ਮੈਤ੍ਰਾਯਣੀਯੋਪਨਿषਦ੍

ਸ ਵਾ ਏष ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੋऽਗ੍ਰਾਹ੍ਯੋऽਦृਸ਼੍ਯਃ ਪੁਰੁषਸਂਜ੍ਞਕੋ ਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਮਿਹੈਵਾਵਰ੍ਤਤੇਂऽਸ਼ੇਨ ਸੁषੁਪ੍ਤਸ੍ਯੈਵ ਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਂ ਨਿਬੋਧਯਤ੍ਯਥ ਯੋਹ ਖਲੁ ਵਾਵਾਇਤਸ੍ਯਾਂਸ਼ੋऽਯਂ ਯਸ਼੍ਚੇਤਨਮਾਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਤਿਪੂਰੁषਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਧ੍ਯਵਸਾਯਾਭਿਮਾਨਲਿਙ੍ਗਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰ੍ਵਿਸ਼੍ਵਕ੍ਸ਼ਸ੍ਤੇਨ ਚੇਤਨੇਨੇਦਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਚੇਤਨਵਤ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਪਿਤਂ ਪ੍ਰਚੋਦਯਿਤਾ ਚੈषੋऽਸ੍ਯੇਤਿ ਤੇ ਹੋਚੁਰ੍ਭਗਵਨ੍ਨੀਦृਸ਼ਸ੍ਯ ਕਥਮਂਸ਼ੇਨ ਵਰ੍ਤਨਮਿਤਿ ਤਾਨ੍ਹੋਵਾਚ

ਇਹ ਬਹੁਤ ਸੁੱਖਮ, ਨਾ ਫੜਨ ਯੋਗ, ਨਾ ਵੇਖਣ ਯੋਗ, 'ਪੁਰਖ' ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਇੱਥੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਇਸ ਦਾ ਜੋ ਹਿੱਸਾ ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਖੇਤ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਕਲਪ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਤ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਚੇਤਨਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਰੀਰ ਚੇਤਨ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਇਸਦਾ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਭਗਵਾਨ, ਇਹ ਐਸਾ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ?' ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ:

ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰ੍ਵਾ ਏषੋऽਗ੍ਰੇऽਤਿष੍ਠਤ੍ਸ ਨਾਰਮਤੈਕਃ ਸ ਆਤ੍ਮਨਮਭਿਧ੍ਯਾਯਦ੍ਬਵ੍ਹੀਃ ਪ੍ਰਜਾ ਅਸृਜਤ੍ਤ ਅਸ੍ਯੈਵਾਤ੍ਮਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਾ ਅਪ੍ਰਾਣਾ ਸ੍ਥਾਣੁਰਿਵ ਤਿष੍ਠਮਾਨਾ ਅਪਸ਼੍ਯਤ੍ਸ ਨਾਰਮਤ ਸੋऽਮਨ੍ਯਤੈਤਾਸਂ ਪ੍ਰਤਿਬੋਧਨਾਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਪ੍ਰਾਵਿਸ਼ਾਨੀਤ੍ਯਥ ਸ ਵਾਯੁਮਿਵਾਤ੍ਮਾਨਂ ਕृਤ੍ਵਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਪ੍ਰਾਵਿਸ਼ਤ੍ਸ ਏਕੋ ਨਾਵਿਸ਼ਤ੍ਸ ਪਞ੍ਚਧਾਤ੍ਮਾਨਂ ਪ੍ਰਵਿਭਜ੍ਯੋਚ੍ਯਤੇ ਯਃ ਪ੍ਰਾਣੋऽਪਾਨਃ ਸਮਾਨ ਉਦਾਨੋ ਵ੍ਯਾਨ ਇਤਿ

