ਅਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਯਃ ਕਰ੍ਤਾ ਸੋऽਯਂ ਵੈ ਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਕਰਣੈਃ ਕਾਰਯਿਤਾਨ੍ਤਃਪੁਰੁषੋऽਥ ਯਥਾਗ੍ਨਿਨਾਯਃਪਿਣ੍ਡੋ ਵਾਭਿਭੂਤਃ ਕਰ੍ਤृਭਿਰ੍ਹਨ੍ਯਮਾਨੋ ਨਾਨਾਤ੍ਵਮੁਪੈਤ੍ਯੇਵਂ ਵਾਵ ਖਲ੍ਵਸੌ ਭੂਤਾਤ੍ਮਾਨ੍ਤਃਪੁਰੁषੇਣਾਭਿਭੂਤੋ ਗੁਣੈਰ੍ਹਨ੍ਯਮਾਨੋ ਨਾਨਾਤ੍ਵਮੁਪੈਤ੍ਯਥ ਯਤ੍ਤ੍ਰਿਗੁਣਂ ਚਤੁਰਸ਼ੀਤਿਲਕ੍ਸ਼ਯੋਨਿਪਰਿਣਤਂ ਭੂਤਤ੍ਰਿਗੁਣਮੇਤਦ੍ਵੈ ਨਾਨਾਤ੍ਵਸ੍ਯ ਰੂਪਂ ਤਾਨਿ ਹ ਵਾ ਇਮਾਨਿ ਗੁਣਾਨਿ ਪੁਰੁषੇਣੇਰਿਤਾਨਿ ਚਕ੍ਰਮਿਵ ਚਕ੍ਰਿਣੇਤ੍ਯਥ ਯਥਾਯਃਪਿਣ੍ਡੇ ਹਨ੍ਯਮਾਨੇ ਨਾਗ੍ਨਿਰਭਿਭੂਯਤ੍ਯੇਵਂ ਨਾਭਿਭੂਯਤ੍ਯਸੌ ਪੁਰੁषੋऽਭਿਭੂਯਤ੍ਯਯਂ ਭੂਤਾਤ੍ਮੋਪਸਂਸ਼੍ਲਿष੍ਟਤ੍ਵਾਦਿਤਿ
ਇੱਕ ਹੋਰ ਥਾਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਕਰਤਾ ਇਹ ਤੱਤ-ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੰਦਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅੰਦਰਲਾ ਪੁਰਖ ਹੀ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲੋਹੇ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਵੱਜ ਕੇ ਰੂਪ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੱਤ-ਆਤਮਾ ਅੰਦਰਲੇ ਪੁਰਖ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਵੱਜਣ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਤੱਤ-ਆਤਮਾ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੌਰਾਸੀ ਲੱਖ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਅਨੇਕਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਣ, ਪੁਰਖ ਵਲੋਂ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚੱਕਰ ਆਪਣੇ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲੋਹੇ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਨੂੰ ਵੱਜਣ ਨਾਲ ਅੱਗ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਤੱਤ-ਆਤਮਾ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਅਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਸ਼ਰੀਰਮਿਦਂ ਮੈਥੁਨਾਦੇਵੋਦ੍ਭੂਤਂ ਸਂਵਿਦਪੇਤਂ ਨਿਰਯ ਏਵ ਮੂਤ੍ਰਦ੍ਵਾਰੇਣ ਨਿष੍ਕ੍ਰਾਮਨ੍ਤਮਸ੍ਥਿਭਿਸ਼੍ਚਿਤਂ ਮਾਂਸੇਨਾਨੁਲਿਪ੍ਤਂ ਚਰ੍ਮਣਾਵਬਦ੍ਧਂ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਪਿਤ੍ਤਕਫਮਜ੍ਜਾਮੇਦੋਵਸਾਭਿਰਨ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਮਲੈਰ੍ਬਹੁਭਿਃ ਪਰਿਪੂਰ੍ਣਂ ਕੋਸ਼ ਇਵਾਵਸਨ੍ਨੇਤਿ
ਇੱਕ ਹੋਰ ਥਾਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਇਹ ਸਰੀਰ ਮੀਲਾਪ ਰਾਹੀਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਨਰਕ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲਾ, ਪੇਸ਼ਾਬ ਵਾਲੀ ਰਾਹੀਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ, ਹੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ, ਮਾਸ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ, ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਵਿਸ਼ਟਾ, ਪੇਸ਼ਾਬ, ਪਿੱਤ, ਕਫ, ਮੱਜ, ਚਿੱਬੜ, ਚਰਬੀ ਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਥੈਲਾ ਮਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ।
ਤृਤੀਯਃ ਪ੍ਰਪਾਠਕਃ ॥ ਤੇ ਹ ਖਲ੍ਵਥੋਰ੍ਧ੍ਵਰੇਤਸੋऽਤਿਵਿਸ੍ਮਿਤਾ ਅਤਿਸਮੇਤ੍ਯੋਚੁਰ੍ਭਗਵਨ੍ਨਮਸ੍ਤੇ ਤ੍ਵਂ ਨਃ ਸ਼ਾਧਿ ਤ੍ਵਮਸ੍ਮਾਕਂ ਗਤਿਰਨ੍ਯਾ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਕੋऽਤਿਥਿਰ੍ਭੂਤਾਤ੍ਮਨੋ ਯੇਨੇਦਂ ਹਿਤ੍ਵਾਮਨ੍ਯੇਵ ਸਾਯੁਜ੍ਯਮੁਪੈਤਿ ਤਾਨ੍ਹੋਵਾਚ
ਤੀਜਾ ਭਾਗ। ਫਿਰ ਜੋ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਰੀਤ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਆਏ ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਮਹਾਂਪੁਰਖੋ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਓ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਾਡਾ ਆਸਰਾ ਹੋ, ਸਾਨੂੰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਤੱਤ-ਆਤਮਾ ਦਾ ਮਹਿਮਾਨ ਕੌਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ?" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
ਅਤ੍ਰੈਤੇ ਸ਼੍ਲੋਕਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ॥ ਯਥਾ ਨਿਰਿਨ੍ਧਨੋ ਵਹ੍ਨਿਃ ਸ੍ਵਯੋਨਾਵੁਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ । ਤਥਾ ਵृਤ੍ਤਿਕ੍ਸ਼ਯਾਚ੍ਚਿਤ੍ਤਂ ਸ੍ਵਯੋਨਾਵੁਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਇੱਥੇ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ: ਜਿਵੇਂ ਬਾਲਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਆਪਣੀ ਜੜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਵਾਸਨਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਨ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜੜ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਯੋਨਾਵੁਪਸ਼ਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਮਨਸਃ ਸਤ੍ਯਗਾਮਿਨਃ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਵਿਮੂਢਸ੍ਯਾਨृਤਾਃ ਕਰ੍ਮਵਸ਼ਾਨੁਗਾਃ
ਜਿਸ ਮਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜੜ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਸੱਚ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਚੱਲਣਾ ਸਿੱਖ ਲਿਆ, ਤੇ ਜੋ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਭੁਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਮਨ ਫੁਟਲੀਆਂ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
