ਮੈਤ੍ਰਾਯਣੀਯੋਪਨਿषਦ੍

ਤਮੋ ਵਾ ਇਦਮੇਕਮਾਸ ਤਤ੍ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਪਰੇਣੇਰਿਤਂ ਵਿषਯਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਯਾਤ੍ਯੇਤਦ੍ਵੈ ਰਜਸੋ ਰੂਪਂ ਤਦ੍ਰਜਃ ਖਲ੍ਵੀਰਿਤਂ ਵਿषਮਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਯਾਤ੍ਯੇਤਦ੍ਵੈ ਤਮਸੋ ਰੂਪਂ ਤਤ੍ਤਮਃ ਖਲ੍ਵੀਰਿਤਂ ਤਮਸਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਸ੍ਰਵਤ੍ਯੇਤਦ੍ਵੈ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਰੂਪਂ ਤਤ੍ਸਤ੍ਤ੍ਵਮੇਵੇਰਿਤਂ ਤਤ੍ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਸ੍ਰਵਤ੍ਸੋਂऽਸ਼ੋऽਯਂ ਯਸ਼੍ਚੇਤਨਮਾਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਤਿਪੁਰੁषਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਧ੍ਯਵਸਾਯਾਭਿਮਾਨਲਿਙ੍ਗਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਅਗ੍ਰ੍ਯਾਸ੍ਤਨਵੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਰੁਦ੍ਰੋ ਵਿष੍ਣੁਰਿਤ੍ਯਥ ਯੋ ਹ ਖਲੁ ਵਾਵਾਸ੍ਯ ਰਾਜਸੋਂऽਸ਼ੋऽਸੌ ਸ ਯੋऽਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਥ ਯੋ ਹ ਖਲੁ ਵਾਵਾਸ੍ਯ ਤਾਮਸੋਂऽਸ਼ੋऽਸੌ ਸ ਯੋऽਯਂ ਰੁਦ੍ਰੋऽਥ ਯੋ ਹ ਖਲੁ ਵਾਵਾਸ੍ਯ ਸਾਤ੍ਵਿਕੋਂऽਸ਼ੋऽਸੌ ਸ ਏਵਂ ਵਿष੍ਣੁਃ ਸ ਵਾ ਏष ਏਕਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾਭੂਤੋऽष੍ਟਧੈਕਾਦਸ਼ਧਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਧਾਪਰਿਮਿਤਧਾ ਚੋਦ੍ਭੂਤ ਉਦ੍ਭੂਤਤ੍ਵਾਦ੍ਭੂਤੇषੁ ਚਰਤਿ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਮਧਿਪਤਿਰ੍ਬਭੂਵੇਤ੍ਯਸਾਵਾਤ੍ਮਾਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਸ੍ ਹ੍ਚ

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੇਵਲ ਹਨੇਰਾ ਸੀ; ਫਿਰ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਇਹ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਰਜੋ ਗੁਣ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਜਦ ਰਜੋ ਗੁਣ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਵਾਦ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਤਮੋ ਗੁਣ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਜਦ ਤਮੋ ਗੁਣ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਤੋ ਗੁਣ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਜਦ ਸਤੋ ਗੁਣ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਿੱਸਾ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਹਰ ਜੀਵ ਵਿਚ ਖੇਤ ਦਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਇਰਾਦਾ, ਨਿਰਣੈ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਰੂਪਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹਨ। ਰਜੋ ਗੁਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ; ਤਮੋ ਗੁਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰੁਦ੍ਰ ਹੈ; ਸਤੋ ਗੁਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਇੱਕ ਹੈ, ਪਰ ਤਿੰਨ, ਅੱਠ, ਗਿਆਰਾਂ, ਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਗਤ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੋਵੇਂ ਹੈ।

ਚਤੁਰ੍ਥਃ ਪ੍ਰਪਾਠਕਃ ॥ ਦ੍ਵਿਧਾ ਵਾ ਏष ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਬਿਭਰ੍ਤ੍ਯਯਂ ਯਃ ਪ੍ਰਾਣੋ ਯਸ਼੍ਚਾਸਾਵਾਦਿਤ੍ਯੋऽਥ ਦ੍ਵੌ ਵਾ ਏਤਾਵਾਸ੍ਤਾਂ ਪਞ੍ਚਧਾ ਨਾਮਾਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਸ਼੍ਚਾਹੋਰਾਤ੍ਰੇ ਤੌ ਵ੍ਯਾਵਰ੍ਤੇਤੇ ਅਸੌ ਵਾ ਆਦਿਤ੍ਯੋ ਬਹਿਰਾਤ੍ਮਾਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਾਣੋ ਬਹਿਰਾਤ੍ਮਾ ਗਤ੍ਯਾਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਨਾਨੁਮੀਯਤੇ । ਗਤਿਰਿਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹ ਯਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਵਿਦ੍ਵਾਨਪਹਤਪਾਪ੍ਮਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ੋऽਵਦਾਤਮਨਾਸ੍ਤਨ੍ਨਿष੍ਠ ਆਵृਤ੍ਤਚਕ੍ਸ਼ੁਃ ਸੋऽਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਾਗਤ੍ਯਾ ਬਹਿਰਾਤ੍ਮਨੋऽਨੁਮੀਯਤੇ ਗਤਿਰਿਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹਾਥ ਯ ਏषੋऽਨ੍ਤਰਾਦਿਤ੍ਯੇ ਹਿਰਣ੍ਮਯਃ ਪੁਰੁषੋ ਯਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਮਾਂ ਹਿਰਣ੍ਯਵਤ੍ਸ ਏषੋऽਨ੍ਤਰੇ ਹृਤ੍ਪੁष੍ਕਰ ਏਵਾਸ਼੍ਰਿਤੋऽਨ੍ਨਮਤ੍ਤਿ

ਚੌਥਾ ਭਾਗ: ਇਹ ਆਤਮਾ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਹਾਰਦਾ ਹੈ: ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਆਦਿਤਿਆ (ਸੂਰਜ)। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪੰਜ ਨਾਂਵਾਂ ਵਿਚ ਹਨ, ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ, ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ; ਇਹ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਬਾਹਰੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਬਾਹਰੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਚਲਣ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਲਣ ਹੀ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ, ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਨਿਸ਼ਠਾ ਵਾਲਾ, ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਚੁੱਕਾ ਹੈ—ਉਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਚਲਣ ਨਾਲ ਬਾਹਰੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ। ਚਲਣ ਹੀ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅੰਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।

ਹੁਣ, ਜੋ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅੰਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅੱਗ ਹੈ, ਸੂਰਜੀ, ਕਾਲ ਨਾਮ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅੰਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਮਲ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੈ? ਉਹ ਕਮਲ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਚਾਰ ਦਿਸਾਵਾਂ ਤੇ ਚਾਰ ਉਪਦਿਸਾਵਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੰਖੜੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਅੱਗ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਸੂਰਜ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਖਰ ਤੇ ਸਾਵਿਤਰੀ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਦ੍ਵੇ ਵਾਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਰੂਪੇ ਮੂਰ੍ਤਂ ਚਾਮੂਰ੍ਤਂ ਚਾਥ ਯਨ੍ਮੂਰ੍ਤਂ ਤਦਸਤ੍ਯਂ ਯਦਮੂਰ੍ਤਂ ਤਤ੍ਸਤ੍ਯਂ ਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਯਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਜ੍ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਯਜ੍ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਸ ਆਦਿਤ੍ਯਃ ਸ ਵਾ ਏष ਓਮਿਤ੍ਯੇਤਦਾਤ੍ਮਾ ਸ ਤ੍ਰੇਧਾਤ੍ਮਾਨਂ ਵ੍ਯਕੁਰੁਤ ਓਮਿਤਿ ਤਿਸ੍ਰੋ ਮਾਤ੍ਰਾ ਏਤਾਭਿਃ ਸਰ੍ਵਮਿਦਮੋਤਂ ਪ੍ਰੋਤਂ ਚੈਵਾਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹੈਤਦ੍ਵਾ ਆਦਿਤ੍ਯ ਓਮਿਤ੍ਯੇਵਂ ਧ੍ਯਾਯਂਸ੍ਤਥਾਤ੍ਮਾਨਂ ਯੁਞ੍ਜੀਤੇਤਿ

ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ: ਇੱਕ ਦਿੱਖ ਵਾਲਾ ਤੇ ਇੱਕ ਨਾ-ਦਿੱਖ ਵਾਲਾ। ਜੋ ਦਿੱਖ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਨਾ-ਦਿੱਖ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਚਾਨਣ ਹੈ; ਉਹ ਚਾਨਣ ਹੀ ਸੂਰਜ ਹੈ। ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ 'ਓਮ' ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਆਤਮਾ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ; 'ਓਮ' ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰਾਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਜੁੜਿਆ ਤੇ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੂਰਜ ਨੂੰ 'ਓਮ' ਵਜੋਂ ਧਿਆਵੇ, ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜੋੜੇ।

ਅਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮਥ ਖਲੁ ਯ ਉਦ੍ਗੀਥਃ ਸ ਪ੍ਰਣਵੋ ਯਃ ਪ੍ਰਣਵਃ ਸ ਉਦ੍ਗੀਥ ਇਤ੍ਯਸਾਵਾਦਿਤ੍ਯ ਉਦ੍ਗੀਥ ਏਵ ਪ੍ਰਣਵ ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹੋਦ੍ਗੀਥਃ ਪ੍ਰਣਵਾਖ੍ਯਂ ਪ੍ਰਣੇਤਾਰਂ ਨਾਮਰੂਪਂ ਵਿਗਤਨਿਦ੍ਰਂ ਵਿਜਰਮਵਿਮृਤ੍ਯੁਂ ਪੁਨਃ ਪਞ੍ਚਧਾ ਜ੍ਞੇਯਂ ਨਿਹਿਤਂ ਗੁਹਾਯਾਮਿਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹੋਰ੍ਧ੍ਵਮੂਲਂ ਵਾ ਆਬ੍ਰਹ੍ਮਸ਼ਾਖਾ ਆਕਾਸ਼ਵਾਯ੍ਵਗ੍ਨ੍ਯੁਦਕਭੂਮ੍ਯਾਦਯ ਏਕੇਨਾਤ੍ਤਮੇਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਤ੍ਤਸ੍ਯੈਤਤ੍ਤੇ ਯਦਸਾਵਾਦਿਤ੍ਯ ਓਮਿਤ੍ਯੇਤਦਕ੍ਸ਼ਰਸ੍ਯ ਚੈਤਤ੍ਤਸ੍ਮਾਦੋਮਿਤ੍ਯਨੇਨੈਤਦੁਪਾਸੀਤਾਜਸ੍ਰਮਿਤ੍ਯੇਕੋऽਸ੍ਯ ਰਸਂ ਬੋਧਯੀਤ ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹੈਤਦੇਵਾਕ੍ਸ਼ਰਂ ਪੁਣ੍ਯਮੇਤਦੇਵਾਕ੍ਸ਼ਰਂ ਜ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਯੋ ਯਦਿਚ੍ਛਤਿ ਤਸ੍ਯ ਤਤ੍

ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਉਦਗੀਥ ਹੀ ਪ੍ਰਣਵ ਹੈ; ਪ੍ਰਣਵ ਹੀ ਉਦਗੀਥ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਹੀ ਉਦਗੀਥ ਹੈ; ਉਦਗੀਥ ਹੀ ਪ੍ਰਣਵ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ: ਉਦਗੀਥ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਵ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੇਤਾ, ਨਾਮ ਤੇ ਰੂਪ, ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬੁਢਾਪੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ: ਉਪਰ ਜੜ, ਸ਼ਾਖਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਤੱਕ, ਆਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ ਆਦਿ; ਇੱਕ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਇਹਦਾ ਮੂਲ: ਸੂਰਜ ਹੀ ਇਸ ਅੱਖਰ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, 'ਓਮ' ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਇਸ ਦਾ ਸੁਆਦ ਜਾਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ: ਇਹ ਅੱਖਰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਇਹ ਅੱਖਰ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੋ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਸ੍ਤਨਯਤ੍ਯੇਪਾਸ੍ਯ ਤਨੂਰ੍ਯਾ ਓਮਿਤਿ ਸ੍ਤ੍ਰੀਪੁਂਨਪੁਂਸਕਮਿਤਿ ਲਿਙ੍ਗਵਤ੍ਯੇषਾਥਾਗ੍ਨਿਰ੍ਵਾਯੁਰਾਦਿਤ੍ਯ ਇਤਿ ਭਾਸ੍ਵਤ੍ਯੇषਾਥ ਰੁਦ੍ਰੋ ਵਿष੍ਣੁਰਿਤ੍ਯਧਿਪਤਿਰਿਤ੍ਯੇषਾਥ ਗਾਰ੍ਹਪਤ੍ਯੋ ਦਕ੍ਸ਼ਣਾਗ੍ਨਿਰਾਹਵਨੀਯ ਇਤਿ ਮੁਖਵਤ੍ਯੇषਾਥ ऋਗ੍ਯਜੁਃਸਾਮੇਤਿ ਵਿਜਾਨਾਤ੍ਯੇषਥ ਭੂਰ੍ਭੁਵਸ੍ਵਰਿਤਿ ਲੋਕਵਤ੍ਯੇषਾਥ ਭੂਤਂ ਭਵ੍ਯਂ ਭਵਿष੍ਯਦਿਤਿ ਕਾਲਵਤ੍ਯੇषਾਥ ਪ੍ਰਾਣੋऽਗ੍ਨਿਃ ਸੂਰ੍ਯਃ ਇਤਿ ਪ੍ਰਤਾਪਵਤ੍ਯੇषਾਥਾਨ੍ਨਮਾਪਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾ ਇਤ੍ਯਾਪ੍ਯਾਯਨਵਤ੍ਯੇषਾਥ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਮਨੋऽਹਙ੍ਕਾਰ ਇਤਿ ਚੇਤਨਵਤ੍ਯੇषਾਥ ਪ੍ਰਾਣੋऽਪਾਨੋ ਵ੍ਯਾਨ ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਣਵਤ੍ਯੇਕੇ ਤ੍ਯਜਾਮੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤੈਤਾਹ ਪ੍ਰਸ੍ਤੋਤਾਰ੍ਪਿਤਾ ਭਵਤੀਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹੈਤਦ੍ਵੈ ਸਤ੍ਯਕਾਮ ਪਰਂ ਚਾਪਰਂ ਚ ਯਦੋਮਿਤ੍ਯੇਤਦਕ੍ਸ਼ਰਮਿਤਿ

ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ: ਇਹ ਗੜਗੜਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਸਰੀਰ 'ਓਮ' ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾ, ਪੁਰਖ, ਨਪੁੰਸਕ ਲਿੰਗ ਹਨ; ਇਹ ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਸੂਰਜ, ਚਮਕਦਾਰ ਹੈ; ਇਹ ਰੁਦ੍ਰ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਸਰਵ-ਪਤੀ ਹੈ; ਇਹ ਗ੍ਰਿਹ-ਅੱਗ, ਦੱਖਣੀ ਅੱਗ, ਆਹਵਨ-ਅੱਗ ਹੈ, ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ; ਇਹ ਰਿਗ, ਯਜੁਰ, ਸਾਮ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ; ਇਹ ਭੂ, ਭਵ, ਸਵ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਵਾਲਾ; ਇਹ ਪੁਰਾਣਾ, ਵਰਤਮਾਨ, ਭਵਿੱਖ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਵਾਲਾ; ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ, ਅੱਗ, ਸੂਰਜ ਹੈ, ਤਾਪ ਵਾਲਾ; ਇਹ ਅੰਨ, ਪਾਣੀ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਹੈ, ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ; ਇਹ ਬੁੱਧੀ, ਮਨ, ਅਹੰਕਾਰ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਵਾਲਾ; ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਵਿਆਨ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਲਾ; ਕੁਝ ਆਖਦੇ ਹਨ, 'ਮੈਂ ਛੱਡਦਾ ਹਾਂ', ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਇਹ ਪ੍ਰਸਤੋਤਾ ਵਲੋਂ ਅਰਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ: ਸੱਚ-ਪਿਆਰਿਆ, ਉੱਚਾ ਤੇ ਨੀਵਾਂ ਦੋਵੇਂ 'ਓਮ' ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਥ ਵ੍ਯਾਤ੍ਤਂ ਵਾ ਇਦਮਾਸੀਤ੍ਸਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਸ੍ਤਪਸ੍ਤਪ੍ਤ੍ਵਾ ਅਨੁਵ੍ਯਾਹਰਦ੍ਭੂਰ੍ਭੁਵਃਸ੍ਵਰਿਤ੍ਯੇषਾ ਹਾਥ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇਃ ਸ੍ਥਵਿष੍ਠਾ ਤਨੂਰ੍ਵਾ ਲੋਕਵਤੀਤਿ ਸ੍ਵਰਿਤ੍ਯਸ੍ਯਾਃ ਸ਼ਿਰੋ ਨਾਭਿਰ੍ਭੁਵੋ ਭੂਃ ਪਾਦਾ ਆਦਿਤ੍ਯਸ਼੍ਚਕ੍ਸ਼ੁਰਾਯਤ੍ਤਃ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਮਹਤੋ ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼੍ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ਹ੍ਯਯਂ ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼੍ਚਰਿਤਿ ਸਤ੍ਯਂ ਵੈ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰਕ੍ਸ਼ਿਣ੍ਯੁਪਸ੍ਥਿਤੋ ਹਿ ਪੁਰੁषਃ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥੇषੁ ਵਦਤ੍ਯੇਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭੂਰ੍ਭੁਵਃਸ੍ਵਰਿਤ੍ਯੁਪਾਸੀਤਾਨ੍ਨਂ ਹਿ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰ੍ਵਿਸ਼੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਵਿਸ਼੍ਵਚਕ੍ਸ਼ੁਰਿਵੋਪਾਸਿਤੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹੈषਾ ਵੈ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰ੍ਵਿਸ਼੍ਵਭृਤ੍ਤਨੂਰੇਤਸ੍ਯਾਮਿਦਂ ਸਰ੍ਵਮਨ੍ਤਰ੍ਹਿਤਮਸ੍ਮਿॅਂਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇषਾਨ੍ਤਰ੍ਹਿਤੇਤਿ ਤਸ੍ਮਾਦੇषੋਪਾਸੀਤੇਤਿ

