ਅਥ ਮੈਤ੍ਰਾਯਣ੍ਯੁਪਨਿषਤ੍ ॥ ਸਾਮਵੇਦੀਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯ ਉਪਨਿषਤ੍ ॥ ਵੈਰਾਗ੍ਯੋਤ੍ਥਭਕ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਬ੍ਰਹ੍ਮਮਾਤ੍ਰਪ੍ਰਬੋਧਤਃ । ਯਤ੍ਪਦਂ ਮੁਨਯੋ ਯਾਨ੍ਤਿ ਤਤ੍ਤ੍ਰੈਪਦਮਹਂ ਮਹਃ ॥ ੴ ਆਪ੍ਯਾਯਨ੍ਤੁ ਮਮਾਙ੍ਗਾਨਿ ਵਾਕ੍ਪ੍ਰਾਣਸ਼੍ਚਕ੍ਸ਼ੁਃ ਸ਼੍ਰੋਤਮਥੋ ਬਲਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ । ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਸਰ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਪਨਿषਦਂ ਮਾਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨਿਰਾਕੁਰ੍ਯਾਂ ਮਾ ਮਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨਿਰਾਕਰੋਦਨਿਰਾਕਰਣਮਸ੍ਤ੍ਵਨਿਰਾਕਰਣਂ ਮੇਸ੍ਤੁ ਤਦਾਤ੍ਮਨਿ ਨਿਰਤੇ ਯ ਉਪਨਿषਤ੍ਸੁ ਧਰ੍ਮਾਸ੍ਤੇ ਮਯਿ ਸਨ੍ਤੁ ਤੇ ਮਯਿ ਸਨ੍ਤੁ ॥ ੴ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ ॥ ਮੈਤ੍ਰਾਯਣੀ ਕੌषਿਤਕੀ ਬृਹਜ੍ਜਾਬਾਲਤਾਪਨੀ । ਕਾਲਾਗ੍ਨਿਰੁਦ੍ਰਮੈਤ੍ਰੇਯੀ ਸੁਬਾਲਕ੍ਸ਼ੁਰਮਨ੍ਤ੍ਰਿਕਾ । ੴ ਬृਹਦ੍ਰਥੋ ਹ ਵੈ ਨਾਮ ਰਾਜਾ ਰਾਜ੍ਯੇ ਜ੍ਯੇष੍ਠਂ ਪੁਤ੍ਰਂ ਨਿਧਾਪਯਿਤ੍ਵੇਦਮਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਂ ਮਨ੍ਯਮਾਨਃ ਸ਼ਾਰੀਰਂ ਵੈਰਾਗ੍ਯਮੁਪੇਤੋऽਰਣ੍ਯਂ ਨਿਰ੍ਜਗਾਮ ਸ ਤਤ੍ਰ ਪਰਮਂ ਤਪ ਆਸ੍ਥਾਯਾਦਿਤ੍ਯਮੀਕ੍ਸ਼ਮਾਣ ਊਰ੍ਧ੍ਵਬਾਹੁਸ੍ਤਿष੍ਠਤ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਹਸ੍ਰਸ੍ਯ ਮੁਨਿਰਨ੍ਤਿਕਮਾਜਗਾਮਾਗ੍ਨਿਰਿਵਾਧੂਮਕਸ੍ਤੇਜਸਾ ਨਿਰ੍ਦਹਨ੍ਨਿਵਾਤ੍ਮਵਿਦ੍ਭਗਵਾਞ੍ਛਾਕਾਯਨ੍ਯ ਉਤ੍ਤਿष੍ਠੋਤ੍ਤਿष੍ਠ ਵਰਂ ਵृਣੀਸ਼੍ਵੇਤਿ ਰਾਜਾਨਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ਸ ਤਸ੍ਮੈ ਨਮਸ੍ਕृਤ੍ਯੋਵਾਚ ਭਗਵਨ੍ਨਾਹਮਾਤ੍ਮਵਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਚ੍ਛृਣੁਮੋ ਵਯਂ ਸ ਤ੍ਵਂ ਨੋ ਬ੍ਰੂਹੀਤ੍ਯੇਤਦ੍ਵृਤਂ ਪੁਰਸ੍ਤਾਦਸ਼ਕ੍ਯਂ ਮਾ ਪृਚ੍ਛ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਮੈਕ੍ਸ਼੍ਵਾਕਾਨ੍ਯਾਨ੍ਕਾਮਾਨ੍ਵृਣੀਸ਼੍ਵੇਤਿ ਸ਼ਾਕਾਯਨ੍ਯਸ੍ਯ ਚਰਣਵਭਿਮृਸ਼੍ਯਮਾਨੋ ਰਾਜੇਮਾਂ ਗਾਥਾਂ ਜਗਾਦ
ਹੁਣ ਮੈਤ੍ਰਾਯਣੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਮਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਵਿਅਰਾਗ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਜੋਤ ਵਾਲੇ ਉਸ ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਓਮ। ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ, ਬੋਲੀ, ਸਾਹ, ਅੱਖਾਂ, ਕੰਨ, ਤਾਕਤ ਤੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰੇ ਚੰਗੇ ਰਹਿਣ। ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜਾ ਬ੍ਰਹਮ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸੇ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਨਾ ਠੁਕਰਾਵਾਂ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਠੁਕਰਾਵੇ। ਕੋਈ ਠੁਕਰਾਉਣਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੀਆਂ ਨੇਕੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਣ। ਓਮ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ। ਮੈਤ੍ਰਾਯਣੀ, ਕੌਸ਼ਿਤਕੀ, ਬ੍ਰਿਹੱਦਜਾਬਾਲ, ਤਾਪਨੀ, ਕਾਲਾਗਨੀਰੁਦ੍ਰ, ਮੈਤ੍ਰੇਈ, ਸੁਬਾਲ, ਖ਼ੁਰਮੰਤ੍ਰਿਕਾ। ਓਮ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਬ੍ਰਿਹੱਦਰਥ ਨਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ ਇਹ ਸਰੀਰ ਅਸਥਿਰ ਹੈ, ਵਿਅਰਾਗ ਲੈ ਕੇ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ। ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਤ 'ਚ, ਇਕ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਕੋਲ ਆਇਆ—ਉਹ ਸੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਾਕਾਯਨ, ਜੋ ਆਪਾ ਦੀ ਸੱਚੀ ਪਛਾਣ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆ ਕੇ ਆਖਿਆ, 'ਉਠ, ਉਠ, ਕੋਈ ਵਰ ਮੰਗ।' ਰਾਜੇ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ, 'ਭਗਵਾਨ, ਮੈਂ ਆਪਾ ਦੀ ਸੱਚੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਸੱਚ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਪੂਰਾ ਕਰੋ—ਅਸੰਭਵ ਗੱਲਾਂ ਜਾਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਨਾ ਪੁੱਛੋ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਰ ਮੰਗੋ।' ਜਦ ਸ਼ਾਕਾਯਨ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਚਰਨ ਛੁਹੇ, ਤਾਂ ਰਾਜੇ ਨੇ ਇਹ ਗੀਤ ਉਚਾਰੀ:
ਭਗਵਨ੍ਨਸ੍ਥਿਚਰ੍ਮਸ੍ਨਾਯੁਮਜ੍ਜਾਮਾਂਸਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਸ਼੍ਲੇष੍ਮਾਸ਼੍ਰੁਦੂ षਿਤੇ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸਙ੍ਘਾਤੇ ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧੇ ਨਿਃਸਾਰੇऽਸ੍ਮਿਞ੍ਛਰੀਰੇ ਕਿਂ ਕਾਮੋਪਭੋਗੈਃ
ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਹੱਡੀਆਂ, ਚਮੜੀ, ਨਸਾਂ, ਮੱਜਾ, ਮਾਸ, ਵੀਰਜ, ਖੂਨ, ਕਫ਼, ਹੰਝੂ, ਪਸੀਨਾ, ਗੰਦ, ਪਿਸ਼ਾਬ, ਹਵਾ, ਪਿੱਤ ਤੇ ਕਫ਼ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਇਹ ਗੰਦਾ ਤੇ ਨਾਸ਼ਵੰਤ ਢੇਰ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀ ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਸੁਖ ਹੈ?