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਇਕੱਲਾ ਸੀ। ਉਹ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੋਚਿਆ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਸ ਤੋਂ ਜਾਗੇ ਹੋਏ, ਪਰ ਪ੍ਰਾਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬੁੱਤ ਵਾਂਗ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, 'ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਅੰਦਰ ਜਾਵਾਂ।' ਫਿਰ ਉਹ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਬਣ ਕੇ ਅੰਦਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੰਜ ਭਾਗ ਕਰ ਲਿਆ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਉਦਾਨ ਤੇ ਵਿਆਨ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਅਪਾਨ ਸੁੱਖਮ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਾਸ ਵਾਂਗ ਗਰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਮਨੁੱਖ—ਜੋ ਪੁਰਖ ਹੈ—ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਅੱਗ ਹੈ। ਹੋਰ ਵੀ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਅੱਗ ਉਹ ਅੰਦਰਲਾ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਖਾਣਾ ਪਕਦਾ ਤੇ ਹਜ਼ਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਕੰਨ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ।

ਸ ਵਾ ਏष ਪਞ੍ਚਧਾਤ੍ਮਾਨਂ ਪ੍ਰਵਿਭਜ੍ਯ ਨਿਹਿਤੋ ਗੁਹਾਯਾਂ ਮਨੋਮਯਃ ਪ੍ਰਾਣਸ਼ਰੀਰੋ ਬਹੁਰੂਪਃ ਸਤ੍ਯਸਂ ਕਲ੍ਪ ਆਤ੍ਮੇਤਿ ਸ ਵਾ ਏषੋऽਸ੍ਯ ਹृਦਨ੍ਤਰੇ ਤਿष੍ਠਨ੍ਨਕृਤਾਰ੍ਥੋऽਮਨ੍ਯਤਾਰ੍ਥਾਨਸਾਨਿ ਤਤ੍ਸ੍ਵਾਨੀਮਾਨਿ ਭਿਤ੍ਤ੍ਵੋਦਿਤਃ ਪਞ੍ਚਭੀ ਰਸ਼੍ਮਿਭਿਰ੍ਵਿषਯਾਨਤ੍ਤੀਤਿ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਯਾਨੀਮਾਨ੍ਯੇਤਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਰਸ਼੍ਮਯਃ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਸ੍ਯ ਹਯਾ ਰਥਃ ਸ਼ਰੀਰਂ ਮਨੋ ਨਿਯਨ੍ਤਾ ਪ੍ਰਕृਤਿਮਯੋਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤੋਦਨੇਨ ਖਲ੍ਵੀਰਿਤਂ ਪਰਿਭ੍ਰਮਤੀਦਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਚਕ੍ਰਮਿਵ ਮृਤੇ ਚ ਨੇਦਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਚੇਤਨਵਤ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਪਿਤਂ ਪ੍ਰਚੋਦਯਿਤਾ ਚੈषੋऽਸ੍ਯੇਤਿ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੰਜ ਭਾਗ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮਨ ਦੀ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ-ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ, ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੱਚੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ। ਉਹ ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਕਸਦ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ, ਹੋਰ ਮਕਸਦ ਸੋਚਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ, ਪੰਜ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੇ ਉਸਦੇ ਘੋੜੇ ਹਨ, ਸਰੀਰ ਰਥ ਹੈ, ਮਨ ਮਾਹਤੜੀ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਚਾਬਕ ਨਾਲ ਇਹ ਸਰੀਰ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੌਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਚੇਤਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਰਹਿੰਦਾ।

ਅਸ੍ਤਿ ਖਲ੍ਵਨ੍ਯੋऽਪਰੋ ਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਯੋऽਯਂ ਸਿਤਾਸਿਤੈਃ ਕਰ੍ਮਫਲੈਰਭਿਭੂਯਮਾਨਃ ਸਦਸਦਯੋਨਿਮਾਪਦ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਵਾਚੀਂ ਵੋਰ੍ਧ੍ਵਾਂ ਗਤਿਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੈਰਭਿਭੂਯਮਾਨਃ ਪਰਿਭ੍ਰਮਤੀਤ੍ਯਸ੍ਯੋਪਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਂ ਪਞ੍ਚ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਣਿ ਭੂਤਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪਞ੍ਚ ਮਹਾਭੂਤਾਨਿ ਭੂਤਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇऽਥ ਤੇषਾਂ ਯਃ ਸਮੁਦਾਯਃ ਸ਼ਰੀਰਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮਥ ਯੋ ਹ ਖਲੁ ਵਾਵ ਸ਼ਰੀਰਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਸ ਭੂਤਾਤ੍ਮੇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮਥਾਸ੍ਤਿ ਤਸ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਬਿਨ੍ਦੁਰਿਵ ਪੁष੍ਕਰ ਇਤਿ ਸ ਵਾ ਏषੋऽਭਿਭੂਤਃ ਪ੍ਰਾਕृਤ੍ਯੈਰ੍ਗੁਣੈਰਿਤ੍ਯਤੋऽਭਿਭੂਤਤ੍ਵਾਤ੍ਸਂਮੂਢਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਯਾਤ੍ਯਸਂਮੂਢਸ੍ਤ੍ਵਾਦਾਤ੍ਮਸ੍ਥਂ ਪ੍ਰਭੁਂ ਭਗਵਨ੍ਤਂ ਕਾਰਯਿਤਾਰਂ ਨਾਪਸ਼੍ਯਦ੍ਗੁਣੌਘੈਸ੍ਤृਪ੍ਯਮਾਨਃ ਕਲੁषੀਕृਤਾਸ੍ਥਿਰਸ਼੍ਚਞ੍ਚਲੋ ਲੋਲੁਪ੍ਯਮਾਨਃ ਸਸ੍ਪृਹੋ ਵ੍ਯਗ੍ਰਸ਼੍ਚਾਭਿਮਾਨਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਯਾਤ ਇਤ੍ਯਹਂ ਸੋ ਮਮੇਦਮਿਤ੍ਯੇਵਂ ਮਨ੍ਯਮਾਨੋ ਨਿਬਧ੍ਨਾਤ੍ਯਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਾਨਂ ਜਾਲੇਨੈਵ ਖਚਰਃ ਕृਤਸ੍ਯਾਨੁਫਲੈਰਭਿਭੂਯਮਾਨਃ ਪਰਿਭ੍ਰਮਤੀਤਿ

ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਤੱਤ-ਆਤਮਾ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਚੰਗੇ ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਚੰਗੀਆਂ ਮੰਦੀਆਂ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਦੁਲਤੀਆਂ ਨਾਲ ਹਾਰ ਕੇ ਕਦੇ ਥੱਲੇ ਜਾਂ ਕਦੇ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਇਹ ਹੈ: ਪੰਜ ਸੁੱਖਮ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ 'ਤੱਤ' ਆਖਦੇ ਹਨ, ਪੰਜ ਵੱਡੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ 'ਤੱਤ' ਆਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਜੋ ਜੋੜ ਹੈ, ਉਹ 'ਸਰੀਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਤੱਤ-ਆਤਮਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਬੂੰਦ। ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਘੇਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਭਟਕਿਆ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ, ਕਰਤਾਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, ਮਨ ਮੈਲਾ, ਅਸਥਿਰ, ਚੰਚਲ, ਲਾਲਚੀ, ਇੱਛਾਵਾਨ, ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਹੰਕਾਰ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ'—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ ਕੇ ਆਪਣੀ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਜਾਲ ਵਿੱਚ। ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਨਤੀਜੇ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਅਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਯਃ ਕਰ੍ਤਾ ਸੋऽਯਂ ਵੈ ਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਕਰਣੈਃ ਕਾਰਯਿਤਾਨ੍ਤਃਪੁਰੁषੋऽਥ ਯਥਾਗ੍ਨਿਨਾਯਃਪਿਣ੍ਡੋ ਵਾਭਿਭੂਤਃ ਕਰ੍ਤृਭਿਰ੍ਹਨ੍ਯਮਾਨੋ ਨਾਨਾਤ੍ਵਮੁਪੈਤ੍ਯੇਵਂ ਵਾਵ ਖਲ੍ਵਸੌ ਭੂਤਾਤ੍ਮਾਨ੍ਤਃਪੁਰੁषੇਣਾਭਿਭੂਤੋ ਗੁਣੈਰ੍ਹਨ੍ਯਮਾਨੋ ਨਾਨਾਤ੍ਵਮੁਪੈਤ੍ਯਥ ਯਤ੍ਤ੍ਰਿਗੁਣਂ ਚਤੁਰਸ਼ੀਤਿਲਕ੍ਸ਼ਯੋਨਿਪਰਿਣਤਂ ਭੂਤਤ੍ਰਿਗੁਣਮੇਤਦ੍ਵੈ ਨਾਨਾਤ੍ਵਸ੍ਯ ਰੂਪਂ ਤਾਨਿ ਹ ਵਾ ਇਮਾਨਿ ਗੁਣਾਨਿ ਪੁਰੁषੇਣੇਰਿਤਾਨਿ ਚਕ੍ਰਮਿਵ ਚਕ੍ਰਿਣੇਤ੍ਯਥ ਯਥਾਯਃਪਿਣ੍ਡੇ ਹਨ੍ਯਮਾਨੇ ਨਾਗ੍ਨਿਰਭਿਭੂਯਤ੍ਯੇਵਂ ਨਾਭਿਭੂਯਤ੍ਯਸੌ ਪੁਰੁषੋऽਭਿਭੂਯਤ੍ਯਯਂ ਭੂਤਾਤ੍ਮੋਪਸਂਸ਼੍ਲਿष੍ਟਤ੍ਵਾਦਿਤਿ