ਹੁਣ, ਇਹ ਖੁਲਿਆ ਸੀ; ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਤਪ ਕਰਕੇ 'ਭੂ, ਭਵ, ਸਵ' ਉਚਾਰਿਆ। ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ। 'ਸਵ' ਇਸ ਦਾ ਸਿਰ ਹੈ, 'ਭਵ' ਨਾਭੀ ਹੈ, 'ਭੂ' ਪੈਰ ਹਨ; ਸੂਰਜ ਅੱਖ ਹੈ, ਵੱਡੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਪ ਤੇ ਨਿਰਭਰ। ਅੱਖ ਨਾਲ ਇਹ ਮਾਪ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਅੱਖ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ; ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, 'ਭੂ, ਭਵ, ਸਵ' ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਜਗਤ ਦੀ ਆਤਮਾ, ਜਗਤ ਦੀ ਅੱਖ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ: ਇਹੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ, ਜਗਤ ਨੂੰ ਢੋਣ ਵਾਲਾ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਤਤ੍ਸਵਿਤੁਰ੍ਵਰੇਣ੍ਯਮਿਤ੍ਯਸੌ ਵਾ ਆਦਿਤ੍ਯਃ ਸਵਿਤਾ ਸ ਵਾ ਏਵਂ ਪ੍ਰਵਰਣਾਯ ਆਤ੍ਮਕਾਮੇਨੇਤ੍ਯਾਹੁਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਦਿਨੋऽਥ ਭਰ੍ਗੋ ਦੇਵਸ੍ਯ ਧੀਮਹੀਤਿ ਸਵਿਤਾ ਵੈ ਤੇऽਵਸ੍ਥਿਤਾ ਯੋऽਸ੍ਯ ਭਰ੍ਗਃ ਕਂ ਸਞ੍ਚਿਤਯਾਮੀਤ੍ਯਾਹੁਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਦਿਨੋऽਥ ਧਿਯੋ ਯੋ ਨਃ ਪ੍ਰਚੋਦਯਾਦਿਤਿ ਬੁਦ੍ਧਯੋ ਵੈ ਧਿਯਸ੍ਤਾ ਯੋऽਸ੍ਮਾਕਂ ਪ੍ਰਚੋਦਯਾਦਿਤ੍ਯਾਹੁਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਦਿਨੋऽਥ ਭਰ੍ਗ ਇਤਿ ਯੋ ਹ ਵਾ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨਾਦਿਤ੍ਯੇ ਨਿਹਿਤਸ੍ਤਾਰਕੇऽਕ੍ਸ਼ਿਣਿ ਚੈष ਭਰ੍ਗਾਖ੍ਯੋ ਭਾਭਿਰ੍ਗਤਿਰਸ੍ਯ ਹੀਤਿ ਭਰ੍ਗੋ ਭਰ੍ਜਤਿ ਵੈष ਭਰ੍ਗ ਇਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਦਿਨੋऽਥ ਭਰ੍ਗ ਇਤਿ ਭਾਸਯਤੀਮਾॅਂਲ੍ਲੋਕਾਨਿਤਿ ਰਞ੍ਜਯਤੀਮਾਨਿ ਭੂਤਾਨਿ ਗਚ੍ਛਤ ਇਤਿ ਗਚ੍ਛਤ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਾਗਚ੍ਛਤ੍ਯਸ੍ਮਾ ਇਮਾਃ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭਾਰਕਤ੍ਵਾਦ੍ਭਰ੍ਗਃ ਸ਼ਤ੍ਰੂਨ੍ਸੂਯਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍ਸੂਰ੍ਯਃ ਸਵ੍ਨਾਤ੍ਸਵਿਤਾ ਦਾਨਾਦਾਦਿਤ੍ਯਃ ਪਵਨਾਤ੍ਪਾਵਮਾਨੋऽਥਾਯੋऽਥਾਯਨਾਦਾਦਿਤ੍ਯ ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹ ਖਲ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਾਮृਤਾਖ੍ਯਸ਼੍ਚੇਤਾ ਮਨ੍ਤਾ ਗਨ੍ਤਾ ਸ੍ਰष੍ਟਾ ਨਨ੍ਦਯਿਤਾ ਕਰ੍ਤਾ ਵਕ੍ਤਾ ਰਸਯਿਤਾ ਘ੍ਰਾਤਾ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਯਿਤਾ ਚ ਵਿਭੁਵਿਗ੍ਰਹੇ ਸਨ੍ਨਿष੍ਠਾ ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹਾਥ ਯਤ੍ਰ ਦ੍ਵੈਤੀਭੂਤਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਤਤ੍ਰ ਹਿ ਸ਼ृਣੋਤਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਜਿਘ੍ਰਤੀਤਿ ਰਸਯਤੇ ਚੈਵ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਯਤਿ ਸਰ੍ਵਮਾਤ੍ਮਾ ਜਾਨੀਤੇਤਿ ਯਤ੍ਰਾਦ੍ਵੈਤੀਭੂਤਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਂ ਨਿਰ੍ਵਚਨਮਨੌਪਮ੍ਯਂ ਨਿਰੁਪਾਖ੍ਯਂ ਕਿਂ ਤਦਙ੍ਗ ਵਾਚ੍ਯਮ੍

‘ਤਤ ਸਵਿਤੁਰ ਵਰੇਣਯਮ’ — ਇਹ ਸੂਰਜ ਹੀ ਸਵਿਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਚੋਣ ਲਈ, ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘ਆਤਮਾ ਦੀ ਖਾਤਰ।’ ‘ਭਰਗੋ ਦੇਵਸਿਆ ਧੀਮਹਿ’ — ਸਵਿਤਾ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਜੋ ਚਮਕ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਾਂ।’ ‘ਧਿਓ ਯੋ ਨਹ ਪ੍ਰਚੋਦਯਾਤ’ — ਬੁੱਧੀਆਂ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਹਨ; ਉਹ ਸਾਡੀਆਂ ਬੁੱਧੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇਵੇ, ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ‘ਭਰਗ’ — ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ, ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਲੀ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਚਮਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਚਲਣ ਹੈ। ਚਮਕ ਸਾੜਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਚਮਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਚਮਕ ਇਹਨਾਂ ਸੰਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਹਨਾਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਰੰਗੀ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਇਸ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਇਹ ਜੀਵ। ਇਸ ਲਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਭਾਰ ਢੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਭਰਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਵਿਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਦਿਤਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਵਮਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਦਿਤਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੁਆਰਾ, ਉਹ ਅਮਰ, ਸੋਚਣ ਵਾਲਾ, ਜਾਣ ਵਾਲਾ, ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਚੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਸੁੰਘਣ ਵਾਲਾ, ਛੂਹਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨ ਦਵੈਤ ਹੈ, ਉਥੇ ਆਦਮੀ ਸੁਣਦਾ, ਵੇਖਦਾ, ਸੁੰਘਦਾ, ਚੱਖਦਾ, ਛੂਹਦਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨ ਅਦਵੈਤ ਹੈ, ਕਾਰਨ-ਕਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਣਵਰਨਣਯ, ਅਤੁਲ, ਨਿਰੁਪਮ, ਨਿਰੁਪਾਖਿਆ — ਉਸ ਦੀ ਕੀ ਵਿਅਖਿਆ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?