ਕਾਮਕ੍ਰੋਧਲੋਭਭਯਵਿषਾਦੇਰ੍ष੍ਯੇष੍ਟਵਿਯੋਗਾਨਿष੍ਟਸਮ੍ਪ੍ਰਯੋਗਕ੍ਸ਼ੁ ਤ੍ਪਿਪਾਸਾਜਰਾਮृਤ੍ਯੁਰੋਗਸ਼ੋਕਾਦ੍ਯੈਰਭਿਹਤੇऽਸ੍ਮਿਞ੍ਛਰੀਰੇ ਕਿਂ ਕਾਮੋਪਭੋਗੈਃ
ਇਹ ਸਰੀਰ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਡਰ, ਜ਼ਹਿਰ, ਈਰਖਾ, ਚਾਹੀਦੇ ਨਾਲ ਵਿਛੋੜਾ, ਨਾ-ਚਾਹੀਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਭੁੱਖ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਬੁਢਾਪਾ, ਮੌਤ, ਬਿਮਾਰੀ ਤੇ ਦੁੱਖ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੈ—ਫਿਰ ਇੰਦ੍ਰੀ ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਸੁਖ ਹੈ?
ਸਰ੍ਵਂ ਚੇਦਂ ਕ੍ਸ਼ਯਿष੍ਣੁ ਪਸ਼੍ਯਾਮੋ ਯਥੇਮੇ ਦਂਸ਼ਮਸ਼ਕਾਦਯਸ੍ਤृਣਵਨ੍ਨਸ਼੍ਯਤਯੋਦ੍ਭੂਤਪ੍ਰਧ੍ਵਂਸਿਨਃ
ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਨਾਸ਼ਵੰਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੱਖੀਆਂ ਤੇ ਮੱਛਰ ਘਾਹ ਵਾਂਗ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਕੁਝ ਜੰਮਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਨਾਸ਼ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਅਥ ਕਿਮੇਤੈਰ੍ਵਾ ਪਰੇऽਨ੍ਯੇ ਮਹਾਧਨੁਰ੍ਧਰਾਸ਼੍ਚਕ੍ਰਵਰ੍ਤਿਨਃ ਕੇਚਿਤ੍ਸੁਦ੍ਯੁਮ੍ਨਭੂਰਿਦ੍ਯੁਮ੍ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨਕੁਵਲਯਾਸ਼੍ਵਯੌਵਨਾਸ਼੍ਵਵਦ੍ਧਿਯਾ ਸ਼੍ਵਾਸ਼੍ਵਪਤਿਃ ਸ਼ਸ਼ਬਿਨ੍ਦੁਰ੍ਹਾਰਿਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰੋऽਮ੍ਬਰੀषੋ ਨਨੂਕ੍ਤਸ੍ਵਯਾਤਿਰ੍ਯਯਾਤਿਨਰਣ੍ਯੋਕ੍ਸ਼ਸੇਨੋਤ੍ਥਮਰੁਤ੍ਤਭਰਤਪ੍ਰਭृਤਯੋ ਰਾਜਾਨੋ ਮਿषਤੋ ਬਨ੍ਧੁਵਰ੍ਗਸ੍ਯ ਮਹਤੀਂ ਸ਼੍ਰਿਯਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾਸ੍ਮਾਲ੍ਲੋਕਾਦਮੁਂ ਲੋਕਂ ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤਿ
ਫਿਰ ਉਹ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਧਨੁਧਾਰੀ ਤੇ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਰਾਜੇ—ਜਿਵੇਂ ਸੁਦਯੁਮਨ, ਭੂਰੀਦਯੁਮਨ, ਇੰਦਰਦਯੁਮਨ, ਕੁਵਲਯਾਸ਼ਵ, ਯੌਵਨਾਸ਼ਵ, ਵੱਧੀਆ, ਸ਼ਵਾਸ਼ਵਪਤੀ, ਸ਼ਸ਼ਬਿੰਦੁ, ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ, ਅੰਬਰੀਸ਼, ਨੌਕਤ, ਸਵਰਾਟ, ਯਯਾਤੀ, ਨਰ, ਅਯੁਕਸ਼, ਸੈਨੋਥ, ਮਰੁੱਤ, ਭਰਤ ਆਦਿ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ ਛੱਡ ਕੇ, ਇਸ ਲੋਕ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਲੋਕ ਚਲੇ ਗਏ।
ਅਥ ਕਿਮੇਤੈਰ੍ਵਾ ਪਰੇऽਨ੍ਯੇ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਸੁਰਯਕ੍ਸ਼ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਭੂਤਗਣਪਿਸ਼ਾਚੋਰਗਗ੍ਰਹਾਦੀਨਾਂ ਨਿਰੋਧਨਂ ਪਸ਼੍ਯਾਮਃ
ਫਿਰ ਉਹ ਹੋਰ ਗੰਧਰਵ, ਅਸੁਰ, ਯਕਸ਼, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਭੂਤ-ਪਰੇਤ, ਪਿਸ਼ਾਚ, ਸੱਪ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਆਦਿ—ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਨਾਸ਼ਵਾਦੀ ਹਾਲਤ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ।