ਚਿਤ੍ਤਮੇਵ ਹਿ ਸਂਸਾਰਸ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਸ਼ੋਧਯੇਤ੍ । ਯਚ੍ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਤਨ੍ਮਯੋ ਭਵਤਿ ਗੁਹ੍ਯਮੇਤਤ੍ਸਨਾਤਨਮ੍
ਮਨ ਹੀ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦਾ ਚੱਕਰ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਨੂੰ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਹੋਵੇ, ਮਨੁੱਖ ਓਸੇ ਵਾਂਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਪੁਰਾਣਾ ਭੇਦ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਹਿ ਪ੍ਰਸਾਦੇਨ ਹਨ੍ਤਿ ਕਰ੍ਮ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਮ੍ । ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਤ੍ਮਾਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾ ਸੁਖਮਵ੍ਯਯਮਸ਼੍ਨੁਤੇ
ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਚੰਗੇ ਮੰਦੇ ਕਰਮ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਆਤਮਾ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਟੱਲ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਮਾਸਕ੍ਤਂ ਯਦਾ ਚਿਤ੍ਤਂ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ਵਿषਯਗੋਚਰੇ । ਯਦ੍ਯੇਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ਕੋ ਨ ਮੁਚ੍ਯੇਤ ਬਨ੍ਧਨਾਤ੍
ਜਦ ਜੀਵ ਦਾ ਮਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਮਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਕੌਣ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਮਨੋ ਹਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਚਾਸ਼ੁਦ੍ਧਮੇਵ ਚ । ਅਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਕਾਮਸਙ੍ਕਲ੍ਪਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਕਾਮਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍
ਮਨ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦਾ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਅਪਵਿੱਤਰ। ਅਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੇ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।
ਲਯਵਿਕ੍ਸ਼ੇਪਰਹਿਤਂ ਮਨਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਸੁਨਿਸ਼੍ਚਲਮ੍ । ਯਦਾ ਯਾਤ੍ਯਮਨੀਭਾਵਂ ਤਦਾ ਤਤ੍ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍
ਜਦ ਮਨ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਤੇ ਵਿਖੇਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਰਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਡੋਲ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਦ ਉਹ ਮਨ-ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਾਵਦੇਵ ਨਿਰੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ ਹृਦਿ ਯਾਵਤ੍ਕ੍ਸ਼ਯਂ ਗਤਮ੍ । ਏਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਚ ਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਚ ਸ਼ੇषਾਸ੍ਤੁ ਗ੍ਰਨ੍ਥਵਿਸ੍ਤਰਾਃ
ਮਨ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇੰਨਾ ਸਮਾਂ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਮੁੱਕ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਇਹੀ ਗਿਆਨ ਤੇ ਮੋਖ ਹੈ; ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿਰਫ਼ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਹੈ।
ਸਮਾਧਿਨਿਰ੍ਧੂਤਮਲਸ੍ਯ ਚੇਤਸੋ ਨਿਵੇਸ਼ਿਤਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਿ ਯਤ੍ਸੁਖਂ ਲਭੇਤ੍ । ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ ਵਰ੍ਣਯਿਤੁਂ ਗਿਰਾ ਤਦਾ ਸ੍ਵਯਂ ਤਦਨ੍ਤਃਕਰਣੇਨ ਗृਹ੍ਯਤੇ
ਜਦ ਮਨ ਸਮਾਧੀ ਰਾਹੀਂ ਮੈਲ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਉਹ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਪਾਮਪੋऽਗ੍ਨਿਰਗ੍ਨੌ ਵਾ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਵ੍ਯੋਮ ਨ ਲਕ੍ਸ਼ਯੇਤ੍ । ਏਵਮਨ੍ਤਰ੍ਗਤਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਪੁਰੁषਃ ਪ੍ਰਤਿਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਅੱਗ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਕਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦ ਮਨ ਅੰਦਰ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨ ਏਵ ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਕਾਰਣਂ ਬਨ੍ਧਮੋਕ੍ਸ਼ਯੋਃ । ਬਨ੍ਧਾਯ ਵਿषਯਾਸਕ੍ਤਂ ਮੁਕ੍ਤ੍ਯੈ ਨਿਰ੍ਵਿषਯਂ ਸ੍ਮृਤਮਿਤਿ
ਇਨਸਾਨਾਂ ਲਈ ਬੰਧਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਿਰਫ ਮਨ ਹੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੰਧਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਅਥ ਯਥੇਯਂ ਕੌਤ੍ਸਾਯਨਿਸ੍ਤੁਤਿਃ ॥ ਤ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤ੍ਵਂ ਚ ਵੈ ਵਿष੍ਣੁਸ੍ਤ੍ਵਂ ਰੁਦ੍ਰਸ੍ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ । ਤ੍ਵਮਗ੍ਨਿਰ੍ਵਰੁਣੋ ਵਾਯੁਸ੍ਤ੍ਵਮਿਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਤ੍ਵਂ ਨਿਸ਼ਾਕਰਃ