ਏष ਹਿ ਖਲ੍ਵਾਤ੍ਮੇਸ਼ਾਨਃ ਸ਼ਂਭੁਰ੍ਭਵੋ ਰੁਦ੍ਰਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰ੍ਵਿਸ਼੍ਵਸृਡ੍ਢਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭਃ ਸਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਣੋ ਹਂਸਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤੋ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਨਾਰਾਯਣੋऽਰ੍ਕਃ ਸਵਿਤਾ ਧਾਤਾ ਸਮ੍ਰਾਡਿਨ੍ਦ੍ਰ ਇਨ੍ਦੁਰਿਤਿ ਯ ਏष ਤਪਤ੍ਯਗ੍ਨਿਨਾ ਪਿਹਿਤਃ ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ੇਣ ਹਿਰਣ੍ਮਯੇਨਾਨਨ੍ਦੇਨੈष ਵਾਵ ਵਿਜਿਜ੍ਞਾਸਿਤਵ੍ਯੋऽਨ੍ਵੇष੍ਟਵ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇਭ੍ਯੋऽਭਯਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾਰਣ੍ਯਂ ਗਤ੍ਵਾਥ ਬਹਿਃਕृਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਨ੍ਸ੍ਵਸ਼ਰੀਰਾਦੁਪਲਭਤੇऽਥੈਨਮਿਤਿ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਂ ਹਰਿਣਂ ਜਾਤਵੇਦਸਂ ਪਰਾਯਣਂ ਜ੍ਯੋਤਿਰੇਕਂ ਤਪਨ੍ਤਮ੍ । ਸਹਸ੍ਰਰਸ਼੍ਮਿਃ ਸ਼ਤਧਾ ਵਰ੍ਤਮਾਨਃ ਪ੍ਰਾਣਃ ਪ੍ਰਜਾਨਾਮੁਦਯਤ੍ਯੇष ਸੂਰ੍ਯਃ

ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ: ਸ਼ੰਭੂ, ਭਵ, ਰੁਦ੍ਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ, ਹਿਰਣਯਗਰਭ, ਸਚ, ਪ੍ਰਾਣ, ਹੰਸ, ਸ਼ਾਂਤ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਨਾਰਾਇਣ, ਅਰਕ, ਸਵਿਤਾ, ਧਾਤਾ, ਸਮਰਾਟ, ਇੰਦਰ, ਚੰਦ। ਜੋ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਅੱਗ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ, ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰਿਆ — ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਤੇ ਲੱਭਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਡਰਤਾ ਦੇ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾ ਕੇ, ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ, ਆਦਮੀ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ, ਸੋਨੇ ਵਾਲਾ ਜਾਤਵੇਦਸ, ਪਰਮ, ਇਕ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਚਮਕਦਾ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੌ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਚਲਦਾ, ਪ੍ਰਾਣ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਗਦਾ — ਇਹ ਸੂਰਜ ਹੈ।

ਇਤਿ ਪਞ੍ਚਮਃ ਪ੍ਰਪਾਠਕਃ ॥ । ਅਥ ਪ੍ਰਪਾਠਕ ੬ । ਦ੍ਵਿਧਾ ਵਾ ਏष ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਬਿਭਰ੍ਤ੍ਯਯਂ ਯਃ ਪ੍ਰਾਣੋ ਯਸ਼੍ਚਾਸਾ ਆਦਿਤ੍ਯੋऽਥ ਦ੍ਵੌ ਵਾ ਏਤਾ ਅਸ੍ਯ ਪਨ੍ਥਾਨਾ ਅਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਸ਼੍ਚਾਹੋਰਾਤ੍ਰੇਣੈਤੌ ਵ੍ਯਾਵਰ੍ਤੇਤੇ ਅਸੌ ਵਾ ਆਦਿਤ੍ਯੋ ਬਹਿਰਾਤ੍ਮਾਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਾਣੋऽਤੋ ਬਹਿਰਾਤ੍ਮਕ੍ਯਾ ਗਤ੍ਯਾਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਨੋऽਨੁਮੀਯਤੇ ਗਤਿਰਿਤ੍ਯੇਵਂ ਹਿ ਆਹਾਥ ਯਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਵਿਦ੍ਵਾਨਪਹਤਪਾਪ੍ਮਾऽਕ੍ਸ਼ਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ੋऽਵਦਾਤਮਨਾਸ੍ਤਨ੍ਨਿष੍ਠ ਆਵृਤ੍ਤਚਕ੍ਸ਼ੁਃ ਸੋ ਅਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਕ੍ਯਾ ਗਤ੍ਯਾ ਬਹਿਰਾਤ੍ਮਨੋऽਨੁਮੀਯਤੇ ਗਤਿਰਿਤ੍ਯੇਵਂ ਹ ਆਹ ਅਥ ਯ ਏषੋऽਨ੍ਤਰਾਦਿਤ੍ਯੇ ਹਿਰਣ੍ਮਯਃ ਪੁਰੁषੋ ਯਃ ਪਸ਼੍ਯਤੀਮਾਂ ਹਿਰਣ੍ਯਵਸ੍ਥਾਤ੍ ਸ ਏषੋऽਨ੍ਤਰੇ ਹृਤ੍ਪੁष੍ਕਰ ਏਵਾਸ਼੍ਰਿਤੋऽਨ੍ਨਮਤ੍ਤਿ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਵਾਂ ਭਾਗ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਛੇਵਾਂ ਭਾਗ: ਇਹ ਆਤਮਾ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਹਾਰਦਾ ਹੈ: ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਇੱਕ ਸੂਰਜ। ਇਹ ਦੋ ਉਸ ਦੇ ਰਸਤੇ ਹਨ, ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ, ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ; ਇਹ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਬਾਹਰੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਬਾਹਰੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਚਲਣ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਲਣ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ, ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਚੁੱਕਾ — ਉਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਚਲਣ ਨਾਲ ਬਾਹਰੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ। ਚਲਣ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ, ਜੋ ਸੋਨੇ ਵਾਲਾ ਪੁਰਖ ਸੂਰਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਅੰਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।

ਹੁਣ, ਜੋ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਅੰਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਗ ਹੈ ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸੂਰਜੀ, ਕਾਲ ਨਾਮਕ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅੰਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਮਲ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਕਿਸ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ? ਉਹ ਕਮਲ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਚਾਰ ਦਿਸਾਵਾਂ ਤੇ ਚਾਰ ਉਪਦਿਸਾਵਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੰਖੜੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਅੱਗ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਸੂਰਜ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਖਰ ਤੇ ਸਾਵਿਤਰੀ ਦੀ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਦ੍ਵੇ ਵਾਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਰੂਪੇ ਮੂਰ੍ਤਂ ਚਾਮੂਰ੍ਤਂ ਚ । ਅਥ ਯਨ੍ਮੂਰ੍ਤਂ ਤਦਸਤ੍ਯਮ੍ ਯਦਮੂਰ੍ਤਂ ਤਤ੍ਸਤ੍ਯਮ੍ ਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਜ੍ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਯਜ੍ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਸ ਆਦਿਤ੍ਯਃ ਸ ਵਾ ਏष ਓਮਿਤ੍ਯੇਤਦਾਤ੍ਮਾਭਵਤ੍ ਸ ਤ੍ਰੇਧਾਤ੍ਮਾਨਂ ਵ੍ਯਾਕੁਰੁਤ ਓਮਿਤਿ ਤਿਸ੍ਰੋ ਮਾਤ੍ਰਾ ਏਤਾਭਿਃ ਸਰ੍ਵਮਿਦਮੋਤਂ ਪ੍ਰੋਤਂ ਚੈਵਾਸ੍ਮੀਤਿ ਏਵਂ ਹ੍ਯਾਹੈਤਦ੍ਵਾ ਆਦਿਤ੍ਯ ਓਮਿਤ੍ਯੇਵਂ ਧ੍ਯਾਯਤ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਯੁਞ੍ਜੀਤੇਤਿ

ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ: ਇੱਕ ਦਿੱਖ ਵਾਲਾ ਤੇ ਇੱਕ ਅਦਿੱਖ। ਜੋ ਦਿੱਖ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚਾ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਅਦਿੱਖ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਚਾਨਣ ਹੈ; ਉਹ ਚਾਨਣ ਹੀ ਸੂਰਜ ਹੈ। ਇਹੀ 'ਓਮ' ਰੂਪ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ; 'ਓਮ' ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰਾਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸੂਰਜ ਨੂੰ 'ਓਮ' ਵਜੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਅਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਉਕ੍ਤਮਥ ਖਲੁ ਯ ਉਦ੍ਗੀਥਃ ਸ ਪ੍ਰਣਵੋ ਯਃ ਪ੍ਰਣਵਃ ਸ ਉਦ੍ਗੀਥ ਇਤਿ ਅਸੌ ਵਾ ਆਦਿਤ੍ਯ ਉਦ੍ਗੀਥ ਏष ਪ੍ਰਣਵਾ ਇਤਿ । ਏਵਂ ਹ੍ਯਾਹੋਦ੍ਗੀਥਂ ਪ੍ਰਣਵਾਖ੍ਯਂ ਪ੍ਰਣੇਤਾਰਂ ਭਾਰੂਪਂ ਵਿਗਤਨਿਦ੍ਰਂ ਵਿਜਰਂ ਵਿਮृਤ੍ਯੁਂ ਤ੍ਰਿਪਦਂ ਤ੍ਰ੍ਯਕ੍ਸ਼ਰਂ ਪੁਨਃ ਪਞ੍ਚਧਾ ਜ੍ਞੇਯਂ ਨਿਹਿਤਂ ਗੁਹਾਯਾਮਿਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹੋਰ੍ਧ੍ਵਮੂਲਂ ਤ੍ਰਿਪਾਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ਼ਾਖਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਯ੍ਵਗ੍ਨ੍ਯੁਦਕਭੂਮ੍ਯਾਦਯ ਏਕੋऽਸ਼੍ਵਤ੍ਥਨਾਮੈਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਤਸ੍ਯੈਤਤ੍ਤੇਜੋ ਯਦਸਾ ਆਦਿਤ੍ਯਃ ਓਮਿਤ੍ਯੇਤਦਕ੍ਸ਼ਰਸ੍ਯ ਚੈਤਤ੍ਤਸ੍ਮਾਦੋਮਿਤ੍ਯਨੇਨੈਤਦੁਪਾਸੀਤਾਜਸ੍ਰਮਿਤ੍ਯੇਕੋऽਸ੍ਯ ਸਮ੍ਬੋਧਯਿਤੇਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹ \: ਏਤਦੇਵਾਕ੍ਸ਼ਰਂ ਪੁਣ੍ਯਮੇਤਦੇਵਾਕ੍ਸ਼ਰਂ ਪਰਮ੍ । ਏਤਦੇਵਾਕ੍ਸ਼ਰਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਯੋ ਯਦਿਚ੍ਛਤਿ ਤਸ੍ਯ ਤਤ੍

ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੀ ਕਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਉਦਗੀਥ ਹੀ ਪ੍ਰਣਵ ਹੈ, ਪ੍ਰਣਵ ਹੀ ਉਦਗੀਥ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਉਦਗੀਥ ਹੈ, ਇਹੀ ਪ੍ਰਣਵ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਆ ਗਿਆ: ਉਦਗੀਥ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਵ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੇਤਾ, ਚਮਕਦਾਰ, ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬੁਢੇਪੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਮੁੜ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਆ ਗਿਆ: ਉਪਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ, ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮ, ਡਾਖਾਂ—ਅਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ ਆਦਿ; ਇੱਕ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਅਸ਼ਵੱਥ ਹੈ, ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਚਮਕ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਇਹੀ ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ 'ਓਮ' ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਇਸ ਦਾ ਸੁਆਦ ਜਾਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਆ ਗਿਆ: ਇਹ ਅੱਖਰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਇਹ ਅੱਖਰ ਸਰਵੋਚ ਹੈ। ਇਹ ਅੱਖਰ ਜਾਣ ਕੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਸ੍ਵਨਵਤ੍ਯੇषਾਸ੍ਯਸ੍ਤਨੁਰ੍ਯਾ ਓਮਿਤਿ ਸ੍ਤ੍ਰੀਪੁਂਨਪੁਂਸਕੇਤਿ ਲਿਙ੍ਗਵਤੀ ਏषਾऽਥਾਗ੍ਨਿਰ੍ਵਾਯੁਰਾਦਿਤ੍ਯ ਇਤਿ ਭਾਸ੍ਵਤਿ ਏषਾ ਅਥ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਰੁਦ੍ਰੋ ਵਿष੍ਣੁਰਿਤ੍ਯਧਿਪਤਿਵਤੀ ਏषਾऽਥ ਗਾਰ੍ਹਪਤ੍ਯੋ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਗ੍ਨਿਰਾਹਵਨੀਯਾ ਇਤਿ ਮੁਖਵਤੀ ਏषਾऽਥ ऋਗ੍ਯਜੁਃਸਾਮੇਤਿ ਵਿਜ੍ਞਾਨਵਤੀ ਏषਾ ਭੂਰ੍ਭੁਵਃਸ੍ਵਰਿਤਿ ਲੋਕਵਤੀ ਏषਾऽਥ ਭੂਤਂ ਭਵ੍ਯਂ ਭਵਿष੍ਯਦਿਤਿ ਕਾਲਵਤੀ ਏषਾऽਥ ਪ੍ਰਾਣੋऽਗ੍ਨਿਃ ਸੂਰ੍ਯ ਇਤਿ ਪ੍ਰਤਾਪਵਤੀ ਏषਾऽਥਾਨ੍ਨਮਾਪਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾ ਇਤ੍ਯਾਪ੍ਯਾਯਨਵਤੀ ਏषਾऽਥ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਮਨੋऽਹਙ੍ਕਾਰਾ ਇਤਿ ਚੇਤਨਵਤੀ ਏषਾऽਥ ਪ੍ਰਾਣੋऽਪਾਨੋ ਵ੍ਯਾਨ ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਣਵਤੀ ਏषੇਤਿ ਅਤ ਓਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇਨੈਤਾਃ ਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤਾ ਅਰ੍ਚਿਤਾ ਅਰ੍ਪਿਤਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਏਵਂ ਹ੍ਯਾਹੈਤਦ੍ਵੈ ਸਤ੍ਯਕਾਮ ਪਰਾਂ ਚਾਪਰਾਂ ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਯਦੋਮਿਤ੍ਯੇਤਦਕ੍ਸ਼ਰਮਿਤਿ

ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੀ ਕਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਇਹੀ ਅੱਖਰ 'ਓਮ' ਦੇ ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਸੁਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਇਹ ਲਿੰਗਾਂ ਨਾਲ ਚਿਨ੍ਹਿਤ ਹੈ: 'ਓਮ' ਨੂੰ ਮਹਿਲਾ, ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਨਪੁੰਸਕ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਚਮਕਦਾਰ ਹੈ: 'ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਸੂਰਜ'—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰਵਪ੍ਰਭੂ ਹੈ: 'ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦਰ, ਵਿਸ਼ਨੂ'—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹ ਵਰਗਾ ਹੈ: 'ਗਾਰਹਪਤਯ, ਦੱਖਣੀ ਅੱਗ, ਆਹਵਨੀਯ'। ਇਹ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੈ: 'ਰਿਗ, ਯਜੁਰ, ਸਾਮ'। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ: 'ਭੂ, ਭੁਵ, ਸਵਰ'। ਇਹ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ: 'ਪੁਰਾਣਾ, ਵਰਤਮਾਨ, ਭਵਿੱਖ'। ਇਹ ਉਰਜਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ: 'ਪ੍ਰਾਣ, ਅੱਗ, ਸੂਰਜ'। ਇਹ ਪੋਸ਼ਣ ਵਾਲਾ ਹੈ: 'ਅੰਨ, ਪਾਣੀ, ਚੰਦ'। ਇਹ ਚੇਤਨ ਹੈ: 'ਬੁੱਧੀ, ਮਨ, ਅਹੰਕਾਰ'। ਇਹ ਜੀਵਨ ਵਾਲਾ ਹੈ: 'ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਵਿਆਨ'। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਓਮ' ਆਖਣ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਪੇਸ਼, ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਅਰਪਣ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਤਿਆਕਾਮਾ, ਕਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਉੱਚਾ ਤੇ ਨੀਵਾਂ ਬ੍ਰਹਮ, ਦੋਹਾਂ ਹੀ 'ਓਮ' ਅੱਖਰ ਹਨ।

ਅਥਾਵ੍ਯਾਹृਤਂ ਵਾ ਇਦਮਾਸੀਤ੍ ਸ ਸਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਸ੍ਤਪਸ੍ਤਪ੍ਤ੍ਵਾऽਨੁਵ੍ਯਾਹਰਦ੍ਭੂਰ੍ਭੁਵਃਸ੍ਵਰਿਤਿ । ਏषੈਵਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇਃ ਸ੍ਥਵਿष੍ਠਾ ਤਨੁਰ੍ਯਾ ਲੋਕਵਤੀਤਿ ਸ੍ਵਰਿਤ੍ਯਸ੍ਯਾਃ ਸ਼ਿਰੋ ਨਾਭਿਰ੍ਭੁਵੋ ਭੂਃ ਪਾਦਾ ਆਦਿਤ੍ਯਸ਼੍ਚਕ੍ਸ਼ੁਃ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰਾਯਤਾ ਹਿ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਮਹਤੀ ਮਾਤ੍ਰਾ ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ਹ੍ਯਯਂ ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼੍ਚਰਤਿ ਸਤ੍ਯਂ ਵੈ ਚਕ੍ਸ਼ੁਃ ਅਕ੍ਸ਼ਿਣ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੋ ਹਿ ਪੁਰੁषਃ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥੇषੁ ਚਰਤਿ ਏਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭੂਰ੍ਭੁਵਃਸ੍ਵਰਿਤ੍ਯੁਪਾਸੀਤਾਨੇਨ ਹਿ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰ੍ਵਿਸ਼੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਵਿਸ਼੍ਵਚਕ੍ਸ਼ੁਰਿਵੋਪਾਸਿਤੋ ਭਵਤੀਤਿ ਏਵਂ ਹ੍ਯਾਹੈषਾ ਵੈ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇਰ੍ਵਿਸ਼੍ਵਭृਤ੍ਤਨੁਰੇਤਸ੍ਯਾਮਿਦਂ ਸਰ੍ਵਮਨ੍ਤਰ੍ਹਿਤਮਸ੍ਮਿਨ੍ ਚ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇषਾ ਅਨ੍ਤਰ੍ਹਿਤੇਤਿ ਤਸ੍ਮਾਦੇषੋਪਾਸੀਤਾ

ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬੋਲਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਸੱਚ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਤਪ ਕਰਕੇ 'ਭੂ, ਭੁਵ, ਸਵਰ' ਉਚਾਰਿਆ। ਇਹੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਵਰਗਾ ਹੈ। 'ਸਵਰ' ਇਸ ਦਾ ਸਿਰ, 'ਭੁਵ' ਨਾਭੀ, 'ਭੂ' ਪੈਰ ਹਨ; ਸੂਰਜ ਇਸ ਦੀ ਅੱਖ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਪ ਅੱਖ ਰਾਹੀਂ ਵੱਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਅੱਖ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਮਾਪ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਸੱਚ ਹੀ ਅੱਖ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ 'ਭੂ, ਭੁਵ, ਸਵਰ' ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਸਭ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਵਜੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਆ ਗਿਆ: ਇਹੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਥਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਤਤ੍ਸਵਿਤੁਰ੍ਵਰੇਣ੍ਯਮਿਤ੍ਯਸੌ ਵਾ ਆਦਿਤ੍ਯਃ ਸਵਿਤਾ ਸ ਵਾ ਏਵਂ ਪ੍ਰਵਰਣੀਯ ਆਤ੍ਮਕਾਮੇਨੇਤ੍ਯਾਹੁਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਦਿਨੋऽਥ ਭਰ੍ਗੋ ਦੇਵਸ੍ਯ ਧੀਮਹੀਤਿ ਸਵਿਤਾ ਵੈ ਦੇਵਸ੍ਤਤੋ ਯੋऽਸ੍ਯ ਭਰ੍ਗਾਖ੍ਯਸ੍ਤਂ ਚਿਨ੍ਤਯਾਮੀਤ੍ਯਾਹੁਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਦਿਨੋऽਥ ਧਿਯੋ ਯੋ ਨਃ ਪ੍ਰਚੋਦਯਾਦਿਤਿ ਬੁਦ੍ਧਯੋ ਵੈ ਧਿਯਸ੍ਤਾਯੋऽਸ੍ਮਾਕਂ ਪ੍ਰਚੋਦਯਾਦਿਤ੍ਯਾਹੁਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਦਿਨਃ ਅਥ ਭਰ੍ਗਾ ਇਤਿ ਯੋ ਹ ਵਾ ਅਮੁष੍ਮਿਨ੍ਨਾਦਿਤ੍ਯੇ ਨਿਹਿਤਸ੍ਤਾਰਕੋऽਕ੍ਸ਼ਿਣਿ ਵੈष ਭਰ੍ਗਾਖ੍ਯਃ ਭਾਭਿਰ੍ਗਤਿਰਸ੍ਯ ਹੀਤਿ ਭਰ੍ਗਃ ਭਰ੍ਜਯਤੀਤਿ ਵੈष ਭਰ੍ਗ ਇਤਿ ਰੁਦ੍ਰੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਦਿਨੋऽਥ ਭ ਇਤਿ ਭਾਸਯਤੀਮਾਨ੍ ਲੋਕਾਨ੍ ਰ ਇਤਿ ਰਂਜਯਤੀਮਾਨਿ ਭੂਤਾਨਿ ਗ ਇਤਿ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਾਗਚ੍ਛਨ੍ਤ੍ਯਸ੍ਮਾਦਿਮਾਃ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭ\-ਰਗ\-ਤ੍ਵਾਦ੍ਭਰ੍ਗਃ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤ੍ ਸੂਯਮਾਨਾਤ੍ ਸੂਰ੍ਯਃ ਸਵਨਾਤ੍ ਸਵਿਤਾऽਦਾਨਾਤ੍ ਆਦਿਤ੍ਯਃ ਪਵਨਾਤ੍ਪਾਵਨੋऽਥਾਪੋਪ੍ਯਾਯਨਾਦਿਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹ ਖਲ੍ਵਾਤ੍ਮਨੋऽਤ੍ਮਾ ਨੇਤਾਮृਤਾਖ੍ਯਸ਼੍ਚੇਤਾ ਮਨ੍ਤਾ ਗਨ੍ਤੋਤ੍ਸृष੍ਟਾਨਨ੍ਦਯਿਤਾ ਕਰ੍ਤਾ ਵਕ੍ਤਾ ਰਸਯਿਤਾ ਘ੍ਰਾਤਾ ਦ੍ਰष੍ਟਾ ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਸ੍ਪृਸ਼ਤਿ ਚ ਵਿਭੁਰ੍ਵਿਗ੍ਰਹੇ ਸਨ੍ਨਿਵਿष੍ਟਾ ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹ ਅਥ ਯਤ੍ਰ ਦ੍ਵੈਤੀਭੂਤਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਤਤ੍ਰ ਹਿ ਸ਼ृਣੋਤਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਜਿਘ੍ਰਤਿ ਰਸਯਤਿ ਚੈਵ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਯਤਿ ਸਰ੍ਵਮਾਤ੍ਮਾ ਜਾਨੀਤੇਤਿ ਯਤ੍ਰਾਦ੍ਵੈਤੀਭੂਤਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਕਰ੍ਮਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਂ ਨਿਰ੍ਵਚਨਮਨੌਪਮ੍ਯਂ ਨਿਰੁਪਾਖ੍ਯਾਂ ਕਿਂ ਤਦਵਾਚ੍ਯਮ੍

ਤਤ ਸਵਿਤੁਰ ਵਰੇਣਯਮ — ਇਹੀ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਵਿਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਚੁਣੇ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਰਗੋ ਦੇਵਸ੍ਯ ਧੀਮਹਿ — ਸਵਿਤਾ ਹੀ ਦੇਵਤਾ ਹੈ; ਇਸਦੇ ਭਰਗ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਚਾਨਣ ਨੂੰ ਹੀ ਅਸੀਂ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਧਿਯੋ ਯੋ ਨਹ ਪ੍ਰਚੋਦਯਾਤ — ਧੀਅਾਂ ਹੀ ਬੁੱਧੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਸਾਡੀਆਂ ਬੁੱਧੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇਵੇ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਭਰਗ — ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਤਾਰਕ, ਭਰਗ ਹੈ; ਉਸਦੀ ਚਲਣ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਭਰਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਰਗ — ਜੋ ਸਾੜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਰਗ ਹੈ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਭ — ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਰ — ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਗ — ਸਭ ਜੀਵ ਉਸ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਭ-ਰ-ਗ ਤੋਂ ਭਰਗ ਬਣਿਆ। ਸਦਾ ਚਮਕਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਹੈ; ਤਾਕਤ ਦੇਣ ਕਰਕੇ, ਸਵਿਤਾ; ਦਾਨ ਦੇਣ ਕਰਕੇ, ਆਦਿਤ; ਪਵਿਤਰ ਕਰਨ ਕਰਕੇ, ਪਵਨ; ਭਰ ਕੇ, ਉਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ: ਆਤਮਾ ਦਾ ਆਤਮਾ ਇਹੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਮਰ, ਸੋਚਣ ਵਾਲਾ, ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ, ਚਲਣ ਵਾਲਾ, ਛੱਡਣ ਵਾਲਾ, ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਚੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਸੁੰਘਣ ਵਾਲਾ, ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਸੁਣਣ ਵਾਲਾ, ਛੂਹਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਵਿਆਪਕ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨ ਦਵੈਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ, ਉਥੇ ਸੁਣਦਾ, ਵੇਖਦਾ, ਸੁੰਘਦਾ, ਚੱਖਦਾ, ਛੂਹਦਾ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨ ਅਦਵੈਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਕਾਰਨ-ਫਲ-ਕਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਤੁਲਨਾ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅਣਵਿਆਖਿਆ, ਉਹ ਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ?

