾਨ੍

ਇਹ ਵੀ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਭੋਜਨ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜਨਮ ਥਾਂ ਹੈ; ਭੋਜਨ ਦੀ ਜਨਮ ਥਾਂ ਸਮਾਂ ਹੈ; ਸਮੇਂ ਦੀ ਜਨਮ ਥਾਂ ਸੂਰਜ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦਾ ਰੂਪ ਇਹ ਹੈ: ਨਿਮੇਸ਼ ਆਦਿ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ, ਬਾਰਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਾਲਾ ਸਾਲ। ਇਸ ਵਿਚ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਅੱਗ ਦਾ ਹੈ, ਅੱਧਾ ਵਾਰੁਣ (ਪਾਣੀ) ਦਾ; ਮਘਾ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰਾਵਿਸ਼ਠਾ ਦੇ ਵਿਚਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੱਕ ਅੱਗ ਦਾ, ਤੇ ਉਥੋਂ ਸ਼੍ਰਾਵਿਸ਼ਠਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਸੋਮ (ਚੰਦ) ਦਾ, ਹਰ ਇੱਕ ਨੌ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਬਾਰੀਕੀ ਕਰਕੇ, ਇਹੀ ਮਾਪ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮਾਂ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਿਨਾਂ ਮਾਪ ਦੇ, ਮਾਪਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਜਾਣੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਤੇ ਮਾਪਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮਾਪ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਲਈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਜਿੰਨੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਹੀ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਜੋਂ ਪੂਜਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸਮਾਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸਮਾਂ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਬਿਨਾ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਵੀ।

ਦ੍ਵੇ ਵਾਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਰੁਪੇ ਕਾਲਸ਼੍ਚਾਕਾਲਸ਼੍ਚਾਥ ਯਃ ਪ੍ਰਾਗਾਦਿਤ੍ਯਾਤ੍ਸੋऽਕਾਲੋऽਕਾਲੋऽਥ ਯ ਆਦਿਤ੍ਯਦ੍ਯਃ ਸ ਕਾਲਃ ਸਕਲਃ ਸਕਲਸ੍ਯ ਵਾ ਏਤਦ੍ਰੂਪਂ ਯਤ੍ਸਂਵਤ੍ਸਰਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਤ੍ਖਲ੍ਵੇਵੇਮਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ਪ੍ਰਜਾਯਨ੍ਤੇ ਸਂਵਤ੍ਸਰੇਣੇਹ ਵੈ ਜਾਤਾ ਵਿਵਰ੍ਧਨ੍ਤੇ ਸਂਵਤ੍ਸਰੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਸ੍ਤਂ ਯਨ੍ਤਿ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਂਵਤ੍ਸਰੋ ਵੈ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ ਕਾਲੋऽਨ੍ਨਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨੀਡਮਾਤ੍ਮਾ ਚੇਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹ ਕਾਲਃ ਪਚਤਿ ਭੂਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯੇਵ ਮਹਾਤ੍ਮਨਿ । ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਤੁ ਪਚ੍ਯਤੇ ਕਾਲੋ ਯਸ੍ਤਂ ਵੇਦ ਸ ਵੇਦਵਿਤ੍

ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ: ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਅਸਮਾਂ। ਜੋ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਮਾਂ ਹੈ; ਜੋ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਸਮਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਸਾਲ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਜੀਵ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਾਲ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁੜ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ। ਸਮਾਂ ਹੀ ਭੋਜਨ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਘਰ ਹੈ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਸਮਾਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਪਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਪਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈ।

ਵਿਗ੍ਰਹਵਾਨੇष ਕਾਲਃ ਸਿਨ੍ਧੁਰਾਜਃ ਪ੍ਰਜਾਨਾਮ੍ ਏष ਤਤ੍ਸ੍ਥਃ ਸਵਿਤਾਖ੍ਯੋ ਯਸ੍ਮਾਦੇਵੇਮੇ ਚਨ੍ਦ੍ਰਰ੍ਕ੍ਸ਼ਗ੍ਰਹ ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਦਯਃ ਸੂਯਨ੍ਤੇ ਅਥੈਭ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਮਿਦਮਤ੍ਰ ਵਾ ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਂ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇਹ ਲੋਕੇ ਤਦੇਤੇਭ੍ਯਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦਾਦਿਤ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਥ ਕਾਲਸਂਜ੍ਞਮਾਦਿਤ੍ਯਮੁਪਾਸੀਤਾਦਿਤ੍ਯੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤ੍ਯੇਕੇऽਥ ਏਵਂ ਹ੍ਯਾਹ । ਹੋਤਾ ਭੋਕ੍ਤਾ ਹਵਿਰ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰੋ ਯਜ੍ਞੋ ਵਿष੍ਣੁਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ । ਸਰ੍ਵਃ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ਪ੍ਰਭੁਃ ਸਾਕ੍ਸ਼ੀ ਯੋऽਮੁष੍ਮਿਨ੍ਭਾਤਿ ਮਣ੍ਡਲੇ

ਸਮਾਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ; ਉਹ ਉਥੇ ਖੜਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਵਿਤਾ (ਸੂਰਜ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਚੰਦ, ਤਾਰੇ, ਗ੍ਰਹ, ਸਾਲ ਆਦਿ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸੂਰਜ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਸਮਾਂ ਵਜੋਂ, ਆਦਿਤਿਆ ਨਾਮ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੂਰਜ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਹਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ, ਹਵਨ ਸਮਗਰੀ, ਮੰਤ੍ਰ, ਯਜ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ—ਸਭ, ਜੋ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭੂ, ਸाक्षੀ, ਉਸ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਹੈ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਹ ਵਾ ਇਦਮਗ੍ਰ ਆਸੀਤ੍ ਏਕੋऽਨਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਗਨਨ੍ਤੋ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੋऽਨਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਤੀਚ੍ਯਨਨ੍ਤ ਉਦੀਚ੍ਯਨਨ੍ਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਨ੍ ਚਾऽਵਾਨ੍ ਚ ਸਰ੍ਵਤੋऽਨਨ੍ਤਃ ਨ ਹ੍ਯਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਚ੍ਯਾਦਿ ਦਿਸ਼ਃ ਕਲ੍ਪਨ੍ਤੇऽਥ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਵਾਨ੍ ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਾ ਅਨੂਹ੍ਯ ਏष ਪਰਮਾਤ੍ਮਾऽਪਰਿਮਿਤੋऽਤਰ੍ਕ੍ਯੋऽਚਿਨ੍ਤ੍ਯ ਏष ਆਕਾਸ਼ਾਤ੍ਮਾ ਏਵੈष ਕृਤ੍ਸ੍ਨਕ੍ਸ਼ਯ ਏਕੋ ਜਾਗਰ੍ਤੀਤਿ ਏਤਸ੍ਮਾਦਾਕਾਸ਼ਾਦੇष ਖਲ੍ਵਿਦਂ ਚੇਤਾਮਾਤ੍ਰਂ ਬੋਧਯਤਿ ਅਨੇਨੈਵ ਚੇਦਮ੍ ਧ੍ਯਾਯਤੇ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਸ੍ਤਂ ਯਾਤਿ ਅਸ੍ਯੈਤਦ੍ਭਾਸ੍ਵਰਂ ਰੂਪਂ ਯਦਮੁष੍ਮਿਨ੍ਨਾਦਿਤ੍ਯੇ ਤਪਤਿ ਅਗ੍ਨੌ ਚਾਧੁਮਕੇ ਯਜ੍ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਤਰਮੁਦਰਸ੍ਤੋऽਥ ਵਾ ਯਃ ਪਚਤ੍ਯਨ੍ਨਮ੍ ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹ ਯਸ਼੍ਚੈषੋऽਗ੍ਨੌ ਯਸ਼੍ਚਾਯਂ ਹृਦਯੇ ਯਸ਼੍ਚਾਸਾਵਾਦਿਤ੍ਯੇ ਸ ਏष ਏਕਾ ਇਤ੍ਯੇਕਸ੍ਯ ਹੈਕਤ੍ਵਮੇਤਿ ਯ ਏਵਂ ਵੇਦ

ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਸੀ, ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਅਨੰਤ ਸੀ: ਪੂਰਬ, ਦੱਖਣ, ਪੱਛਮ, ਉੱਤਰ, ਉਪਰ, ਹੇਠਾਂ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਅਨੰਤ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਦਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਅੜ੍ਹਤਾਂ। ਇਹ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਹੈ: ਬੇਅੰਤ, ਸੋਚ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਮਝ ਤੋਂ ਪਰੇ। ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਇਕੱਲਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਖਤਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਜੋ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਭ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਧੂੰਆਂ ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਜਲਦਾ ਹੈ, ਪੇਟ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਭ ਤੋਂ ਚਮਕਦਾਰ ਜੋਤ ਹੈ, ਤੇ ਭੋਜਨ ਪਕਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਜੋ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜੋ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਇੱਕ ਹੀ ਹਨ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਕਤਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਤਥਾ ਤਤ੍ਪ੍ਰਯੋਗਕਲ੍ਪਃ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੋ ਧ੍ਯਾਨਂ ਧਾਰਣਾ ਤਰ੍ਕਃ ਸਮਾਧਿਃ षਡਙ੍ਗਾ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਯੋਗਃ ਅਨੇਨ ਯਦਾ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਰੁਕ੍ਮਵਰ੍ਣਂ ਕਰ੍ਤਾਰਮੀਸ਼ਂ ਪੁਰੁषਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਯੋਨਿਮ੍ ਤਦਾ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ਪੁਣ੍ਯਪਾਪੇ ਵਿਹਾਯ ਪਰੇऽਵ੍ਯਯੇ ਸਰ੍ਵਮੇਕੀਕਰੋਤਿ ਏਵਂ ਹ੍ਯਾਹ \: ਯਥਾ ਪਰ੍ਵਤਮਾਦੀਪ੍ਤਂ ਨਾਸ਼੍ਰਯਨ੍ਤਿ ਮृਗਦ੍ਵਿਜਾਃ । ਤਦ੍ਵਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦੋ ਦੋषਾ ਨਾਸ਼੍ਰਯਨ੍ਤਿ ਕਦਾਚਨ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ: ਸਾਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਾਂਭ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ, ਧਿਆਨ, ਇਕਾਗਰਤਾ, ਵਿਚਾਰ, ਸਮਾਧੀ—ਇਹ ਛੇ ਅੰਗ ਯੋਗ ਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾਰ ਸਰਜਨਹਾਰ, ਪ੍ਰਭੂ, ਪੁਰਖ, ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਰੋਤ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨਵਾਨ ਪਾਪ-ਪੁੰਨ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਪਰਮ ਅਟੱਲ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਜਲਦੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਕੋਈ ਜਾਨਵਰ ਜਾਂ ਪੰਛੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ, ਤਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ।

ਅਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ \: ਯਦਾ ਵੈ ਬਹਿਰ੍ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ਮਨੋ ਨਿਯਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਨ੍ ਚ ਪ੍ਰਾਣੋ ਨਿਵੇਸ਼ਯਿਤ੍ਵਾ ਨਿਃਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ੍ਤਤਸ੍ਤਿष੍ਠੇਤ੍ ਅਪ੍ਰਾਣਾਦਿਹ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਸਮ੍ਭੂਤਃ ਪ੍ਰਾਣਸਂਜ੍ਞਕੋ ਜੀਵਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪ੍ਰਾਣੋ ਵੈ ਤੁਰ੍ਯਾਖ੍ਯੇ ਧਾਰਯੇਤ੍ਪ੍ਰਾਣਮ੍ ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹ \: ਅਚਿਤ੍ਤਂ ਚਿਤ੍ਤਮਧ੍ਯਸ੍ਤਮਚਿਨ੍ਤ੍ਯਂ ਗੁਹ੍ਯਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ । ਤਤ੍ਰ ਚਿਤ੍ਤਂ ਨਿਧਾਯੇਤ ਤਚ੍ਚ ਲਿਙ੍ਗਂ ਨਿਰਾਸ਼੍ਰਯਮ੍

ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਰ ਵੀ ਕਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਜਦੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਮਨ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਕੇ, ਸਾਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਟਿਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੋਈ ਇਰਾਦਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਜਿੰਦ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਾਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: 'ਮਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਨ, ਚਿੱਤ ਦਾ ਵਿਚਲਾ ਹਿੱਸਾ, ਜੋ ਸੋਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰਾਜ—ਉਥੇ ਮਨ ਨੂੰ ਟਿਕਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਹੀ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।'

ਅਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ \: ਅਤਃ ਪਰਾਸ੍ਯ ਧਾਰਣਾ ਤਾਲੁਰਸਨਾਗ੍ਰਨਿਪੀਡਨਾ\- ਦ੍ਵਾਙ੍ਮਨਃਪ੍ਰਾਣਨਿਰੋਧਨਾਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਰ੍ਕੇਣ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਯਦਾਤ੍ਮਨਾऽऽਤ੍ਮਾਨ\- ਮਣੋਰਣੀਯਾਂਸਂ ਦ੍ਯੋਤਮਾਨਂ ਮਨਃਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਤਦਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਾਨਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਨਿਰਾਤ੍ਮਾ ਭਵਤਿ ਨਿਰਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਦਸਙ੍ਖ੍ਯੋऽਯੋਨਿਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤ੍ਯੋ ਮੋਕ੍ਸ਼ਲਕ੍ਸ਼ਣਮਿਤ੍ਯੇਤਤ੍ਪਰਂ ਰਹਸ੍ਯਮ੍ ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹ \: ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਹਿ ਪ੍ਰਸਾਦੇਨ ਹਨ੍ਤਿ ਕਰ੍ਮ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਮ੍ । ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਤ੍ਮਾਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾ ਸੁਖਮਵ੍ਯਯਮਸ਼੍ਨੁਤਾ ਇਤਿ

ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਰ ਵੀ ਕਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਇਸ ਤੋਂ ਉਪਰ ਧਿਆਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੀਭ ਦੀ ਨੋਕ ਤੇ ਤਾਲੂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ, ਮਨ ਤੇ ਸਾਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਤਰਕ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੇ ਰੁਕ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਮਨ ਦੁਆਰਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ, ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ 'ਆਤਮ' ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਤਮ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਜਨਮ-ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸੋਚ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਾਜ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: 'ਚਿੱਤ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ, ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਕਰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਂਤ ਆਤਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਅਟੱਲ ਸੁਖ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।'

ਅਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ \: ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਾ ਨਾਡੀ ਸੁषੁਮ੍ਨਾਖ੍ਯਾ ਪ੍ਰਾਣਸਞ੍ਚਾਰਿਣੀ ਤਾਲ੍ਵਨ੍ਤਰ੍ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾ ਤਯਾ ਪ੍ਰਾਣੋਙ੍ਕਾਰਮਨੋਯੁਕ੍ਤਯੋਰ੍ਧ੍ਵਮੁਤ੍ਕ੍ਰਮੇਤ੍ ਤਾਲ੍ਵਧ੍ਯਾਗ੍ਰਂ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਯ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਸਂਯੋਜ੍ਯ ਮਹਿਮਾ ਮਹਿਮਾਨਂ ਨਿਰੀਕ੍ਸ਼ੇਤਾ ਤਤੋ ਨਿਰਾਤ੍ਵਕਮੇਤਿ ਨਿਰਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਸੁਖਦੁਃਖਭਾਗ੍ਭਵਤਿ ਕੇਵਲਤ੍ਵਂ ਲਭਤਾ ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹ \: ਪਰਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਪ੍ਯ ਨਿਗृਹੀਤਾਨਿਲਂ ਤਤਃ । ਤੀਰ੍ਤ੍ਵਾ ਪਾਰਮਪਾਰੇਣ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਯੁਞ੍ਜੀਤ ਮੂਰ੍ਧ੍ਵਨਿ

ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਰ ਵੀ ਕਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਉਪਰ ਵੱਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਨਾਡੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਾਸ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਤਾਲੂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ, ਸਾਸ, ਓਮ ਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਪਰ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਾਲੂ ਹੇਠਾਂ ਨੋਕ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਕੇ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ, ਵੱਡੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਆਤਮ ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਆਤਮ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਸੁਖ-ਦੁਖ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਤੇ ਕੇਵਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਪਹਿਲਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਸਾਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਫਿਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਰਾਹੀਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਆਖਰ ਸਾਸ ਨੂੰ ਉਪਰ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਅਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ \: ਦ੍ਵੇ ਵਾ ਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੀ ਅਭਿਧ੍ਯੇਯੇ ਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚਾਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚ ਅਥ ਸ਼ਬ੍ਦੇਨੈਵਾਸ਼ਬ੍ਦਮਾਵਿष੍ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਅਥ ਤਤ੍ਰ ਓਮਿਤਿ ਸ਼ਬ੍ਦੋऽਨੇਨੋਰ੍ਧ੍ਵਮੁਤ੍ਕ੍ਰਾਨ੍ਤੋऽਸ਼ਬ੍ਦੇ ਨਿਧਨਮੇਤਿ ਅਥਾਹੈषਾ ਗਤਿਰੇਤਦਮृਤਮ੍ ਅਤਤ੍ਸਾਯੁਜ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ਨਿਰ੍ਵृਤਤ੍ਵਮ੍ ਤਥਾ ਚੇਤਿ ਅਥ ਯਥੋਰ੍ਣਨਾਭਿਸ੍ਤਨ੍ਤੁਨੋਰ੍ਧ੍ਵਮੁਤ੍ਕ੍ਰਾਨ੍ਤੋऽਵਕਾਸ਼ਂ ਲਭਤੀਤ੍ਯੇਵਂ ਵਾ ਵ ਖਲ੍ਵਾਸਾਵਭਿਧ੍ਯਾਤਾ ਓਮਿਤ੍ਯਨੇਨੋਰ੍ਧ੍ਵਮੁਤ੍ਕ੍ਰਾਨ੍ਤਃ ਸ੍ਵਾਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਂ ਲਭਤੇ ਅਨ੍ਯਥਾ ਪਰੇ ਸ਼ਬ੍ਦਵਾਦਿਨਃ \: ਸ਼੍ਰਵਣਾਙ੍ਗੁष੍ਠਯੋਗੇਨਾਨ੍ਤਰ੍ਹृਦਯਾਕਾਸ਼ਸ਼ਬ੍ਦਮਾਕਰ੍ਣਯਨ੍ਤਿ ਸਪ੍ਤਵਿਧੇਯਂ ਤਸ੍ਯੋਪਮਾ ਯਥਾ ਨਦ੍ਯਃ ਕਿਙ੍ਕਿਣੀ ਕਾਂਸ੍ਯਚਕ੍ਰਕਭੇਕ ਵਿਃਕृਨ੍ਦਿਕਾ ਵृष੍ਟਿਰ੍ਨਿਵਾਤੇ ਵਦਤੀਤਿ ਤਂ ਪृਥਗ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਮਤੀਤ੍ਯ ਪਰੇऽਸ਼ਬ੍ਦੇऽਵ੍ਯਕ੍ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯਸ੍ਤਂ ਗਤਾਃ ਤਤ੍ਰ ਤੇऽਪृਥਗ੍ਧਰ੍ਮਿਣੋऽਪृਥਗ੍ਵਿਵੇਕ੍ਯਾ ਯਥਾ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾ ਮਧੁਤ੍ਵਂ ਨਾਨਾਰਸਾ ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹ \: ਦ੍ਵੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਵੇਦਿਤਵ੍ਯੇ ਸ਼ਬ੍ਦਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਾਂ ਚ ਯਤ੍ । ਸ਼ਬ੍ਦਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਨਿष੍ਣਾਤਃ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਧਿਗਚ੍ਛਤਿ

ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਰ ਵੀ ਕਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਧੁਨੀ ਤੇ ਅਧੁਨੀ। ਧੁਨੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਅਧੁਨੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ 'ਓਮ' ਧੁਨੀ ਹੈ; ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਅਧੁਨੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਰਾਹ ਹੈ, ਇਹੀ ਅਮਰਤਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਮਿਲਾਪ ਹੈ, ਇਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਾਲੀ ਵਾਲਾ ਕੌੜਾ ਆਪਣੀ ਤੰਦ ਰਾਹੀਂ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ 'ਓਮ' ਰਾਹੀਂ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਜੋ ਧੁਨੀ ਦੇ ਮਤ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਕੰਨ ਤੇ ਅੰਗੂਠਾ ਜੋੜ ਕੇ, ਅੰਦਰਲੇ ਦਿਲ ਦੀ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੱਤ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਉਪਮਾ ਨਦੀਆਂ, ਘੰਟੀਆਂ, ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਚੱਕਰ, ਡੱਡੂ, ਝੀਂਗਾ, ਮੀਂਹ, ਤੇ ਹਵਾ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਿੰਨ੍ਹ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਹੋਰ ਲੋਕ ਅਧੁਨੀ, ਅਪਰਗਟ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਣੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਠਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਆਦਾਂ ਵਾਲਾ, ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਦੋ ਬ੍ਰਹਮ ਜਾਣਣੇ ਹਨ—ਧੁਨੀ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ; ਜੋ ਧੁਨੀ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਬ੍ਰਹਮ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਅਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ \: ਯਃ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਤਦੋਮਿਤ੍ਯੇਤਦਕ੍ਸ਼ਰਮ੍ ਯਦਸ੍ਯਾਗ੍ਰਂ ਤਚ੍ਛਾਨ੍ਤਮਸ਼ਬ੍ਦਮਭਯਮਸ਼ੋਕਮਾਨਨ੍ਦਂ ਤृਪ੍ਤਂ ਸ੍ਥਿਰਮਚਲਮਮृਤਮਚ੍ਯੁਤਂ ਧ੍ਰੁਵਂ ਵਿष੍ਣੁਸਂਜ੍ਞਿਤਂ ਸਰ੍ਵਾਪਰਤ੍ਵਾਯ ਤਦੇਤਾ ਉਪਸੀਤੇਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹ \: ਯੋऽਸੌ ਪਰਾਪਰੋ ਦੇਵਾ ੴਕਾਰੋ ਨਾਮ ਨਾਮਤਃ । ਨਿਃਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ਼ੂਨ੍ਯਭੂਤਸ੍ਤੁ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਸ੍ਥਾਨੇ ਤਤੋऽਭ੍ਯਸੇਤ੍

ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਜੋ ਧੁਨੀ ਹੈ, ਉਹ 'ਓਂ' ਹੈ—ਇਹੀ ਅੱਖਰ। ਇਸ ਦਾ ਅਰੰਭ ਸ਼ਾਂਤ, ਅਵਾਜ਼ ਰਹਿਤ, ਨਿਡਰ, ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ, ਆਨੰਦਮਈ, ਤ੍ਰਿਪਤ, ਅਡੋਲ, ਅਟੱਲ, ਅਮਰ, ਨਾ ਡਿੱਗਣ ਵਾਲਾ, ਸਦਾ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਵਿਸ਼ਨੂੰ' ਆਖਦੇ ਹਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਲਈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਜੋ ਪਰਮ ਤੇ ਅਪਰਮ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ 'ਓਂਕਾਰ' ਹੈ। ਉਹ ਅਵਾਜ਼ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਅਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ \: ਧਨੁਃ ਸ਼ਰੀਰਮ੍ ਓਮਿਤ੍ਯੇਤਚ੍ਛਰਃ ਸ਼ਿਖਾਸ੍ਯ ਮਨਃ ਤਮੋਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਭਿਤ੍ਵਾ ਤਮੋऽਤਮਾਵਿष੍ਟਮਾਗਚ੍ਛਤਿ ਅਥਾਵਿष੍ਟਂ ਭਿਤ੍ਵਾऽਲਾਤਚਕ੍ਰਮਿਵ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤਮਾਦਿਤ੍ਯਵਰ੍ਣਮੂਰ੍ਜਸ੍ਵਨ੍ਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਮਸਃ ਪਰ੍ਯਮਪਸ਼੍ਯਦ੍ਯਦਮੁष੍ਮਿਨ੍ਨਾਦਿਤ੍ਯੇऽਥ ਸੋਮੇऽਗ੍ਨੌ ਵਿਦ੍ਯੁਤਿ ਵਿਭਾਤਿ ਅਥ ਖਲ੍ਵੇਨਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾऽਮृਤਤ੍ਵਂ ਗਚ੍ਛਤੀਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹ \: ਧ੍ਯਾਨਮਨ੍ਤਃਪਰੇ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯੇषੁ ਚ ਨਿਧੀਯਤੇ । ਅਤੋऽਵਿਸ਼ੇषਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਸ਼ੇषਮੁਪਗਚ੍ਛਤਿ ॥ ਮਾਨਸੇ ਚ ਵਿਲੀਨੇ ਤੁ ਯਤ੍ਸੁਖਂ ਚਾਤ੍ਮਸਾਕ੍ਸ਼ਿਕਮ੍ । ਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਚਾਮृਤਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਸਾ ਗਤਿਰ੍ਲੋਕ ਏਵ ਸਃ

ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਸਰੀਰ ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਵਾਂਗੂ ਹੈ, 'ਓਂ' ਤੀਰ ਹੈ, ਮਨ ਉਸ ਦੀ ਨੋਕ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅੰਧਕਾਰ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਚੀਰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਅੰਧਕਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਜੋ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਚੀਰ ਕੇ, ਅਲਾਤ ਦੀ ਘੁੰਮਦੀ ਚੱਕੀ ਵਾਂਗ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਧਕਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਅੱਗ, ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ, ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਧਿਆਨ ਪਰਮ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਵਿਅਕਤੀਕਤ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਵਿਅਕਤਤਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਖ ਆਪ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਮਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਉਹੀ ਮਾਰਗ ਹੈ, ਉਹੀ ਜਗਤ ਹੈ।

ਅਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ \: ਨਿਦ੍ਰੇਵਾਨ੍ਤਰ੍ਹਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਤਮਯਾ ਧਿਯਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨ ਇਵ ਯਃ ਪਸ਼੍ਯਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਬਿਲੇऽਵਿਵਸ਼ਃ ਪ੍ਰਣਵਾਖ੍ਯਂ ਪ੍ਰਣੇਤਾਰਂ ਭਾਰੂਪਂ ਵਿਗਤਨਿਦ੍ਰਂ ਵਿਜਰਂ ਵਿਮृਤ੍ਯੁਂ ਵਿਸ਼ੋਕਂ ਚ ਸੋऽਪਿ ਪ੍ਰਣਵਾਖ੍ਯਃ ਪ੍ਰਣੇਤਾ ਭਾਰੂਪਃ ਵਿਗਤ ਨਿਦ੍ਰਃ ਵਿਜਰਃ ਵਿਮृਤ੍ਯੁਰ੍ਵਿਸ਼ੋਕੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹ \: ਏਵਂ ਪ੍ਰਾਣਮਥੋਙ੍ਕਾਰਂ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵਮਨੇਕਧਾ । ਯੁਨਕ੍ਤਿ ਯੁਞ੍ਜਤੇ ਵਾਪਿ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਯੋਗ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ ਏਕਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਣਮਨਸੋਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਤਥੈਵ ਚ । ਸਰ੍ਵਭਾਵਪਰਿਤ੍ਯਾਗੋ ਯੋਗ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ

ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅੰਦਰ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਅਸਹਾਇ ਹੋ ਕੇ, 'ਪ੍ਰਣਵ' ਨਾਮ ਵਾਲੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਭਾਰ ਰੂਪ, ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬੁਢਾਪੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਵੀ 'ਪ੍ਰਣਵ', ਸਭ ਕੁਝ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਭਾਰ ਰੂਪ, ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬੁਢਾਪੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: 'ਜਿਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਓਂ, ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਜੋਗ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਣ, ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਇਕਤਾ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਹਾਲਤਾਂ ਦੀ ਛੱਡ-ਛੱਡੀ—ਇਹੀ ਜੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।'

ਅਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ \: ਯਥਾ ਵਾਪ੍ਸੁ ਚਾਰਿਣਃ ਸ਼ਾਕੁਨਿਕਃ ਸੂਤ੍ਰਯਨ੍ਤ੍ਰੇਣੋਦ੍ਧृਤ੍ਯੋਦਰੇऽਗ੍ਨੌ ਜੁਹੋਤ੍ਯੇਵਂ ਵਾ ਵ ਖਲ੍ਵਿਮਾਨ੍ਪ੍ਰਾਣਾਨੋਮਿਤ੍ਯਨੇਨੋਦ੍ਧृਤ੍ਯਾਨਾਮਯੇऽਗ੍ਨੌ ਜੁਹੋਤਿ ਅਤਸ੍ਤਪ੍ਤੋਰ੍ਵਿਵਸੋऽਥ ਯਥਾ ਤਪ੍ਤੋਰ੍ਵਿ ਸਾਰ੍ਪਿਸ੍ਤृਣਕਾष੍ਠਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇ\- ਨੋਜ੍ਜ੍ਵਲਤੀਤ੍ਯੇਵਂ ਵਾ ਵ ਖਲ੍ਵਸਾਵਪ੍ਰਾਣਾਖ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਣਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇਨੋਜ੍ਜ੍ਵਲਤਿ ਅਥ ਯਦੁਜ੍ਜ੍ਵਲਤ੍ਯੇਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਰੂਪਂ ਚੈਤਦ੍ਵਿष੍ਣੋਃ ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍ ਚੈਤਦ੍ਰੁਦ੍ਰਸ੍ਯ ਰੁਦ੍ਰਤ੍ਵਮੇਤਤ੍ਤਦਪਰਿਮਿਤਧਾ ਚਾਤ੍ਮਾਨਂ ਵਿਭਜ੍ਯ ਪੂਰਯਤੀਮਾਂ ਲੋਕਾਨਿਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹ \: ਵਹ੍ਨੇਸ਼੍ਚ ਯਦ੍ਵਤ੍ਖਲੁ ਵਿਸ੍ਫੁਲਿਙ੍ਗਾਃ ਸੂਰ੍ਯਾਨ੍ਮਯੂਖਾਸ਼੍ਚ ਤਥੈਵ ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਣਾਦਯੋ ਵੈ ਪੁਨਰੇਵ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਭ੍ਯੁਚ੍ਚਰਨ੍ਤੀਹ ਯਥਾਕ੍ਰਮੇਣ

ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਫੜਨ ਵਾਲਾ, ਡੋਰੀ ਵਾਲੇ ਜੰਤਰ ਨਾਲ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੇਟ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, 'ਓਂ' ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢ ਕੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਤਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੋਨਾ, ਘਾਹ ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਦੇ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਚਮਕ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਪ੍ਰਾਣ' ਨਾਮ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਚਮਕ ਉਠਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਥਾਂ ਹੈ, ਉਹੀ ਰੁਦਰ ਦੀ ਰੁਦਰਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪ ਨੂੰ ਅਣਗਿਣਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: 'ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ, ਸੂਰਜ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿਕ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉੱਭਰਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਵਾਰੀ ਆਪਣੀ ਵਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ।'

ਅਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ \: ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਵਾ ਵੈਤਤ੍ਤੇਜਃ ਪਰਸ੍ਯਾਮृਤਸ੍ਯਾਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਯਚ੍ਛਰੀਰਸ੍ਯੌष੍ਣ੍ਯਮਸ੍ਯੈਤਦ੍ਘृਤਮਥਾਵਿਃ ਸਨ੍ ਨਭਸਿ ਨਿਹਿਤਂ ਵੈਤਦੇਕਾਗ੍ਰੇਣੈਵਮਨ੍ਤਰ੍ਹृਦਯਾਕਾਸ਼ਂ ਵਿਨੁਦਨ੍ਤਿ ਯਤ੍ਤਸ੍ਯ ਜ੍ਯੋਤਿਰਿਵ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੀਤਿ ਅਤਸ੍ਤਦ੍ਭਾਵਮ੍ ਅਚਿਰੇਣੈਤਿ ਭੂਮਾਵਯਸ੍ਪਿਣ੍ਡਂ ਨਿਹਿਤਂ ਯਥਾऽਚਿਰੇਣੈਤਿ ਭੂਮਿਤ੍ਵਮ੍ ਮृਦ੍ਵਤ੍ਸਂਸ੍ਥਮਯਸ੍ਪਿਣ੍ਡਂ ਯਥਾਗ੍ਨ੍ਯਯਸ੍ਕਾਰਾਦਯੋ ਨਾਭਿਭਵਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤਿ ਚਿਤ੍ਤਂ ਤਥਾਸ਼੍ਰਯੇਣ ਸਹੈਵਮਿਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹ \: ਹृਦ੍ਯਾਕਾਸ਼ਮਯਂ ਕੋਸ਼ਮਾਨਨ੍ਦਂ ਪਰਮਾਲਯਮ੍ । ਸ੍ਵਂ ਯੋਗਸ਼੍ਚ ਤਤੋऽਸ੍ਮਾਕਂ ਤੇਜਸ਼੍ਚੈਵਾਗ੍ਨਿਸੂਰ੍ਯਯੋਃ

ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੀ ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਪਰਮ, ਅਮਰ, ਅਦੇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਜੋ ਤੇਜ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਹਧਾਰੀ ਦੇ ਉੱਤਾਪ ਦਾ ਘੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਛੇਦਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਰਗਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਡਲਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਧਰਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਡਲਾ ਕੂੰਜੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰੱਖਣ 'ਤੇ ਅੱਗ ਉਸ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੀ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਸਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮਨ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਆਨੰਦਮਈ ਕੋਸ਼, ਪਰਮ ਆਲਯ — ਇਹੀ ਸਾਡਾ ਯੋਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਗ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਤੇਜ ਵੀ।

ਅਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ \: ਭੂਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਨਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਤਤਃ ਪ੍ਰਵ੍ਰਜ੍ਯਾਜ੍ਯਂ ਧृਤਿਦਣ੍ਡਂ ਧਨੁਰ੍ਗृਹੀਤ੍ਵਾऽਨਭਿਮਾਨਮਯੇਨ ਚੈਵੇषੁਣਾ ਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਦ੍ਵਾਰਪਾਰਂ ਨਿਹਤ੍ਯਾਦ੍ਯਂ ਸਂਮੋਹਮੌਲੀ ਤृष੍ਣੇਰ੍ष੍ਯਾਕੁਣ੍ਡਲੀ ਤਨ੍ਦ੍ਰੀਰਾਘਵੇਤ੍ਰ੍ਯਭਿਮਾਨਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ਃ ਕ੍ਰੋਧਜ੍ਯਂ ਪ੍ਰਲੋਭਦਣ੍ਡਂ ਧਨੁਰ੍ਗृਹੀਤ੍ਵੇਚ੍ਛਾਮਯੇਨ ਚੈਵੇषੁਣੇਮਾਨਿ ਖਲੁ ਭੂਤਾਨਿ ਹਨ੍ਤਿ ਤਂ ਹਤ੍ਵੋਂਕਾਰਪ੍ਲਵੇਨਾਨ੍ਤਰ੍ਹृਦਯਾਕਾਸ਼ਸ੍ਯ ਪਾਰਂ ਤੀਰ੍ਤ੍ਵਾਵਿਰ੍ਭੂਤੇ ਅਨ੍ਤਰਾਕਾਸ਼ੇ ਸ਼ਨਕੈਰਵਟੈਵਾਵਟਕृਦ੍ਧਾਤੁਕਾਮਃ ਸਂਵਿਸ਼ਤ੍ਯੇਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ਼ਾਲਾਂ ਵਿਸ਼ੇਤ੍ ਤਤਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਜਾਲਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਕੋਸ਼ਂ ਪ੍ਰਣੁਦੇਤ੍ ਗੁਰ੍ਵਾਗਮੇਨੇਤਿ \: ਅਤਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਃ ਪੂਤਃ ਸ਼ੂਨ੍ਯਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤੋऽਪ੍ਰਾਣੋ ਨਿਰਾਤ੍ਮਾऽਨਨ੍ਤੋऽਕ੍ਸ਼ਯ੍ਯਃ ਸ੍ਥਿਰਃ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੋऽਜਃ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਃ ਸ੍ਵੇ ਮਹਿਮ੍ਨਿ ਤਿष੍ਠਤਿ ਅਤਃ ਸ੍ਵੇ ਮਹਿਮ੍ਨਿ ਤਿष੍ਠਮਾਨਮ੍ ਦृष੍ਟ੍ਵਾऽਵृਤ੍ਤਚਕ੍ਰਮਿਵ ਸਞ੍ਚਾਰਚਕ੍ਰਮਾਲੋਕਯਤਿ ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹ \: षਡ੍ਭਿਰ੍ਮਾਸੈਸ੍ਤੁ ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਨਿਤ੍ਯਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਦੇਹਿਨਃ ਅਨਨ੍ਤਃ ਪਰਮੋ ਗੁਹ੍ਯਃ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ॥ ਰਜਸ੍ਤਮੋਭ੍ਯਾਂ ਵਿਦ੍ਧਸ੍ਯ ਸੁਸਮਿਦ੍ਧਸ੍ਯ ਦੇਹਿਨਃ ਪੁਤ੍ਰਦਾਰਕੁਟੁਮ੍ਬੇषੁ ਸਕ੍ਤਸ੍ਯ ਨ ਕਦਾਚਨ

ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੀ ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਭੂਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਫਿਰ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਦਾ ਡੰਡਾ ਅਤੇ ਵਿਰਾਗ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਅਸੰਗਤਾ ਦੇ ਤੀਰ ਨਾਲ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ — ਜੋ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਹੈ, ਮੂਲ ਭ੍ਰਮ, ਪਿਆਸ ਤੇ ਈਰਖਾ ਦਾ ਮਾਲਾ ਪਹਿਨਿਆ, ਆਲਸ ਨਾਲ ਲਪਟਿਆ, ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਚਾਬੁਕ ਫੜਿਆ, ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਦਾ ਤੀਰ ਰੱਖਿਆ — ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਓਂਕਾਰ ਦੀ ਜਹਾਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਪਾਰ ਲੰਘ ਕੇ, ਜਦ ਅੰਦਰਲਾ ਆਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ, ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਨੈੜੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਚਾਰ-ਪਾਸੇ ਦੇ ਜਾਲ, ਬ੍ਰਹਮ-ਕੋਸ਼ ਨੂੰ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਭੇਦਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ, ਸ਼ੁੱਧ, ਖਾਲੀ, ਸ਼ਾਂਤ, ਪ੍ਰਾਣ ਰਹਿਤ, ਆਤਮਾ ਰਹਿਤ, ਅਨੰਤ, ਅਵਿਨਾਸੀ, ਅਡੋਲ, ਸਦੀਵੀ, ਅਜਨਮਾ, ਸੁਤੰਤਰ, ਆਪਣੇ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਮੁੜ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਚੱਕਰ, ਜਿਵੇਂ ਰੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਚੱਕਰ, ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਸਦਾ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਸਦਾ ਮੁਕਤ ਦੇਹਧਾਰੀ ਲਈ, ਅਨੰਤ, ਪਰਮ, ਗੁਪਤ, ਸੱਚਾ ਯੋਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਨਾਲ ਛੇਦਿਆ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਗਾਇਆ, ਪਰ ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।

ਏਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾऽਨ੍ਤਰ੍ਹृਦਯਃ ਸ਼ਕਾਯਨ੍ਯਸ੍ਤਸ੍ਮੈ ਨਮਸ੍ਕृਤ੍ਵਾऽਨਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦ੍ਯਯਾ ਰਾਜਨ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪਨ੍ਥਾਨਮਾਰੂਢਾਃ ਪੁਤ੍ਰਾਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇਰਿਤਿ ਸਨ੍ਤੋषਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਤਿਤਿਕ੍ਸ਼ਾਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਤ੍ਵਂ ਯੋਗਾਭ੍ਯਾਸਾਦਵਾਪ੍ਨੋਤੀਤਿ ਏਤਦ੍ਗੁਹ੍ਯਤਮਂ ਨਾਪੁਤ੍ਰਾਯ ਨਾਸ਼ਿष੍ਯਾਯ ਨਾਸ਼ਾਨ੍ਤਾਯ ਕੀਰ੍ਤਯੇਦਿਤਿ ਅਨਨ੍ਯਭਕ੍ਤਾਯ ਸਰ੍ਵਗੁਣਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾਯ ਦਦ੍ਯਾਤ੍

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਸ਼ਾਕਾਯਨ ਨੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ: 'ਇਸ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪੰਥੀ ਚੜ੍ਹ ਲਈ। ਸੰਤੋਖ, ਦੁੰਦਾਂ ਦੀ ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਸ਼ਾਂਤੀ — ਇਹ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਗੁਪਤ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਇਹ ਨਾ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਨਾ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ, ਨਾ ਅਸ਼ਾਂਤ ਨੂੰ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਜੋ ਨਿਰਭੈ, ਸਰਵ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਤੇ ਅਨਨ੍ਯ ਭਕਤ ਹੋਵੇ।'

ੴ ਸ਼ੁਚੌ ਦੇਸ਼ੇ ਸ਼ੁਚਿਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਥਃ ਸਦਧੀਯਾਨਃ ਸਦ੍ਵਾਦੀ ਸਦ੍ਧ੍ਯਾਯੀ ਸਦ੍ਯਾਜੀ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ । ਅਤਃ ਸਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਸਤ੍ਯਭਿਲਾषਿਣਿ ਨਿਰ੍ਵृਤ੍ਤ੍ਯੋऽਨਸ੍ਤਤ੍ਫਲਚ੍ਛਿਨ੍ਨਪਾਸ਼ੋ ਨਿਰਾਸ਼ਃ ਪਰੇष੍ਵਾਤ੍ਮਵਦ੍ਵਿਗਤਭਯੋ ਨਿष੍ਕਾਮੋऽਕ੍ਸ਼ਯ੍ਯਮਪਰਿਮਿਤਂ ਸੁਖਮਾਕ੍ਰਮ੍ਯ ਤਿष੍ਠਤਿ । ਪਰਮਂ ਵੈ ਸ਼ੇਵਧੇਰਿਵ ਪਰਸ੍ਯੋਦ੍ਧਰਣਂ ਯਨ੍ਨਿष੍ਕਾਮਤ੍ਵਮ੍ । ਸ ਹਿ ਸਰ੍ਵਕਾਮਮਯਃ ਪੁਰੁषੋऽਧ੍ਯਵਸਾਯਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਭਿਮਾਨਲਿਙ੍ਗੋ ਬਦ੍ਦਃ । ਅਤਸ੍ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤੋ ਮੁਕ੍ਤਃ । ਅਤ੍ਰੈਕ ਆਹੁਰ੍ਗੁਣਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਭੇਦਵਸ਼ਾਸਧ੍ਯਵਸਾਯਾਤ੍ਮਬਨ੍ਧਮੁਪਾਗਤੋ। ਅਧ੍ਯਵਸਾਯਸ੍ਯ ਦੋषਕ੍ਸ਼ਯਾਦ੍ਧਿ ਮੋਕ੍ਸ਼ਃ ਮਨਸਾ ਹ੍ਯੇਵ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਮਨਸਾ ਸ਼ृਣੋਤਿ ਕਾਮਃ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋ ਵਿਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾऽਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਧृਤਿਰਧृਤਿਰ੍ਹ੍ਰੀਰ੍ਧੀਰ੍ਭੀਰਿਤ੍ਯੇਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਮਨ ਏਵ ਗੁਣੌਘੈਰੁਹ੍ਯਮਾਨਃ ਕਲੁषੀਕृਤਸ਼੍ਚਾਸ੍ਥਿਰਸ਼੍ਚਲੋ ਲੁਪ੍ਯਮਾਨਃ ਸਸ੍ਪृਹੋ ਵ੍ਯਗ੍ਰਸ਼੍ਚਾਭਿਮਾਨਿਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਯਾਤ ਇਤਿ ਅਹਂ ਸੋ ਮਮੇਦਮਿਤ੍ਯੇਵਂ ਮਨ੍ਯਮਾਨੋ ਨਿਬਧ੍ਨਾਤ੍ਯਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਾਨ੍ਂ ਜਾਲੇਨੇਵ ਖੇਚਰਃ । ਅਤਃ ਪੁਰੁषੋऽਧ੍ਯਾਵਸਾਯਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਬਿਮਾਨਲਿਙ੍ਗੋ ਬਦ੍ਦਃ ਅਤਸ੍ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤੋ ਮੁਕ੍ਤਃ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਿਰਧ੍ਯਵਸਾਯੋ ਨਿਃਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋ ਨਿਰਭਿਮਾਨਸ੍ਤਿष੍ਠੇਤ੍ ਏਤਨ੍ਮੋਕ੍ਸ਼ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ਏषਾਤ੍ਰ ਬ੍ਰਹ੍ਮਪਦਵੀ ਏषੋऽਤ੍ਰ ਦ੍ਵਾਰਵਿਵਰੋऽਨੇਨਾਸ੍ਯ ਤਮਸਃ ਪਾਰਂ ਗਮਿष੍ਯਤਿ । ਅਤ੍ਰ ਹਿ ਸਰ੍ਵੇ ਕਾਮਾਃ ਸਮਾਹਿਤਾ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰੋਦਾਹਰਨ੍ਤਿ \: ਯਦਾ ਪਞ੍ਚਾਵਤਿष੍ਠਨ੍ਤੇ ਜ੍ਞਾਨਾਨਿ ਮਨਸਾ ਸਹ । ਬੁਦ੍ਧਿਸ਼ ਨ ਵਿਚੇष੍ਟਤੇ ਤਾਮਾਹੁਃ ਪਰਮਾਂ ਗਤਿਮ੍ ॥ ਏਤਦੁਕ੍ਤ੍ਵਾਨ੍ਤਰ੍ਹृਦਯਃ ਸ਼ਾਕਾਯਨ੍ਯਸ੍ਤਸ੍ਮੈ ਨਮਸ੍ਕृਤ੍ਵਾ ਯਥਾਵਦੁਪਚਾਰੀ ਕृਤਕृਤ੍ਯੋ ਮਰੁਦੁਤ੍ਤਰਾਯਣਂ ਗਤੋ ਨ ਹ੍ਯਤ੍ਰੋਦ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮਨਾ ਗਤਿਃ ਏषੋऽਤ੍ਰ ਬ੍ਰਹ੍ਮਪਥਃ ਸੌਰਂ ਸ੍ਦ੍ਵਾਰਂ ਭਿਤ੍ਤ੍ਵੋਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵੇਨ ਵਿਨਿਰ੍ਗਤਾ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰੋਦਾਹਰਨ੍ਤਿ ਅਨਨ੍ਤਾ ਰਸ਼੍ਮਯਸ੍ਤਸ੍ਯ ਦੀਪਵਦ੍ਯਃ ਸ੍ਥਿਤੋ ਹृਦਿ । ਸਿਤਾਸਿਤਾਃ ਕਦ੍ਰੁਨੀਲਾਃ ਕਪਿਲਾ ਮृਦੁਲੋਹਿਤਾਃ ॥ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮੇਕਃ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ਤੇषਾਂ ਯੋ ਭਿਭਿਤ੍ਵਾ ਸੂਰ੍ਯਮਣ੍ਡਲਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਮਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਤੇਨ ਯਾਨ੍ਤਿ ਪਰਾਂ ਗਤਿਮ੍ ॥ ਯਦਸ੍ਯਾਨ੍ਯਦ੍ਰਸ਼੍ਮਿਸ਼ਤਮੂਰ੍ਧ੍ਵਮੇਵ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਤੇਨ ਦੇਵਨਿਕਾਯਾਨਾਂ ਸ੍ਵਧਾਮਾਨਿ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ ॥ ਯੇ ਨੈਕਰੂਪਾਸ਼੍ਚਾਧਸ੍ਤਾਦ੍ਰਸ਼੍ਮਯੋऽਸ੍ਯ ਮृਦੁਪ੍ਰਭਾਃ । ਇਹ ਕਰ੍ਮੋਪਭੋਗਾਯ ਤੈਃ ਸਂਸਰਤਿ ਸੋऽਵषਃ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਗਸ੍ਵਰ੍ਗਾਪਵਰ੍ਗਹੇਤੁਰ੍ਭਗਵਾਨਸਾਵਾਦਿਤ੍ਯ ਇਤਿ