ਹੁਣ ਕੌਤਸਾਯਨ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: ਤੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਰੁਦਰ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਅੱਗ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਵਰੁਣ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਵਾਯੂ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਇੰਦਰ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਹੈਂ।
ਤ੍ਵਂ ਮਨੁਸ੍ਤ੍ਵਂ ਯਮਸ਼੍ਚ ਤ੍ਵਂ ਪृਥਿਵੀ ਤ੍ਵਮਥਾਚ੍ਯੁਤਃ । ਸ੍ਵਾਰ੍ਥੇ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕੇऽਰ੍ਥੇ ਚ ਬਹੁਧਾ ਤਿष੍ਠਸੇ ਦਿਵਿ
ਤੂੰ ਮਨੂ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਯਮ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਹੈਂ, ਤੇ ਤੂੰ ਅਚੁਤ ਹੈਂ; ਆਪਣੀ ਖੁਦ ਦੀ ਮੱਤ ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਮੱਤ ਲਈ, ਤੂੰ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈਂ।
ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਨਮਸ੍ਤੁਭ੍ਯਂ ਵਿਸ਼੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਵਿਸ਼੍ਵਕਰ੍ਮਕृਤ੍ । ਵਿਸ਼੍ਵਭੁਗ੍ਵਿਸ਼੍ਵਮਾਯਸ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਸ਼੍ਵਕ੍ਰੀਡਾਰਤਿਃ ਪ੍ਰਭੁਃ
ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਤੂੰ ਜਗਤ ਦੀ ਆਤਮਾ, ਜਗਤ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ; ਤੂੰ ਜਗਤ ਦਾ ਭੋਗੀ, ਤੂੰ ਜਗਤ ਦੀ ਮਾਇਆ, ਤੂੰ ਜਗਤ ਦੇ ਖੇਡ ਤੇ ਆਨੰਦ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈਂ।
ਨਮਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਤ੍ਮਨੇ ਤੁਭ੍ਯਂ ਨਮੋ ਗੁਹ੍ਯਤਮਾਯ ਚ । ਅਚਿਨ੍ਤ੍ਯਾਯਾਪ੍ਰਮੇਯਾਯ ਅਨਾਦਿਨਿਧਨਾਯ ਚੇਤਿ
ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੁਰਤਿ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ; ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਗੁਪਤ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੋਚਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਾਪ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਨਹੀਂ।
ਅਥ ਯ ਏषੋऽਨ੍ਤਰੇ ਹृਤ੍ਪੁष੍ਕਰ ਏਵਾਸ਼੍ਰਿਤੋऽਨ੍ਨਮਤ੍ਤਿ ਸ ਏषੋऽਗ੍ਨਿਰ੍ਦਿਵਿ ਸ਼੍ਰਿਤਃ ਸੌਰਃ ਕਾਲਾਖ੍ਯੋऽਦृਸ਼੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨ੍ਨਮਤ੍ਤਿ ਕਃ ਪੁष੍ਕਰਃ ਕਿਮਯਂ ਵੇਦ ਵਾ ਵ ਤਤ੍ਪੁष੍ਕਰਂ ਯੋऽਯਮਾਕਾਸ਼ੋऽਸ੍ਯੇਮਾਸ਼੍ਚਤਸ੍ਰੋ ਦਿਸ਼ਸ਼੍ਚਤਸ੍ਰ ਉਪਦਿਸ਼ਃ ਸਂਸ੍ਥਾ ਅਯਮਰ੍ਵਾਗਗ੍ਨਿਃ ਪਰਤ ਏਤੌ ਪ੍ਰਾਣਾਦਿਤ੍ਯਾਵੇਤਾਵੁਪਾਸੀਤੋਮਿਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਰੇਣ ਵ੍ਯਾਹृਤਿਭਿਃ ਸਾਵਿਤ੍ਰ੍ਯਾ ਚੇਤਿ
ਅਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਸਂਮੋਹੋ ਭਯਂ ਵਿषਾਦੋ ਨਿਦ੍ਰਾ ਤਨ੍ਦ੍ਰੀ ਵ੍ਰਣੋ ਜਰਾ ਸ਼ੋਕਃ ਕ੍ਸ਼ੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾ ਕਾਰ੍ਪਣ੍ਯਂ ਕ੍ਰੋਧੋ ਨਾਸ੍ਤਿਕ੍ਯਮਜ੍ਞਾਨਂ ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਯਂ ਵੈਕਾਰੁਣ੍ਯਂ ਮੂਢਤ੍ਵਂ ਨਿਰ੍ਵ੍ਰੀਡਤ੍ਵਂ ਨਿਕृਤਤ੍ਵਮੁਦ੍ਧਾਤਤ੍ਵਮਸਮਤ੍ਵਮਿਤਿ ਤਾਮਸਾਨ੍ਵਿਤਸ੍ਤृष੍ਣਾ ਸ੍ਨੇਹੋ ਰਾਗੋ ਲੋਭੋ ਹਿਂਸਾ ਰਤਿਰ੍ਦृष੍ਟਿਵ੍ਯਾਪृਤਤ੍ਵਮੀਰ੍ष੍ਯਾ ਕਾਮਮਵਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵਂ ਚਞ੍ਚਲਤ੍ਵਂ ਜਿਹੀਰ੍षਾਰ੍ਥੋਪਾਰ੍ਜਨਂ ਮਿਤ੍ਰਾਨੁਗ੍ਰਹਣਂ ਪਰਿਗ੍ਰਹਾਵਲਮ੍ਬੋऽਨਿष੍ਟੇष੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇषੁ ਦ੍ਵਿष੍ਟਿਰਿष੍ਟੇਸ਼੍ਵਭਿषਙ੍ਗ ਇਤਿ ਰਾਜਸਾਨ੍ਵਿਤੈਃ ਪਰਿਪੂਰ੍ਣ ਏਤੈਰਭਿਭੂਤ ਇਤ੍ਯਯਂ ਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਾਨਾਰੂਪਾਣ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤੀਤ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤੀਤਿ
ਇੱਕ ਹੋਰ ਥਾਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਭੁਲਾਵਾ, ਡਰ, ਨਿਰਾਸ਼ਾ, ਨੀਂਦ, ਸੁਸਤਪਣ, ਘਾਅ, ਬੁਢਾਪਾ, ਦੁੱਖ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ, ਲਾਚਾਰੀ, ਗੁੱਸਾ, ਨਾਸਤਿਕਤਾ, ਅਗਿਆਨਤਾ, ਈਰਖਾ, ਨਿਰਦਯਤਾ, ਮੂਰਖਤਾ, ਬੇਸ਼ਰਮੀ, ਧੋਖਾ, ਅਹੰਕਾਰ, ਅਸਮਾਨਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਮੋਹ, ਲਗਾਵ, ਲਾਲਚ, ਹਿੰਸਾ, ਰਸ, ਮਤਵਾਲਾਪਣ, ਈਰਖਾ, ਇੱਛਾ, ਅਸਥਿਰਤਾ, ਲਾਲਸਾ, ਧਨ ਦੀ ਖੋਜ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪੱਖ ਕਰਨਾ, ਮਾਲ ਦੀ ਆਸ, ਮੰਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੈਰ, ਚੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਵ—ਇਹ ਸਭ ਰਜੋਗੁਣ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਤੱਤ-ਆਤਮਾ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਮਹਾਨਦੀषੂਰ੍ਮਯ ਇਵ ਨਿਵਰ੍ਤਕਮਸ੍ਯ ਯਤ੍ਪੁਰਾਕृਤਂ ਸਮੁਦ੍ਰਵੇਲੇਵ ਦੁਰ੍ਨਿਵਾਰ੍ਯਮਸ੍ਯ ਮृਤ੍ਯੋਰਾਗਮਨਂ ਸਦਸਤ੍ਫਲਮਯੈਰ੍ਹਿ ਪਾਸ਼ੈਃ ਪਸ਼ੁਰਿਵ ਬਦ੍ਧਂ ਬਨ੍ਧਨਸ੍ਥਸ੍ਯੇਵਾਸ੍ਵਾਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਂ ਯਮਵਿषਯਸ੍ਥਸ੍ਯੈਵ ਬਹੁਭਯਾਵਸ੍ਥਂ ਮਦਿਰੋਨ੍ਮਤ੍ਤ ਇਵਾਮੋਦਮਮਦਿਰੋਨ੍ਮਤ੍ਤਂ ਪਾਪ੍ਮਨਾ ਗृਹੀਤ ਇਵ ਭ੍ਰਾਮ੍ਯਮਾਣਂ ਮਹੋਰਗਦष੍ਟ ਇਵ ਵਿਪਦृष੍ਟਂ ਮਹਾਨ੍ਧਕਾਰ ਇਵ ਰਾਗਾਨ੍ਧਮਿਨ੍ਦ੍ਰਜਾਲਮਿਵ ਮਾਯਾਮਯਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਮਿਵ ਮਿਥ੍ਯਾਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਕਦਲੀਗਰ੍ਭ ਇਵਾਸਾਰਂ ਨਟ ਇਵ ਕ੍ਸ਼ਣਵੇषਂ ਚਿਤ੍ਰਭਿਤ੍ਤਿਰਿਵ ਮਿਥ੍ਯਾਮਨੋਰਮਮਿਤ੍ਯਥੋਕ੍ਤਮ੍ ॥ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਦਯੋ ਯੇऽਰ੍ਥਾ ਅਨਰ੍ਥਾ ਇਵ ਤੇ ਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਯੇष੍ਵਾਸਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਨ ਸ੍ਮਰੇਚ੍ਚ ਪਰਂ ਪਦਮ੍