ਏष ਹਿ ਖਲ੍ਵਾਤ੍ਮੇਸ਼ਾਨਃ ਸ਼ਮ੍ਭੁਰ੍ਭਵੋ ਰੁਦ੍ਰਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰ੍ਵਿਸ਼੍ਵਸृਕ੍ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭਃ ਸਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਣੋ ਹਂਸਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤਾ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਨਾਰਾਯਣੋऽਰ੍ਕਃ ਸਵਿਤਾ ਧਾਤਾ ਵਿਧਾਤਾ ਸਮ੍ਰਾਡਿਨ੍ਦ੍ਰ ਇਨ੍ਦੁਰਿਤਿ ਯ ਏष ਤਪਤ੍ਯਗ੍ਨਿਰਿਵਾਗ੍ਨਿਨਾ ਪਿਹਿਤਃ ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ੇਣ ਹਿਰਣ੍ਮਯੇਨਾਣ੍ਡੇਨ ਏष ਵਾ ਜਿਜ੍ਞਾਸਿਤਵ੍ਯੋऽਨ੍ਵੇष੍ਟਵ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇਭ੍ਯੋऽਭਯਂ ਦਤ੍ਵਾਰਣ੍ਯਂ ਗਤ੍ਵਾਥ ਬਹਿਃਕृਤ੍ਵੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਨ੍ਸ੍ਵਾਚ੍ਛਰੀਰਾਦੁਪਲਭੇਤ ਏਨਮਿਤਿ । ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਂ ਹਰਿਣਂ ਜਾਤਵੇਦਸਂ ਪਰਾਯਣਂ ਜ੍ਯੋਤਿਰੇਕਂ ਤਪਨ੍ਤਮ੍ । ਸਹਸ੍ਰਰਸ਼੍ਮਿਃ ਸ਼ਤਧਾ ਵਰ੍ਤਮਾਨਃ ਪ੍ਰਾਣਃ ਪ੍ਰਜਾਨਾਮੁਦਯਤ੍ਯੇष ਸੂਰ੍ਯਃ

ਇਹ ਆਤਮਾ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਸ਼ੰਭੂ, ਭਵ, ਰੁਦ੍ਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਹਿਰਣਯਗਰਭ, ਸਚ, ਪ੍ਰਾਣ, ਹੰਸ, ਅਧਿਆਪਕ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਨਾਰਾਇਣ, ਅਰਕ, ਸਵਿਤਾ, ਧਾਤਾ, ਵਿਧਾਤਾ, ਸਮਰਾਟ, ਇੰਦਰ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ — ਜੋ ਤਪਦਾ ਹੈ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਅੱਗ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਅੰਡੇ ਨਾਲ। ਇਹੀ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਹੈ, ਖੋਜਣ ਯੋਗ ਹੈ; ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਡਰਤਾ ਦੇ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਪਛਾਣੋ। ਹਰ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ, ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ, ਉੱਚਾ ਲਕੜ, ਇੱਕ ਚਾਨਣ, ਤਪਦਾ, ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੌ ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ — ਇਹ ਸੂਰਜ ਉਗਦਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾ ਏष ਉਭਯਾਤ੍ਮੈਵਂ ਵਿਦਾਤ੍ਮਨ੍ਯੇਵਾਭਿਦ੍ਯਾਯਤ੍ਯਾਤ੍ਮਨ੍ਯੇਵ ਯਜਤੀਤਿ ਧ੍ਯਾਨਂ ਪ੍ਰਯੋਗਸ੍ਥਂ ਮਨੋ ਵਿਦ੍ਵਦ੍ਭਿष੍ਟੁਤਂ ਮਨਃਪੂਤਿਮੁਚ੍ਛਿष੍ਟੋਪਹਤਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਤਤ੍ਪਾਵਯੇਤ੍ ਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਪਠਤਿ ਉਚ੍ਛਿष੍ਟੋਚ੍ਛਿष੍ਟੋਪਹਿਤਂ ਯਚ੍ਚ ਪਾਪੇਨ ਦਤ੍ਤਂ ਮृਤਸੂਤਕਾਦ੍ਵਾ ਵਸੋਃ ਪਵਿਤ੍ਰਮਗ੍ਨਿਃ ਸਵਿਤੁਸ਼੍ਚ ਰਸ਼੍ਮਯਃ ਪੁਨਨ੍ਤ੍ਵਨ੍ਨਂ ਮਮ ਦੁष੍ਕृਤਂ ਚ ਯਦਨ੍ਯਤ੍ ਅਦ੍ਭਿਃ ਪੁਰਸ੍ਤਾਤ੍ਪਰਿਦਧਾਤਿ ਪ੍ਰਾਣਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾਪਾਨਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ ਵ੍ਯਾਨਾਯ ਸ੍ਵਾਹਾ ਸਮਾਨਾਯ ਸ੍ਵਾਹੋਦਾਨਾਯ ਸ੍ਵਾਹੇਤਿ ਪਞ੍ਚਭਿਰਭਿਜੁਹੋਤਿ ਅਥਾਵਾਸ਼ਿष੍ਟਂ ਯਤਵਾਗਸ਼੍ਨਾਤ੍ਯਤੋऽਦ੍ਭਿਰ੍ਭੂਯ ਏਵੋਪਰਿष੍ਟਾਤ੍ਪਰਿਦਧਾਤ੍ਯਾਚਾਨ੍ਤੋ ਭੂਤ੍ਵਾਤ੍ਮੇਜ੍ਯਾਨਃ ਪ੍ਰਾਣੋऽਗ੍ਨਿਰ੍ਵਿਸ਼੍ਵੋऽਸੀਤਿ ਚ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਮਾਤ੍ਮਾਨਮਭਿਧ੍ਯਾਯੇਤ੍ ਪ੍ਰਾਣੋऽਗ੍ਨਿਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾ ਵੈ ਪਞ੍ਚਵਾਯੁਃ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਃ ਸ ਪ੍ਰੀਤਃ ਪ੍ਰੀਣਾਤੁ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਵਿਸ਼੍ਵਭੁਕ੍ ਵਿਸ਼੍ਵੋऽਸਿ ਵੈਸ਼੍ਵਾਨਰੋऽਸਿ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਤ੍ਵਯਾ ਧਾਰ੍ਯਤੇ ਜਾਯਮਾਨਮ੍ ਵਿਸ਼ਨ੍ ਤੁ ਤ੍ਵਾਮਾਹੁਤਯਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਾਃ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਯਤ੍ਰ ਵਿਸ਼੍ਵਾਮृਤੋऽਸੀਤਿ ਏਵਂ ਨ ਵਿਧਿਨਾ ਖਲ੍ਵਨੇਨਾਤ੍ਤਾਨਤ੍ਵਂ ਪੁਨਰੁਪੈਤਿ

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਿਰਫ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ — ਮਨ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਣਾ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ। ਜੇ ਮਨ ਅਪਵਿਤ੍ਰ ਜਾਂ ਉਚਿਸ਼ਟ ਨਾਲ ਮਲਿਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰੇ: 'ਜੋ ਉਚਿਸ਼ਟ ਨਾਲ ਲੱਗਾ, ਜੋ ਪਾਪ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ, ਮਰੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਔਰਤ ਤੋਂ, ਮੇਰੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਅੱਗ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਨ, ਮੇਰਾ ਭੋਜਨ ਤੇ ਹੋਰ ਪਾਪ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਨ।' ਉਹ ਪਾਣੀ ਅੱਗੇ ਛਿੜਕਦਾ, ਪਾਠ ਕਰਦਾ: 'ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਸਵਾਹਾ, ਅਪਾਨ ਨੂੰ ਸਵਾਹਾ, ਵਿਆਨ ਨੂੰ ਸਵਾਹਾ, ਸਮਾਨ ਨੂੰ ਸਵਾਹਾ, ਉਦਾਨ ਨੂੰ ਸਵਾਹਾ,' ਪੰਜ ਆਹੁਤੀ ਦਿੰਦਾ। ਫਿਰ, ਜੇ ਕੁਝ ਭੋਜਨ ਬਚੇ, ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਖਾਂਦਾ; ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਉਪਰੋਂ ਛਿੜਕਦਾ। ਮੂੰਹ ਧੋ ਕੇ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਦੋ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਰੇ: 'ਪ੍ਰਾਣ ਅੱਗ ਹੈ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਪੰਜ ਵਾਯੂ ਹੈ; ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੇ; ਤੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਨਰ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਹਾਰਦਾ ਹੈਂ, ਸਭ ਆਹੁਤੀਆਂ ਤੇ ਜੀਵ ਤੈਨੂੰ ਮਿਲਣ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ।' ਇਸ ਰੀਤ ਨਾਲ, ਮੁੜ ਖਾਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।