ਓਂ। ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ 'ਤੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਸਤਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ, ਸਦਾ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲਾ, ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਯਜਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਸੱਚੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਫਲ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਨਿਰਾਸ਼, ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ, ਨਿਰਭੈ, ਨਿਰਕਾਮ, ਅਵਿਨਾਸੀ, ਅਪਰਿਮਿਤ ਸੁਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰਮ ਨਿਰਕਾਮਤਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਉਧਾਰਣ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ, ਦ੍ਰਿੜਤਾ, ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਲਕੜ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਦਾ ਉਲਟ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਣ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਹੀ ਬੰਧਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਵੇਖਦਾ, ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸੁਣਦਾ: ਇੱਛਾ, ਸੰਕਲਪ, ਸੰਦੇਹ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਦ੍ਰਿੜਤਾ, ਅਦ੍ਰਿੜਤਾ, ਲਾਜ, ਬੁੱਧੀ, ਡਰ — ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਹੀ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ, ਇਹ ਮਲਿਨ, ਅਸਥਿਰ, ਚੰਚਲ, ਫਟਿਆ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਾਲਾ, ਵਿਅਸਤ, ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਸੋਚ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਜਾਲ ਵਿੱਚ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਦ੍ਰਿੜਤਾ, ਸੰਕਲਪ, ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਉਹ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਉਲਟ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਿਰਦ੍ਰਿੜਤਾ, ਨਿਸੰਕਲਪ, ਨਿਰਅਹੰਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਹ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ; ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪਥ ਹੈ; ਇਹ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ — ਇਸ ਰਾਹ ਨਾਲ, ਉਹ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਵੇਗਾ। ਇੱਥੇ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: 'ਜਦੋਂ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਮਨ ਨਾਲ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਸ਼ਾਕਾਯਨ ਨੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਯਥਾ-ਰੂਪ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਉੱਤਰ ਵਾਯੂ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਪਰਲੇ ਰਾਹ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਗਤੀ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪਥ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ, ਉਹ ਉਪਰਲੇ ਰਾਹ ਨਾਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: 'ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਕਿਰਣਾਂ, ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀਆਂ ਹਨ — ਚਿੱਟੀਆਂ, ਕਾਲੀਆਂ, ਪੀਲੀਆਂ, ਨੀਲੀਆਂ, ਭੂਰੀਆਂ, ਨਰਮ ਲਾਲ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਉਪਰ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੇ ਗੋਲ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮ-ਲੋਕ ਤੋਂ ਉਪਰ ਲੰਘ ਕੇ, ਉਸ ਰਾਹ ਨਾਲ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਹੋਰ ਕਿਰਣਾਂ ਉਪਰਲੇ ਰਾਹ 'ਤੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਹੇਠਾਂ, ਨਰਮ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਕਰਮ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਭੋਗ ਲਈ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਬਿਨਾ ਚਾਹੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਭਗਵਾਨ ਸੂਰਜ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।