ਇਤਿ ਪ੍ਰਥਮਃ ਪ੍ਰਪਾਠਕਃ ॥ ਅਥ ਭਗਵਾਞ੍ਛਾਕਾਯਨ੍ਯਃ ਸੁਪ੍ਰੀਤੋऽਬ੍ਰਵੀਦ੍ਰਾਜਾਨਂ ਮਹਾਰਾਜ ਬृਹਦ੍ਰਥੇਕ੍ਸ਼੍ਵਾਕੁਵਂਸ਼ਧ੍ਵਜਸ਼ੀਰ੍षਾਤ੍ਮਜਃ ਕृਤਕृਤ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਂ ਮਰੁਨ੍ਨਾਮ੍ਨੋ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤੋऽਸੀਤ੍ਯਯਂ ਵਾ ਵ ਖਲ੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਤੇ ਕਤਮੋ ਭਗਵਾਨ੍ਵਰ੍ਣ੍ਯ ਇਤਿ ਤਂ ਹੋਵਾਚ ਇਤਿ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਮੁਕਿਆ। ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਾਕਾਯਨ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ, 'ਮਹਾਰਾਜ ਬ੍ਰਿਹੱਦਰਥ, ਤੂੰ ਇੱਖਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਮਾਣ ਤੇ ਚੋਟੀ ਹੈਂ, ਤੇਰਾ ਜੀਵਨ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੂੰ ਮਰੁਤ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈਂ। ਹੁਣ, ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਆਤਮਾ ਕਿਹੜਾ ਹੈ?' ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਪੁੱਛਿਆ।
ਯ ਏषੋ ਬਾਹ੍ਯਾਵष੍ਟਮ੍ਭਨੇਨੋਰ੍ਧ੍ਵਮੁਤ੍ਕ੍ਰਾਨ੍ਤੋ ਵ੍ਯਥਮਾਨੋऽਵ੍ਯਥਮਾਨਸ੍ਤਮਃ ਪ੍ਰਣੁਦਤ੍ਯੇष ਆਤ੍ਮੇਤ੍ਯਾਹ ਭਗਵਾਨਥ ਯ ਏष ਸਮ੍ਪ੍ਰਸਾਦੋऽਸ੍ਮਾਞ੍ਛਰੀਰਾਤ੍ਸਮੁਤ੍ਥਾਯ ਪਰਂ ਜ੍ਯੋਤਿਰੁਪਸਮ੍ਪਦ੍ਯ ਸ੍ਵੇਨ ਰੂਪੇਣਾਭਿਨਿष੍ਪਦ੍ਯਤ ਏष ਆਤ੍ਮੇਤਿ ਹੋਵਾਚੈਤਦਮृਤਮਭਯਮੇਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ
ਜੋ ਬਾਹਰਲੇ ਆਸਰੇ ਨਾਲ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਦੁੱਖੀ, ਕਦੇ ਸੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਤੇ ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ, ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਪਰਮ ਜੋਤ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਅਮਰ ਹੈ, ਨਿਡਰ ਹੈ, ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।
ਯੋ ਹ ਖਲੁ ਵਾਚੋਪਰਿਸ੍ਥਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ ਸ ਏਵ ਵਾ ਏष ਸ਼ੁਦ੍ਧਃ ਪੂਤਃ ਸ਼ੂਨ੍ਯਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤੋ ਪ੍ਰਾਣੋऽਨੀਸ਼ਤ੍ਮਾऽਨਨ੍ਤੋऽਕ੍ਸ਼ਯ੍ਯਃ ਸ੍ਥਿਰਃ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੋऽਜਃ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਃ ਸ੍ਵੇ ਮਹਿਮ੍ਨਿ ਤਿष੍ਠਤ੍ਯਨੇਨੇਦਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਚੇਤਨਵਤ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਪਿਤਂ ਪ੍ਰਚੋਦਯਿਤਾ ਚੈषੋऽਸ੍ਯੇਤਿ ਤੇ ਹੋਚੁਰ੍ਭਗਵਨ੍ਕਥਮਨੇਨੇਦृਸ਼ੇਨਾਨਿਚ੍ਛੇਨੈਤਦ੍ਵਿਧਮਿਦਂ ਚੇਤਨਵਤ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਪਿਤਂ ਪ੍ਰਚੋਦਯਿਤਾ ਚੈषੋऽਸ੍ਯੇਤਿ ਕਥਮਿਤਿ ਤਾਨ੍ਹੋਵਾਚ