ਇੱਕ ਹੋਰ ਥਾਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਕਰਤਾ ਇਹ ਤੱਤ-ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੰਦਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅੰਦਰਲਾ ਪੁਰਖ ਹੀ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲੋਹੇ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਵੱਜ ਕੇ ਰੂਪ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੱਤ-ਆਤਮਾ ਅੰਦਰਲੇ ਪੁਰਖ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਵੱਜਣ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਤੱਤ-ਆਤਮਾ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੌਰਾਸੀ ਲੱਖ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਅਨੇਕਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਣ, ਪੁਰਖ ਵਲੋਂ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚੱਕਰ ਆਪਣੇ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲੋਹੇ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਨੂੰ ਵੱਜਣ ਨਾਲ ਅੱਗ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਤੱਤ-ਆਤਮਾ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਅਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਸਂਮੋਹੋ ਭਯਂ ਵਿषਾਦੋ ਨਿਦ੍ਰਾ ਤਨ੍ਦ੍ਰੀ ਵ੍ਰਣੋ ਜਰਾ ਸ਼ੋਕਃ ਕ੍ਸ਼ੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾ ਕਾਰ੍ਪਣ੍ਯਂ ਕ੍ਰੋਧੋ ਨਾਸ੍ਤਿਕ੍ਯਮਜ੍ਞਾਨਂ ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਯਂ ਵੈਕਾਰੁਣ੍ਯਂ ਮੂਢਤ੍ਵਂ ਨਿਰ੍ਵ੍ਰੀਡਤ੍ਵਂ ਨਿਕृਤਤ੍ਵਮੁਦ੍ਧਾਤਤ੍ਵਮਸਮਤ੍ਵਮਿਤਿ ਤਾਮਸਾਨ੍ਵਿਤਸ੍ਤृष੍ਣਾ ਸ੍ਨੇਹੋ ਰਾਗੋ ਲੋਭੋ ਹਿਂਸਾ ਰਤਿਰ੍ਦृष੍ਟਿਵ੍ਯਾਪृਤਤ੍ਵਮੀਰ੍ष੍ਯਾ ਕਾਮਮਵਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵਂ ਚਞ੍ਚਲਤ੍ਵਂ ਜਿਹੀਰ੍षਾਰ੍ਥੋਪਾਰ੍ਜਨਂ ਮਿਤ੍ਰਾਨੁਗ੍ਰਹਣਂ ਪਰਿਗ੍ਰਹਾਵਲਮ੍ਬੋऽਨਿष੍ਟੇष੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇषੁ ਦ੍ਵਿष੍ਟਿਰਿष੍ਟੇਸ਼੍ਵਭਿषਙ੍ਗ ਇਤਿ ਰਾਜਸਾਨ੍ਵਿਤੈਃ ਪਰਿਪੂਰ੍ਣ ਏਤੈਰਭਿਭੂਤ ਇਤ੍ਯਯਂ ਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਾਨਾਰੂਪਾਣ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤੀਤ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤੀਤਿ

ਇੱਕ ਹੋਰ ਥਾਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਭੁਲਾਵਾ, ਡਰ, ਨਿਰਾਸ਼ਾ, ਨੀਂਦ, ਸੁਸਤਪਣ, ਘਾਅ, ਬੁਢਾਪਾ, ਦੁੱਖ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ, ਲਾਚਾਰੀ, ਗੁੱਸਾ, ਨਾਸਤਿਕਤਾ, ਅਗਿਆਨਤਾ, ਈਰਖਾ, ਨਿਰਦਯਤਾ, ਮੂਰਖਤਾ, ਬੇਸ਼ਰਮੀ, ਧੋਖਾ, ਅਹੰਕਾਰ, ਅਸਮਾਨਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਮੋਹ, ਲਗਾਵ, ਲਾਲਚ, ਹਿੰਸਾ, ਰਸ, ਮਤਵਾਲਾਪਣ, ਈਰਖਾ, ਇੱਛਾ, ਅਸਥਿਰਤਾ, ਲਾਲਸਾ, ਧਨ ਦੀ ਖੋਜ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪੱਖ ਕਰਨਾ, ਮਾਲ ਦੀ ਆਸ, ਮੰਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੈਰ, ਚੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਵ—ਇਹ ਸਭ ਰਜੋਗੁਣ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਤੱਤ-ਆਤਮਾ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਅਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਮਹਾਨਦੀषੂਰ੍ਮਯ ਇਵ ਨਿਵਰ੍ਤਕਮਸ੍ਯ ਯਤ੍ਪੁਰਾਕृਤਂ ਸਮੁਦ੍ਰਵੇਲੇਵ ਦੁਰ੍ਨਿਵਾਰ੍ਯਮਸ੍ਯ ਮृਤ੍ਯੋਰਾਗਮਨਂ ਸਦਸਤ੍ਫਲਮਯੈਰ੍ਹਿ ਪਾਸ਼ੈਃ ਪਸ਼ੁਰਿਵ ਬਦ੍ਧਂ ਬਨ੍ਧਨਸ੍ਥਸ੍ਯੇਵਾਸ੍ਵਾਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਂ ਯਮਵਿषਯਸ੍ਥਸ੍ਯੈਵ ਬਹੁਭਯਾਵਸ੍ਥਂ ਮਦਿਰੋਨ੍ਮਤ੍ਤ ਇਵਾਮੋਦਮਮਦਿਰੋਨ੍ਮਤ੍ਤਂ ਪਾਪ੍ਮਨਾ ਗृਹੀਤ ਇਵ ਭ੍ਰਾਮ੍ਯਮਾਣਂ ਮਹੋਰਗਦष੍ਟ ਇਵ ਵਿਪਦृष੍ਟਂ ਮਹਾਨ੍ਧਕਾਰ ਇਵ ਰਾਗਾਨ੍ਧਮਿਨ੍ਦ੍ਰਜਾਲਮਿਵ ਮਾਯਾਮਯਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਮਿਵ ਮਿਥ੍ਯਾਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਕਦਲੀਗਰ੍ਭ ਇਵਾਸਾਰਂ ਨਟ ਇਵ ਕ੍ਸ਼ਣਵੇषਂ ਚਿਤ੍ਰਭਿਤ੍ਤਿਰਿਵ ਮਿਥ੍ਯਾਮਨੋਰਮਮਿਤ੍ਯਥੋਕ੍ਤਮ੍ ॥ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਦਯੋ ਯੇऽਰ੍ਥਾ ਅਨਰ੍ਥਾ ਇਵ ਤੇ ਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਯੇष੍ਵਾਸਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਨ ਸ੍ਮਰੇਚ੍ਚ ਪਰਂ ਪਦਮ੍