ਇੱਕ ਹੋਰ ਥਾਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਿਛਲੇ ਕੀਤੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਮੌਤ ਦਾ ਆਉਣਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਚੰਗੇ ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਜਮ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਡਰ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਮਦਾਂਤ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਮੌਜ ਮਾਣਦਾ ਹੈ, ਪਾਪ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਭਟਕਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਸੱਪ ਨੇ ਡੱਸ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਹੀ ਮੁਸੀਬਤਾਂ; ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋਇਆ, ਵੱਡੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ; ਜਾਦੂ ਵਾਂਗ ਮੋਹ, ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਝੂਠਾ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਕੇਲੇ ਦੇ ਗੁੱਛ ਵਾਂਗ ਅਸਾਰ, ਨਟ ਵਾਂਗ ਪਲਕ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਬਦਲਦਾ, ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਕੰਧ ਵਾਂਗ ਝੂਠੀ ਸੁੰਦਰਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਜੋ ਧੁਨੀ, ਸਪਰਸ਼ ਆਦਿਕ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਰਥਹੀਣ ਹਨ। ਜਦ ਤੱਤ-ਆਤਮਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਯਂ ਵਾ ਵ ਖਲ੍ਵਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਵਿਧਿਰ੍ਭੂਤਾਤ੍ਮਨੋ ਯਦ੍ਯੇਵ ਵਿਦ੍ਯਾਧਿਗਮਸ੍ਯ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯਾਨੁਚਰਣਂ ਸ੍ਵਾਸ਼੍ਰਮੇष੍ਵਾਨੁਕ੍ਰਮਣਂ ਸ੍ਵਧਰ੍ਮ ਏਵ ਸਰ੍ਵਂ ਧਤ੍ਤੇ ਸ੍ਤਮ੍ਭਸ਼ਾਖੇਵੇਤਰਾਣ੍ਯਨੇਨੋਰ੍ਧ੍ਵਭਾਗ੍ਭਵਤ੍ਯਨ੍ਯਥਧਃ ਪਤਤ੍ਯੇष ਸ੍ਵਧਰ੍ਮਾਭਿਭੂਤੋ ਯੋ ਵੇਦੇषੁ ਨ ਸ੍ਵਧਰ੍ਮਾਤਿਕ੍ਰਮੇਣਾਸ਼੍ਰਮੀ ਭਵਤ੍ਯਾਸ਼੍ਰਮੇष੍ਵੇਵਾਵਸ੍ਥਿਤਸ੍ਤਪਸ੍ਵੀ ਚੇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤ ਏਤਦਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਨਾਤਪਸ੍ਕਸ੍ਯਾਤ੍ਮਧ੍ਯਾਨੇऽਧਿਗਮਃ ਕਰ੍ਮਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰ੍ਵੇਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹ ॥ ਤਪਸਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਮਨਃ । ਮਨਸਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਹ੍ਯਾਤ੍ਮਾਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਨਿਵਰ੍ਤਤ ਇਤਿ
ਇਹੀ ਤੱਤ-ਆਤਮਾ ਦਾ ਇਲਾਜ ਹੈ: ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਨੇਕ ਕੰਮ ਕਰਨਾ, ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ, ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਤੇ ਚੱਲਣਾ। ਜਿਵੇਂ ਤਣੇ ਤੇ ਟਾਹਣੀਆਂ, ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਇਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਟਦਾ, ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਹੀ ਤਪਸਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਜਿਸ ਨੇ ਤਪ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਆਤਮ-ਚਿੰਤਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਕਰਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਤਪ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਮਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਮਿਲਣ ਤੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਤਮੋ ਵਾ ਇਦਮੇਕਮਾਸ ਤਤ੍ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਪਰੇਣੇਰਿਤਂ ਵਿषਯਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਯਾਤ੍ਯੇਤਦ੍ਵੈ ਰਜਸੋ ਰੂਪਂ ਤਦ੍ਰਜਃ ਖਲ੍ਵੀਰਿਤਂ ਵਿषਮਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਯਾਤ੍ਯੇਤਦ੍ਵੈ ਤਮਸੋ ਰੂਪਂ ਤਤ੍ਤਮਃ ਖਲ੍ਵੀਰਿਤਂ ਤਮਸਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਸ੍ਰਵਤ੍ਯੇਤਦ੍ਵੈ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਰੂਪਂ ਤਤ੍ਸਤ੍ਤ੍ਵਮੇਵੇਰਿਤਂ ਤਤ੍ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਸ੍ਰਵਤ੍ਸੋਂऽਸ਼ੋऽਯਂ ਯਸ਼੍ਚੇਤਨਮਾਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਤਿਪੁਰੁषਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਧ੍ਯਵਸਾਯਾਭਿਮਾਨਲਿਙ੍ਗਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਅਗ੍ਰ੍ਯਾਸ੍ਤਨਵੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਰੁਦ੍ਰੋ ਵਿष੍ਣੁਰਿਤ੍ਯਥ ਯੋ ਹ ਖਲੁ ਵਾਵਾਸ੍ਯ ਰਾਜਸੋਂऽਸ਼ੋऽਸੌ ਸ ਯੋऽਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਥ ਯੋ ਹ ਖਲੁ ਵਾਵਾਸ੍ਯ ਤਾਮਸੋਂऽਸ਼ੋऽਸੌ ਸ ਯੋऽਯਂ ਰੁਦ੍ਰੋऽਥ ਯੋ ਹ ਖਲੁ ਵਾਵਾਸ੍ਯ ਸਾਤ੍ਵਿਕੋਂऽਸ਼ੋऽਸੌ ਸ ਏਵਂ ਵਿष੍ਣੁਃ ਸ ਵਾ ਏष ਏਕਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾਭੂਤੋऽष੍ਟਧੈਕਾਦਸ਼ਧਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਧਾਪਰਿਮਿਤਧਾ ਚੋਦ੍ਭੂਤ ਉਦ੍ਭੂਤਤ੍ਵਾਦ੍ਭੂਤੇषੁ ਚਰਤਿ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਮਧਿਪਤਿਰ੍ਬਭੂਵੇਤ੍ਯਸਾਵਾਤ੍ਮਾਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਸ੍ ਹ੍ਚ