ਅਥ ਯੋऽਯਮੂਰ੍ਧ੍ਵਮੁਤ੍ਕ੍ਰਾਮਤੀਤ੍ਯੇष ਵਾਵ ਸ ਪ੍ਰਾਣੋऽਥ ਯੋਯਮਾਵਞ੍ਚਂ ਸਂਕ੍ਰਾਮਤ੍ਵੇष ਵਾਵ ਸੋऽਪਾਨੋऽਥ ਯੋਯਂ ਸ੍ਥਵਿष੍ਠਮਨ੍ਨਧਾਤੁਮਪਾਨੇ ਸ੍ਥਾਪਯਤ੍ਯਣਿष੍ਠਂ ਚਾਙ੍ਗੇऽਙ੍ਗੇ ਸਮਂ ਨਯਤ੍ਯੇष ਵਾਵ ਸ ਸਮਾਨੋऽਥ ਯੋऽਯਂ ਪੀਤਾਸ਼ਿਤਮੁਦ੍ਗਿਰਤਿ ਨਿਗਿਰਤੀਤਿ ਚੈष ਵਾਵ ਸ ਉਦਾਨੋऽਥ ਯੇਨੈਤਾਃ ਸ਼ਿਰਾ ਅਨੁਵ੍ਯਾਪ੍ਤਾ ਏष ਵਾਵ ਸ ਵ੍ਯਾਨਃ
ਹੁਣ, ਜੋ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ; ਜੋ ਹੇਠਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਪਾਨ ਹੈ; ਜੋ ਭਾਰੀ ਖੁਰਾਕ ਨੂੰ ਅਪਾਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗਲਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹਰੇਕ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਾਨ ਹੈ; ਜੋ ਖਾਧਾ-ਪੀਤਾ ਉਲਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਹਜ਼ਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਦਾਨ ਹੈ; ਤੇ ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਨਸਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਆਨ ਹੈ।
ਅਥੋਪਾਂਸ਼ੁਰਨ੍ਤਰ੍ਯਾਮ੍ਯਮਿਭਵਤ੍ਯਨ੍ਤਰ੍ਯਾਮਮੁਪਾਂਸ਼ੁਮੇਤਯੋਰਨ੍ਤਰਾਲੇ ਚੌष੍ਣ੍ਯਂ ਮਾਸਵਦੌष੍ਣ੍ਯਂ ਸ ਪੁਰੁषੋऽਥ ਯਃ ਪੁਰੁषਃ ਸੋऽਗ੍ਨਿਰ੍ਵੈਸ਼੍ਵਾਨਰੋऽਪ੍ਯਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮਯਮਗ੍ਨਿਰ੍ਵੈਸ਼੍ਵਾਨਰੋ ਯੋऽਯਮਨਨ੍ਤਃ ਪੁਰੁषੋ ਯੇਨੇਦਮਨ੍ਨਂ ਪਚ੍ਯਤੇ ਯਦਿਦਮਦ੍ਯਤੇ ਤਸ੍ਯੈष ਘੋषੋ ਭਵਤਿ ਯਦੇਤਤ੍ਕਰ੍ਣਾਵਪਿਧਾਯ ਸ਼ृਣੋਤਿ ਸ ਯਦੋਤ੍ਕ੍ਰਮਿष੍ਯਨ੍ਭਵਤਿ ਨੈਨਂ ਘੋषਂ ਸ਼ृਣੋਤਿ
ਸ ਵਾ ਏष ਆਤ੍ਮੇਤ੍ਯਦੋ ਵਸ਼ਂ ਨੀਤ ਇਵ ਸਿਤਾਸਿਤੈਃ ਕਰ੍ਮਫਲੈਰਭਿਭੂਯਮਾਨ ਇਵ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਰੀਰੇषੁ ਚਰਤ੍ਯਵ੍ਯਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਤ੍ਵਾਦਦृਸ਼੍ਯਤ੍ਵਾਦਗ੍ਰਾਹ੍ਯਤ੍ਵਾਨ੍ਨਿਰ੍ਮਮਤ੍ਵਾ ਚ੍ਚਾਨਵਸ੍ਥੋऽਕਰ੍ਤਾ ਕਰ੍ਤੇਵਾਵਸ੍ਥਿਤਃ
ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ—ਜੋ ਚਿੱਟੇ-ਕਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿੱਚ ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਸੁੱਖਮ, ਨਾ ਫੜਨ ਯੋਗ, ਨਿਰਲੇਪ ਤੇ ਨਿਰਲੇਪਤਾ ਕਰਕੇ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਟਿਕਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਰਤਾ ਵਾਂਗ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।
ਸ ਵਾ ਏष ਸ਼ੁਦ੍ਧਃ ਸ੍ਥਿਰੋऽਚਲਸ਼੍ਚਾਲੇਪੋऽਵ੍ਯਗ੍ਰੋ ਨਿਃਸ੍ਪृਹਃ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਕਵਦਵਸ੍ਥਿਤਃ ਸ੍ਵਸ੍ਯ ਚਰਿਤਭੁਗ੍ਗੁਣਮਯੇਨ ਪਟੇਨਾਤ੍ਮਾਨਮਨ੍ਤਰ੍ਧੀਯਾਵਸ੍ਥਿਤ ਇਤ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤ ਇਤਿ
ਇਹ ਆਤਮਾ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਡੋਲ, ਅਡਿੱਗ, ਨਿਰਲੇਪ, ਬੇਫਿਕਰ, ਨਿਰਲੋਭ, ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪਰਦੇ ਹੇਠ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਇਤਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ ਪ੍ਰਪਾਠਕਃ ॥ ਤੇ ਹੋਚੁਰ੍ਭਗਵਨ੍ਯਦ੍ਯੇਵਮਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨੋ ਮਹਿਮਾਨਂ ਸੂਚਯਸੀਤ੍ਯਨ੍ਯੋ ਵਾ ਪਰਃ ਕੋऽਯਮਾਤ੍ਮਾ ਸਿਤਾਸਿਤੈਃ ਕਰ੍ਮਫਲੈਰਭਿਭੂਯਮਾਨਃ ਸਦਸਦ੍ਯੋਨਿਮਾਪਦ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਵਾਚੀਂ ਵੋਰ੍ਧ੍ਵਾਂ ਵਾ ਗਤਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੈਰਭਿਭੂਯਮਾਨਃ ਪਰਿਭ੍ਰਮਤੀਤਿ ਕਤਮ ਏष ਇਤਿ ਤਾਨ੍ਹੋਵਾਚ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਮੁਕਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮਹਾਂਪੁਰਖੋ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਆਤਮਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸ ਰਹੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਦੱਸੋ ਇਹ ਆਤਮਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੈ? ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਚੰਗੇ ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਚੰਗੀਆਂ ਮੰਦੀਆਂ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਦੁਲਤੀਆਂ ਨਾਲ ਹਾਰ ਕੇ ਕਦੇ ਥੱਲੇ ਜਾਂ ਕਦੇ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ?" ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
ਅਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਸ਼ਰੀਰਮਿਦਂ ਮੈਥੁਨਾਦੇਵੋਦ੍ਭੂਤਂ ਸਂਵਿਦਪੇਤਂ ਨਿਰਯ ਏਵ ਮੂਤ੍ਰਦ੍ਵਾਰੇਣ ਨਿष੍ਕ੍ਰਾਮਨ੍ਤਮਸ੍ਥਿਭਿਸ਼੍ਚਿਤਂ ਮਾਂਸੇਨਾਨੁਲਿਪ੍ਤਂ ਚਰ੍ਮਣਾਵਬਦ੍ਧਂ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਪਿਤ੍ਤਕਫਮਜ੍ਜਾਮੇਦੋਵਸਾਭਿਰਨ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਮਲੈਰ੍ਬਹੁਭਿਃ ਪਰਿਪੂਰ੍ਣਂ ਕੋਸ਼ ਇਵਾਵਸਨ੍ਨੇਤਿ
ਇੱਕ ਹੋਰ ਥਾਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਇਹ ਸਰੀਰ ਮੀਲਾਪ ਰਾਹੀਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਨਰਕ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲਾ, ਪੇਸ਼ਾਬ ਵਾਲੀ ਰਾਹੀਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ, ਹੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ, ਮਾਸ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ, ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਵਿਸ਼ਟਾ, ਪੇਸ਼ਾਬ, ਪਿੱਤ, ਕਫ, ਮੱਜ, ਚਿੱਬੜ, ਚਰਬੀ ਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਥੈਲਾ ਮਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ।