ਇੱਕ ਹੋਰ ਥਾਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਿਛਲੇ ਕੀਤੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਮੌਤ ਦਾ ਆਉਣਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਚੰਗੇ ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਜਮ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਡਰ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਮਦਾਂਤ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਮੌਜ ਮਾਣਦਾ ਹੈ, ਪਾਪ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਭਟਕਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਸੱਪ ਨੇ ਡੱਸ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਹੀ ਮੁਸੀਬਤਾਂ; ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋਇਆ, ਵੱਡੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ; ਜਾਦੂ ਵਾਂਗ ਮੋਹ, ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਝੂਠਾ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਕੇਲੇ ਦੇ ਗੁੱਛ ਵਾਂਗ ਅਸਾਰ, ਨਟ ਵਾਂਗ ਪਲਕ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਬਦਲਦਾ, ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਕੰਧ ਵਾਂਗ ਝੂਠੀ ਸੁੰਦਰਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਜੋ ਧੁਨੀ, ਸਪਰਸ਼ ਆਦਿਕ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਰਥਹੀਣ ਹਨ। ਜਦ ਤੱਤ-ਆਤਮਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਯਂ ਵਾ ਵ ਖਲ੍ਵਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਵਿਧਿਰ੍ਭੂਤਾਤ੍ਮਨੋ ਯਦ੍ਯੇਵ ਵਿਦ੍ਯਾਧਿਗਮਸ੍ਯ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯਾਨੁਚਰਣਂ ਸ੍ਵਾਸ਼੍ਰਮੇष੍ਵਾਨੁਕ੍ਰਮਣਂ ਸ੍ਵਧਰ੍ਮ ਏਵ ਸਰ੍ਵਂ ਧਤ੍ਤੇ ਸ੍ਤਮ੍ਭਸ਼ਾਖੇਵੇਤਰਾਣ੍ਯਨੇਨੋਰ੍ਧ੍ਵਭਾਗ੍ਭਵਤ੍ਯਨ੍ਯਥਧਃ ਪਤਤ੍ਯੇष ਸ੍ਵਧਰ੍ਮਾਭਿਭੂਤੋ ਯੋ ਵੇਦੇषੁ ਨ ਸ੍ਵਧਰ੍ਮਾਤਿਕ੍ਰਮੇਣਾਸ਼੍ਰਮੀ ਭਵਤ੍ਯਾਸ਼੍ਰਮੇष੍ਵੇਵਾਵਸ੍ਥਿਤਸ੍ਤਪਸ੍ਵੀ ਚੇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤ ਏਤਦਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਨਾਤਪਸ੍ਕਸ੍ਯਾਤ੍ਮਧ੍ਯਾਨੇऽਧਿਗਮਃ ਕਰ੍ਮਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰ੍ਵੇਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹ ॥ ਤਪਸਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਮਨਃ । ਮਨਸਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਹ੍ਯਾਤ੍ਮਾਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਨਿਵਰ੍ਤਤ ਇਤਿ

ਇਹੀ ਤੱਤ-ਆਤਮਾ ਦਾ ਇਲਾਜ ਹੈ: ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਨੇਕ ਕੰਮ ਕਰਨਾ, ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ, ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਤੇ ਚੱਲਣਾ। ਜਿਵੇਂ ਤਣੇ ਤੇ ਟਾਹਣੀਆਂ, ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਇਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਟਦਾ, ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਹੀ ਤਪਸਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਜਿਸ ਨੇ ਤਪ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਆਤਮ-ਚਿੰਤਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਕਰਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਤਪ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਮਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਮਿਲਣ ਤੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।