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੇਵਲ ਹਨੇਰਾ ਸੀ; ਫਿਰ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਇਹ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਰਜੋ ਗੁਣ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਜਦ ਰਜੋ ਗੁਣ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਵਾਦ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਤਮੋ ਗੁਣ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਜਦ ਤਮੋ ਗੁਣ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਤੋ ਗੁਣ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਜਦ ਸਤੋ ਗੁਣ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਿੱਸਾ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਹਰ ਜੀਵ ਵਿਚ ਖੇਤ ਦਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਇਰਾਦਾ, ਨਿਰਣੈ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਰੂਪਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹਨ। ਰਜੋ ਗੁਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ; ਤਮੋ ਗੁਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰੁਦ੍ਰ ਹੈ; ਸਤੋ ਗੁਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਇੱਕ ਹੈ, ਪਰ ਤਿੰਨ, ਅੱਠ, ਗਿਆਰਾਂ, ਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਗਤ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੋਵੇਂ ਹੈ।
ਚਤੁਰ੍ਥਃ ਪ੍ਰਪਾਠਕਃ ॥ ਦ੍ਵਿਧਾ ਵਾ ਏष ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਬਿਭਰ੍ਤ੍ਯਯਂ ਯਃ ਪ੍ਰਾਣੋ ਯਸ਼੍ਚਾਸਾਵਾਦਿਤ੍ਯੋऽਥ ਦ੍ਵੌ ਵਾ ਏਤਾਵਾਸ੍ਤਾਂ ਪਞ੍ਚਧਾ ਨਾਮਾਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਸ਼੍ਚਾਹੋਰਾਤ੍ਰੇ ਤੌ ਵ੍ਯਾਵਰ੍ਤੇਤੇ ਅਸੌ ਵਾ ਆਦਿਤ੍ਯੋ ਬਹਿਰਾਤ੍ਮਾਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਾਣੋ ਬਹਿਰਾਤ੍ਮਾ ਗਤ੍ਯਾਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਨਾਨੁਮੀਯਤੇ । ਗਤਿਰਿਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹ ਯਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਵਿਦ੍ਵਾਨਪਹਤਪਾਪ੍ਮਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ੋऽਵਦਾਤਮਨਾਸ੍ਤਨ੍ਨਿष੍ਠ ਆਵृਤ੍ਤਚਕ੍ਸ਼ੁਃ ਸੋऽਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਾਗਤ੍ਯਾ ਬਹਿਰਾਤ੍ਮਨੋऽਨੁਮੀਯਤੇ ਗਤਿਰਿਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹਾਥ ਯ ਏषੋऽਨ੍ਤਰਾਦਿਤ੍ਯੇ ਹਿਰਣ੍ਮਯਃ ਪੁਰੁषੋ ਯਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਮਾਂ ਹਿਰਣ੍ਯਵਤ੍ਸ ਏषੋऽਨ੍ਤਰੇ ਹृਤ੍ਪੁष੍ਕਰ ਏਵਾਸ਼੍ਰਿਤੋऽਨ੍ਨਮਤ੍ਤਿ
ਚੌਥਾ ਭਾਗ: ਇਹ ਆਤਮਾ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਹਾਰਦਾ ਹੈ: ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਆਦਿਤਿਆ (ਸੂਰਜ)। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪੰਜ ਨਾਂਵਾਂ ਵਿਚ ਹਨ, ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ, ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ; ਇਹ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਬਾਹਰੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਬਾਹਰੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਚਲਣ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਲਣ ਹੀ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ, ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਨਿਸ਼ਠਾ ਵਾਲਾ, ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਚੁੱਕਾ ਹੈ—ਉਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਚਲਣ ਨਾਲ ਬਾਹਰੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ। ਚਲਣ ਹੀ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅੰਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹੁਣ, ਜੋ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅੰਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅੱਗ ਹੈ, ਸੂਰਜੀ, ਕਾਲ ਨਾਮ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅੰਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਮਲ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੈ? ਉਹ ਕਮਲ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਚਾਰ ਦਿਸਾਵਾਂ ਤੇ ਚਾਰ ਉਪਦਿਸਾਵਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੰਖੜੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਅੱਗ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਸੂਰਜ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਖਰ ਤੇ ਸਾਵਿਤਰੀ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਦ੍ਵੇ ਵਾਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਰੂਪੇ ਮੂਰ੍ਤਂ ਚਾਮੂਰ੍ਤਂ ਚਾਥ ਯਨ੍ਮੂਰ੍ਤਂ ਤਦਸਤ੍ਯਂ ਯਦਮੂਰ੍ਤਂ ਤਤ੍ਸਤ੍ਯਂ ਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਯਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਜ੍ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਯਜ੍ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਸ ਆਦਿਤ੍ਯਃ ਸ ਵਾ ਏष ਓਮਿਤ੍ਯੇਤਦਾਤ੍ਮਾ ਸ ਤ੍ਰੇਧਾਤ੍ਮਾਨਂ ਵ੍ਯਕੁਰੁਤ ਓਮਿਤਿ ਤਿਸ੍ਰੋ ਮਾਤ੍ਰਾ ਏਤਾਭਿਃ ਸਰ੍ਵਮਿਦਮੋਤਂ ਪ੍ਰੋਤਂ ਚੈਵਾਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹੈਤਦ੍ਵਾ ਆਦਿਤ੍ਯ ਓਮਿਤ੍ਯੇਵਂ ਧ੍ਯਾਯਂਸ੍ਤਥਾਤ੍ਮਾਨਂ ਯੁਞ੍ਜੀਤੇਤਿ
ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ: ਇੱਕ ਦਿੱਖ ਵਾਲਾ ਤੇ ਇੱਕ ਨਾ-ਦਿੱਖ ਵਾਲਾ। ਜੋ ਦਿੱਖ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਨਾ-ਦਿੱਖ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਚਾਨਣ ਹੈ; ਉਹ ਚਾਨਣ ਹੀ ਸੂਰਜ ਹੈ। ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ 'ਓਮ' ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਆਤਮਾ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ; 'ਓਮ' ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰਾਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਜੁੜਿਆ ਤੇ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੂਰਜ ਨੂੰ 'ਓਮ' ਵਜੋਂ ਧਿਆਵੇ, ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜੋੜੇ।
ਅਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮਥ ਖਲੁ ਯ ਉਦ੍ਗੀਥਃ ਸ ਪ੍ਰਣਵੋ ਯਃ ਪ੍ਰਣਵਃ ਸ ਉਦ੍ਗੀਥ ਇਤ੍ਯਸਾਵਾਦਿਤ੍ਯ ਉਦ੍ਗੀਥ ਏਵ ਪ੍ਰਣਵ ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹੋਦ੍ਗੀਥਃ ਪ੍ਰਣਵਾਖ੍ਯਂ ਪ੍ਰਣੇਤਾਰਂ ਨਾਮਰੂਪਂ ਵਿਗਤਨਿਦ੍ਰਂ ਵਿਜਰਮਵਿਮृਤ੍ਯੁਂ ਪੁਨਃ ਪਞ੍ਚਧਾ ਜ੍ਞੇਯਂ ਨਿਹਿਤਂ ਗੁਹਾਯਾਮਿਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹੋਰ੍ਧ੍ਵਮੂਲਂ ਵਾ ਆਬ੍ਰਹ੍ਮਸ਼ਾਖਾ ਆਕਾਸ਼ਵਾਯ੍ਵਗ੍ਨ੍ਯੁਦਕਭੂਮ੍ਯਾਦਯ ਏਕੇਨਾਤ੍ਤਮੇਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਤ੍ਤਸ੍ਯੈਤਤ੍ਤੇ ਯਦਸਾਵਾਦਿਤ੍ਯ ਓਮਿਤ੍ਯੇਤਦਕ੍ਸ਼ਰਸ੍ਯ ਚੈਤਤ੍ਤਸ੍ਮਾਦੋਮਿਤ੍ਯਨੇਨੈਤਦੁਪਾਸੀਤਾਜਸ੍ਰਮਿਤ੍ਯੇਕੋऽਸ੍ਯ ਰਸਂ ਬੋਧਯੀਤ ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹੈਤਦੇਵਾਕ੍ਸ਼ਰਂ ਪੁਣ੍ਯਮੇਤਦੇਵਾਕ੍ਸ਼ਰਂ ਜ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਯੋ ਯਦਿਚ੍ਛਤਿ ਤਸ੍ਯ ਤਤ੍
ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਉਦਗੀਥ ਹੀ ਪ੍ਰਣਵ ਹੈ; ਪ੍ਰਣਵ ਹੀ ਉਦਗੀਥ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਹੀ ਉਦਗੀਥ ਹੈ; ਉਦਗੀਥ ਹੀ ਪ੍ਰਣਵ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ: ਉਦਗੀਥ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਵ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੇਤਾ, ਨਾਮ ਤੇ ਰੂਪ, ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬੁਢਾਪੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ: ਉਪਰ ਜੜ, ਸ਼ਾਖਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਤੱਕ, ਆਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ ਆਦਿ; ਇੱਕ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਇਹਦਾ ਮੂਲ: ਸੂਰਜ ਹੀ ਇਸ ਅੱਖਰ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, 'ਓਮ' ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਇਸ ਦਾ ਸੁਆਦ ਜਾਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ: ਇਹ ਅੱਖਰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਇਹ ਅੱਖਰ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੋ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਸ੍ਤਨਯਤ੍ਯੇਪਾਸ੍ਯ ਤਨੂਰ੍ਯਾ ਓਮਿਤਿ ਸ੍ਤ੍ਰੀਪੁਂਨਪੁਂਸਕਮਿਤਿ ਲਿਙ੍ਗਵਤ੍ਯੇषਾਥਾਗ੍ਨਿਰ੍ਵਾਯੁਰਾਦਿਤ੍ਯ ਇਤਿ ਭਾਸ੍ਵਤ੍ਯੇषਾਥ ਰੁਦ੍ਰੋ ਵਿष੍ਣੁਰਿਤ੍ਯਧਿਪਤਿਰਿਤ੍ਯੇषਾਥ ਗਾਰ੍ਹਪਤ੍ਯੋ ਦਕ੍ਸ਼ਣਾਗ੍ਨਿਰਾਹਵਨੀਯ ਇਤਿ ਮੁਖਵਤ੍ਯੇषਾਥ ऋਗ੍ਯਜੁਃਸਾਮੇਤਿ ਵਿਜਾਨਾਤ੍ਯੇषਥ ਭੂਰ੍ਭੁਵਸ੍ਵਰਿਤਿ ਲੋਕਵਤ੍ਯੇषਾਥ ਭੂਤਂ ਭਵ੍ਯਂ ਭਵਿष੍ਯਦਿਤਿ ਕਾਲਵਤ੍ਯੇषਾਥ ਪ੍ਰਾਣੋऽਗ੍ਨਿਃ ਸੂਰ੍ਯਃ ਇਤਿ ਪ੍ਰਤਾਪਵਤ੍ਯੇषਾਥਾਨ੍ਨਮਾਪਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾ ਇਤ੍ਯਾਪ੍ਯਾਯਨਵਤ੍ਯੇषਾਥ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਮਨੋऽਹਙ੍ਕਾਰ ਇਤਿ ਚੇਤਨਵਤ੍ਯੇषਾਥ ਪ੍ਰਾਣੋऽਪਾਨੋ ਵ੍ਯਾਨ ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਣਵਤ੍ਯੇਕੇ ਤ੍ਯਜਾਮੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤੈਤਾਹ ਪ੍ਰਸ੍ਤੋਤਾਰ੍ਪਿਤਾ ਭਵਤੀਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹੈਤਦ੍ਵੈ ਸਤ੍ਯਕਾਮ ਪਰਂ ਚਾਪਰਂ ਚ ਯਦੋਮਿਤ੍ਯੇਤਦਕ੍ਸ਼ਰਮਿਤਿ
ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ: ਇਹ ਗੜਗੜਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਸਰੀਰ 'ਓਮ' ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾ, ਪੁਰਖ, ਨਪੁੰਸਕ ਲਿੰਗ ਹਨ; ਇਹ ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਸੂਰਜ, ਚਮਕਦਾਰ ਹੈ; ਇਹ ਰੁਦ੍ਰ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਸਰਵ-ਪਤੀ ਹੈ; ਇਹ ਗ੍ਰਿਹ-ਅੱਗ, ਦੱਖਣੀ ਅੱਗ, ਆਹਵਨ-ਅੱਗ ਹੈ, ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ; ਇਹ ਰਿਗ, ਯਜੁਰ, ਸਾਮ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ; ਇਹ ਭੂ, ਭਵ, ਸਵ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਵਾਲਾ; ਇਹ ਪੁਰਾਣਾ, ਵਰਤਮਾਨ, ਭਵਿੱਖ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਵਾਲਾ; ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ, ਅੱਗ, ਸੂਰਜ ਹੈ, ਤਾਪ ਵਾਲਾ; ਇਹ ਅੰਨ, ਪਾਣੀ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਹੈ, ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ; ਇਹ ਬੁੱਧੀ, ਮਨ, ਅਹੰਕਾਰ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਵਾਲਾ; ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਵਿਆਨ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਲਾ; ਕੁਝ ਆਖਦੇ ਹਨ, 'ਮੈਂ ਛੱਡਦਾ ਹਾਂ', ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਇਹ ਪ੍ਰਸਤੋਤਾ ਵਲੋਂ ਅਰਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ: ਸੱਚ-ਪਿਆਰਿਆ, ਉੱਚਾ ਤੇ ਨੀਵਾਂ ਦੋਵੇਂ 'ਓਮ' ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਥ ਵ੍ਯਾਤ੍ਤਂ ਵਾ ਇਦਮਾਸੀਤ੍ਸਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਸ੍ਤਪਸ੍ਤਪ੍ਤ੍ਵਾ ਅਨੁਵ੍ਯਾਹਰਦ੍ਭੂਰ੍ਭੁਵਃਸ੍ਵਰਿਤ੍ਯੇषਾ ਹਾਥ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇਃ ਸ੍ਥਵਿष੍ਠਾ ਤਨੂਰ੍ਵਾ ਲੋਕਵਤੀਤਿ ਸ੍ਵਰਿਤ੍ਯਸ੍ਯਾਃ ਸ਼ਿਰੋ ਨਾਭਿਰ੍ਭੁਵੋ ਭੂਃ ਪਾਦਾ ਆਦਿਤ੍ਯਸ਼੍ਚਕ੍ਸ਼ੁਰਾਯਤ੍ਤਃ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਮਹਤੋ ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼੍ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ਹ੍ਯਯਂ ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼੍ਚਰਿਤਿ ਸਤ੍ਯਂ ਵੈ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰਕ੍ਸ਼ਿਣ੍ਯੁਪਸ੍ਥਿਤੋ ਹਿ ਪੁਰੁषਃ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥੇषੁ ਵਦਤ੍ਯੇਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭੂਰ੍ਭੁਵਃਸ੍ਵਰਿਤ੍ਯੁਪਾਸੀਤਾਨ੍ਨਂ ਹਿ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰ੍ਵਿਸ਼੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਵਿਸ਼੍ਵਚਕ੍ਸ਼ੁਰਿਵੋਪਾਸਿਤੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹੈषਾ ਵੈ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰ੍ਵਿਸ਼੍ਵਭृਤ੍ਤਨੂਰੇਤਸ੍ਯਾਮਿਦਂ ਸਰ੍ਵਮਨ੍ਤਰ੍ਹਿਤਮਸ੍ਮਿॅਂਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇषਾਨ੍ਤਰ੍ਹਿਤੇਤਿ ਤਸ੍ਮਾਦੇषੋਪਾਸੀਤੇਤਿ
ਹੁਣ, ਇਹ ਖੁਲਿਆ ਸੀ; ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਤਪ ਕਰਕੇ 'ਭੂ, ਭਵ, ਸਵ' ਉਚਾਰਿਆ। ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ। 'ਸਵ' ਇਸ ਦਾ ਸਿਰ ਹੈ, 'ਭਵ' ਨਾਭੀ ਹੈ, 'ਭੂ' ਪੈਰ ਹਨ; ਸੂਰਜ ਅੱਖ ਹੈ, ਵੱਡੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਪ ਤੇ ਨਿਰਭਰ। ਅੱਖ ਨਾਲ ਇਹ ਮਾਪ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਅੱਖ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ; ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, 'ਭੂ, ਭਵ, ਸਵ' ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਜਗਤ ਦੀ ਆਤਮਾ, ਜਗਤ ਦੀ ਅੱਖ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ: ਇਹੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ, ਜਗਤ ਨੂੰ ਢੋਣ ਵਾਲਾ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਤਤ੍ਸਵਿਤੁਰ੍ਵਰੇਣ੍ਯਮਿਤ੍ਯਸੌ ਵਾ ਆਦਿਤ੍ਯਃ ਸਵਿਤਾ ਸ ਵਾ ਏਵਂ ਪ੍ਰਵਰਣਾਯ ਆਤ੍ਮਕਾਮੇਨੇਤ੍ਯਾਹੁਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਦਿਨੋऽਥ ਭਰ੍ਗੋ ਦੇਵਸ੍ਯ ਧੀਮਹੀਤਿ ਸਵਿਤਾ ਵੈ ਤੇऽਵਸ੍ਥਿਤਾ ਯੋऽਸ੍ਯ ਭਰ੍ਗਃ ਕਂ ਸਞ੍ਚਿਤਯਾਮੀਤ੍ਯਾਹੁਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਦਿਨੋऽਥ ਧਿਯੋ ਯੋ ਨਃ ਪ੍ਰਚੋਦਯਾਦਿਤਿ ਬੁਦ੍ਧਯੋ ਵੈ ਧਿਯਸ੍ਤਾ ਯੋऽਸ੍ਮਾਕਂ ਪ੍ਰਚੋਦਯਾਦਿਤ੍ਯਾਹੁਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਦਿਨੋऽਥ ਭਰ੍ਗ ਇਤਿ ਯੋ ਹ ਵਾ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨਾਦਿਤ੍ਯੇ ਨਿਹਿਤਸ੍ਤਾਰਕੇऽਕ੍ਸ਼ਿਣਿ ਚੈष ਭਰ੍ਗਾਖ੍ਯੋ ਭਾਭਿਰ੍ਗਤਿਰਸ੍ਯ ਹੀਤਿ ਭਰ੍ਗੋ ਭਰ੍ਜਤਿ ਵੈष ਭਰ੍ਗ ਇਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਦਿਨੋऽਥ ਭਰ੍ਗ ਇਤਿ ਭਾਸਯਤੀਮਾॅਂਲ੍ਲੋਕਾਨਿਤਿ ਰਞ੍ਜਯਤੀਮਾਨਿ ਭੂਤਾਨਿ ਗਚ੍ਛਤ ਇਤਿ ਗਚ੍ਛਤ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਾਗਚ੍ਛਤ੍ਯਸ੍ਮਾ ਇਮਾਃ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭਾਰਕਤ੍ਵਾਦ੍ਭਰ੍ਗਃ ਸ਼ਤ੍ਰੂਨ੍ਸੂਯਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍ਸੂਰ੍ਯਃ ਸਵ੍ਨਾਤ੍ਸਵਿਤਾ ਦਾਨਾਦਾਦਿਤ੍ਯਃ ਪਵਨਾਤ੍ਪਾਵਮਾਨੋऽਥਾਯੋऽਥਾਯਨਾਦਾਦਿਤ੍ਯ ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹ ਖਲ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਾਮृਤਾਖ੍ਯਸ਼੍ਚੇਤਾ ਮਨ੍ਤਾ ਗਨ੍ਤਾ ਸ੍ਰष੍ਟਾ ਨਨ੍ਦਯਿਤਾ ਕਰ੍ਤਾ ਵਕ੍ਤਾ ਰਸਯਿਤਾ ਘ੍ਰਾਤਾ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਯਿਤਾ ਚ ਵਿਭੁਵਿਗ੍ਰਹੇ ਸਨ੍ਨਿष੍ਠਾ ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹਾਥ ਯਤ੍ਰ ਦ੍ਵੈਤੀਭੂਤਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਤਤ੍ਰ ਹਿ ਸ਼ृਣੋਤਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਜਿਘ੍ਰਤੀਤਿ ਰਸਯਤੇ ਚੈਵ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਯਤਿ ਸਰ੍ਵਮਾਤ੍ਮਾ ਜਾਨੀਤੇਤਿ ਯਤ੍ਰਾਦ੍ਵੈਤੀਭੂਤਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਂ ਨਿਰ੍ਵਚਨਮਨੌਪਮ੍ਯਂ ਨਿਰੁਪਾਖ੍ਯਂ ਕਿਂ ਤਦਙ੍ਗ ਵਾਚ੍ਯਮ੍