ਅਥਾਪਰਂ ਵੇਦਿਤਵ੍ਯਮੁਤ੍ਤਰੋ ਵਿਕਾਰੋऽਸ੍ਯਾਤ੍ਮਯਜ੍ਞਸ੍ਯ ਯਥਾਨ੍ਨਮਨ੍ਨਾਦਸ਼੍ਚੇਤਿ ਅਸ੍ਯੋਪਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਂ ਪੁਰੁषਸ਼੍ਚੇਤਾ ਪ੍ਰਧਾਨਾਨ੍ਤਃਸ੍ਥਃ ਸ ਏਵ ਭੋਕ੍ਤਾ ਪ੍ਰਾਕृਤਮਨ੍ਨਂ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤ ਇਤਿ ਤਸ੍ਯਾਯਂ ਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਹ੍ਯਨ੍ਨਮਸ੍ਯਕਰ੍ਤਾ ਪ੍ਰਧਾਨਃ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤ੍ਰਿਗੁਣਂ ਭੋਜ੍ਯਂ ਭੋਕ੍ਤਾ ਪੁਰੁषੋऽਨ੍ਤਸ੍ਥਃ ਅਤ੍ਰ ਦृष੍ਟਂ ਨਾਮ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਮ੍ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਬੀਜਸਮ੍ਭਵਾ ਹਿ ਪਸ਼ਵਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਬੀਜਂ ਭੋਜ੍ਯਮਨੇਨੈਵ ਪ੍ਰਧਾਨਸ੍ਯ ਭੋਜ੍ਯਤ੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਂ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭੋਕ੍ਤਾ ਪੁਰੁषੋ ਭੋਜ੍ਯਾ ਪ੍ਰਕृਤਿਸ੍ਤਤ੍ਸ੍ਥੋ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤ ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਕृਤਮਨ੍ਨਂ ਤ੍ਰਿਗੁਣਭੇਦਪਰਿਣਮਤ੍ਵਾਨ੍ਮਹਦਾਦ੍ਯਂ ਵਿਸ਼ੇषਾਨ੍ਤਂ ਲਿਙ੍ਗਮਨੇਨੈਵ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਵਿਧਸ੍ਯ ਮਾਰ੍ਗਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਕृਤਾ ਭਵਤਿ ਸੁਖਦੁਃਖਮੋਹਸਂਜ੍ਞਂ ਹ੍ਯਨ੍ਨਭੂਤਮਿਦਂ ਜਗਤ੍ ਨ ਹਿ ਬੀਜਸ੍ਯ ਸ੍ਵਾਦੁਪਰਿਗ੍ਰਹੋऽਸ੍ਤੀਤਿ ਯਾਵਨ੍ਨਪ੍ਰਸੂਤਿਃ ਤਸ੍ਯਾਪ੍ਯੇਵਂ ਤਿਸृष੍ਵਵਸ੍ਥਾਸ੍ਵਨ੍ਨਤ੍ਵਂ ਭਵਤਿ ਕੌਮਾਰਂ ਯੌਵਨਂ ਜਰਾ ਪਰਿਣਮਤ੍ਵਾਤਤ੍ਦਨ੍ਨਤ੍ਵਮੇਵਂ ਪ੍ਰਧਾਨਸ੍ਯ ਵ੍ਯਕ੍ਤਤਾਂ ਗਤਸ੍ਯੋਪਲਬ੍ਧਿਰ੍ਭਵਤਿ ਤਤ੍ਰ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦੀਨਿ ਸ੍ਵਾਦੁਨਿ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਧ੍ਯਵਸਾਯਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਭਿਮਾਨਾ ਇਤਿ ਅਥੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਨ੍ ਪਞ੍ਚਸ੍ਵਾਦੁਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਏਵਂ ਸਰ੍ਵਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਕਰ੍ਮਾਣਿ ਪ੍ਰਾਣਕਰ੍ਮਾਣਿ ਏਵਂ ਵ੍ਯਕ੍ਤਮਨ੍ਨਮਵ੍ਯਕ੍ਤਮਨ੍ਨਮ੍ ਅਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਗੁਣੋ ਭੋਕ੍ਤਾ ਭੋਕ੍ਤृਤ੍ਵਾਚ੍ਚੈਤਨ੍ਯਂ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਂ ਤਸ੍ਯ ਯਥਾਗ੍ਨਿਰ੍ਵੈ ਦੇਵਾਨਾਮਨ੍ਨਦਃ ਸੋਮੋऽਨ੍ਨਮਗ੍ਨਿਨੈਵਾਨ੍ਨਮਿਤ੍ਯੇਵਂਵਿਤ੍ ਸੋਮਸਂਜ੍ਞੋऽਯਂਭੂਤਤ੍ਮਾऽਗ੍ਨਿਸਂਜ੍ਞੋऽਪ੍ਯਵ੍ਯਕ੍ਤਮੁਖਾ ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍ਪੁਰੁषੋ ਹ੍ਯਵ੍ਯਕ੍ਤਮੁਖੇਨ ਤ੍ਰਿਗੁਣਂ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤ ਇਤਿ ਯੋ ਹੈਵਂ ਵੇਦ ਸਂਨ੍ਯਾਸੀ ਯੋਗੀ ਚਾਤ੍ਮਯਾਜੀ ਚੇਤਿ ਅਥ ਯਦ੍ਵਨ੍ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਚ੍ਛੂਨ੍ਯਾਗਾਰੇ ਕਾਮਿਨ੍ਯਃ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਾਃ ਸ੍ਪृਸ਼ਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਨ੍ ਤਦ੍ਵਦ੍ ਯੋ ਨ ਸ੍ਪृਸ਼ਤਿ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਾਨ੍ ਸਂਨ੍ਯਾਸੀ ਯੋਗੀ ਚਾਤ੍ਮਯਾਜੀ ਚੇਤਿ

ਹੁਣ, ਹੋਰ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਗੱਲ: ਆਤਮਾ-ਯਜਨ ਦਾ ਉੱਚਾ ਰੂਪ, ਜਿਵੇਂ 'ਅੰਨ ਤੇ ਅੰਨ ਖਾਣ ਵਾਲਾ'। ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ: ਪੁਰਖ, ਚੇਤਨ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਭੋਗੀ ਹੈ, ਕੁਦਰਤੀ ਅੰਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ, ਇਹ ਭੂਤ-ਆਤਮਾ ਅੰਨ ਹੈ, ਅੰਨ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਧਾਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਅੰਨ ਹੈ, ਭੋਗੀ ਪੁਰਖ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਜੋ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਪਦਾਰਥ ਹੈ; ਜਾਨਵਰ ਬੀਜ ਤੋਂ ਬਣਦੇ, ਬੀਜ ਅੰਨ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦਾ ਅੰਨ-ਰੂਪ ਸਮਝਾਇਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਭੋਗੀ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਭੋਗਿਆ ਕੁਦਰਤ; ਉਥੇ ਵੱਸ ਕੇ, ਖਾਂਦਾ। ਕੁਦਰਤੀ ਅੰਨ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਬਦਲ ਕੇ, ਮਹਤ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ, ਚੌਦਾਂ ਰਾਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਅੰਨ-ਰੂਪ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ-ਮੋਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੀਜ ਨੂੰ ਮਿੱਠਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਜਦ ਤੱਕ ਅੰਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਤਿੰਨ ਹਾਲਤਾਂ — ਬਚਪਨ, ਜਵਾਨੀ, ਬੁਢਾਪਾ — ਬਦਲਣ ਕਰਕੇ ਅੰਨ-ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਜਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ, ਪਛਾਣ ਆ ਜਾਂਦੀ; ਫਿਰ ਬੁੱਧੀ ਆਦਿ ਮਿੱਠੇ ਲੱਗਦੇ — ਨਿਸਚੈ, ਸੰਕਲਪ, ਅਭਿਮਾਨ। ਫਿਰ, ਪੰਜ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਮਿੱਠੇ ਲੱਗਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਭ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਕਰਮ। ਪ੍ਰਗਟ ਅੰਨ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਅੰਨ: ਭੋਗੀ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ, ਪਰ ਭੋਗਣ ਕਰਕੇ ਚੇਤਨਾ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੰਨ ਖਾਣ ਵਾਲੀ, ਸੋਮ ਅੰਨ ਹੈ, ਅੱਗ ਨੂੰ ਅੰਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਇੱਥੇ ਭੂਤ-ਆਤਮਾ ਸੋਮ ਕਹਿੰਦੇ, ਅੱਗ ਅਪ੍ਰਗਟ ਮੂੰਹ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਪੁਰਖ ਅਪ੍ਰਗਟ ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਖਾਂਦਾ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਸੰਨਿਆਸੀ, ਯੋਗੀ, ਆਤਮਾ-ਯਾਜੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ, ਜਦ ਔਰਤਾਂ ਖਾਲੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ, ਕੋਈ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ, ਜੋ ਆਏ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੁੰਦਾ, ਉਹ ਸੰਨਿਆਸੀ, ਯੋਗੀ, ਆਤਮਾ-ਯਾਜੀ ਹੈ।