‘ਤਤ ਸਵਿਤੁਰ ਵਰੇਣਯਮ’ — ਇਹ ਸੂਰਜ ਹੀ ਸਵਿਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਚੋਣ ਲਈ, ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘ਆਤਮਾ ਦੀ ਖਾਤਰ।’ ‘ਭਰਗੋ ਦੇਵਸਿਆ ਧੀਮਹਿ’ — ਸਵਿਤਾ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਜੋ ਚਮਕ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਾਂ।’ ‘ਧਿਓ ਯੋ ਨਹ ਪ੍ਰਚੋਦਯਾਤ’ — ਬੁੱਧੀਆਂ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਹਨ; ਉਹ ਸਾਡੀਆਂ ਬੁੱਧੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇਵੇ, ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ‘ਭਰਗ’ — ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ, ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਲੀ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਚਮਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਚਲਣ ਹੈ। ਚਮਕ ਸਾੜਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਚਮਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਚਮਕ ਇਹਨਾਂ ਸੰਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਹਨਾਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਰੰਗੀ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਇਸ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਇਹ ਜੀਵ। ਇਸ ਲਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਭਾਰ ਢੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਭਰਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਵਿਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਦਿਤਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਵਮਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਦਿਤਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੁਆਰਾ, ਉਹ ਅਮਰ, ਸੋਚਣ ਵਾਲਾ, ਜਾਣ ਵਾਲਾ, ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਚੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਸੁੰਘਣ ਵਾਲਾ, ਛੂਹਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨ ਦਵੈਤ ਹੈ, ਉਥੇ ਆਦਮੀ ਸੁਣਦਾ, ਵੇਖਦਾ, ਸੁੰਘਦਾ, ਚੱਖਦਾ, ਛੂਹਦਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨ ਅਦਵੈਤ ਹੈ, ਕਾਰਨ-ਕਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਣਵਰਨਣਯ, ਅਤੁਲ, ਨਿਰੁਪਮ, ਨਿਰੁਪਾਖਿਆ — ਉਸ ਦੀ ਕੀ ਵਿਅਖਿਆ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਏष ਹਿ ਖਲ੍ਵਾਤ੍ਮੇਸ਼ਾਨਃ ਸ਼ਂਭੁਰ੍ਭਵੋ ਰੁਦ੍ਰਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰ੍ਵਿਸ਼੍ਵਸृਡ੍ਢਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭਃ ਸਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਣੋ ਹਂਸਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤੋ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਨਾਰਾਯਣੋऽਰ੍ਕਃ ਸਵਿਤਾ ਧਾਤਾ ਸਮ੍ਰਾਡਿਨ੍ਦ੍ਰ ਇਨ੍ਦੁਰਿਤਿ ਯ ਏष ਤਪਤ੍ਯਗ੍ਨਿਨਾ ਪਿਹਿਤਃ ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ੇਣ ਹਿਰਣ੍ਮਯੇਨਾਨਨ੍ਦੇਨੈष ਵਾਵ ਵਿਜਿਜ੍ਞਾਸਿਤਵ੍ਯੋऽਨ੍ਵੇष੍ਟਵ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇਭ੍ਯੋऽਭਯਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾਰਣ੍ਯਂ ਗਤ੍ਵਾਥ ਬਹਿਃਕृਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਨ੍ਸ੍ਵਸ਼ਰੀਰਾਦੁਪਲਭਤੇऽਥੈਨਮਿਤਿ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਂ ਹਰਿਣਂ ਜਾਤਵੇਦਸਂ ਪਰਾਯਣਂ ਜ੍ਯੋਤਿਰੇਕਂ ਤਪਨ੍ਤਮ੍ । ਸਹਸ੍ਰਰਸ਼੍ਮਿਃ ਸ਼ਤਧਾ ਵਰ੍ਤਮਾਨਃ ਪ੍ਰਾਣਃ ਪ੍ਰਜਾਨਾਮੁਦਯਤ੍ਯੇष ਸੂਰ੍ਯਃ
ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ: ਸ਼ੰਭੂ, ਭਵ, ਰੁਦ੍ਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ, ਹਿਰਣਯਗਰਭ, ਸਚ, ਪ੍ਰਾਣ, ਹੰਸ, ਸ਼ਾਂਤ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਨਾਰਾਇਣ, ਅਰਕ, ਸਵਿਤਾ, ਧਾਤਾ, ਸਮਰਾਟ, ਇੰਦਰ, ਚੰਦ। ਜੋ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਅੱਗ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ, ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰਿਆ — ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਤੇ ਲੱਭਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਡਰਤਾ ਦੇ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾ ਕੇ, ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ, ਆਦਮੀ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ, ਸੋਨੇ ਵਾਲਾ ਜਾਤਵੇਦਸ, ਪਰਮ, ਇਕ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਚਮਕਦਾ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੌ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਚਲਦਾ, ਪ੍ਰਾਣ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਗਦਾ — ਇਹ ਸੂਰਜ ਹੈ।