ਤृਤੀਯਃ ਪ੍ਰਪਾਠਕਃ ॥ ਤੇ ਹ ਖਲ੍ਵਥੋਰ੍ਧ੍ਵਰੇਤਸੋऽਤਿਵਿਸ੍ਮਿਤਾ ਅਤਿਸਮੇਤ੍ਯੋਚੁਰ੍ਭਗਵਨ੍ਨਮਸ੍ਤੇ ਤ੍ਵਂ ਨਃ ਸ਼ਾਧਿ ਤ੍ਵਮਸ੍ਮਾਕਂ ਗਤਿਰਨ੍ਯਾ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਕੋऽਤਿਥਿਰ੍ਭੂਤਾਤ੍ਮਨੋ ਯੇਨੇਦਂ ਹਿਤ੍ਵਾਮਨ੍ਯੇਵ ਸਾਯੁਜ੍ਯਮੁਪੈਤਿ ਤਾਨ੍ਹੋਵਾਚ
ਤੀਜਾ ਭਾਗ। ਫਿਰ ਜੋ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਰੀਤ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਆਏ ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਮਹਾਂਪੁਰਖੋ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਓ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਾਡਾ ਆਸਰਾ ਹੋ, ਸਾਨੂੰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਤੱਤ-ਆਤਮਾ ਦਾ ਮਹਿਮਾਨ ਕੌਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ?" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
ਅਤ੍ਰੈਤੇ ਸ਼੍ਲੋਕਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ॥ ਯਥਾ ਨਿਰਿਨ੍ਧਨੋ ਵਹ੍ਨਿਃ ਸ੍ਵਯੋਨਾਵੁਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ । ਤਥਾ ਵृਤ੍ਤਿਕ੍ਸ਼ਯਾਚ੍ਚਿਤ੍ਤਂ ਸ੍ਵਯੋਨਾਵੁਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਇੱਥੇ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ: ਜਿਵੇਂ ਬਾਲਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਆਪਣੀ ਜੜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਵਾਸਨਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਨ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜੜ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਯੋਨਾਵੁਪਸ਼ਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਮਨਸਃ ਸਤ੍ਯਗਾਮਿਨਃ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਵਿਮੂਢਸ੍ਯਾਨृਤਾਃ ਕਰ੍ਮਵਸ਼ਾਨੁਗਾਃ
ਜਿਸ ਮਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜੜ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਸੱਚ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਚੱਲਣਾ ਸਿੱਖ ਲਿਆ, ਤੇ ਜੋ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਭੁਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਮਨ ਫੁਟਲੀਆਂ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
ਚਿਤ੍ਤਮੇਵ ਹਿ ਸਂਸਾਰਸ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਸ਼ੋਧਯੇਤ੍ । ਯਚ੍ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਤਨ੍ਮਯੋ ਭਵਤਿ ਗੁਹ੍ਯਮੇਤਤ੍ਸਨਾਤਨਮ੍
ਮਨ ਹੀ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦਾ ਚੱਕਰ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਨੂੰ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਹੋਵੇ, ਮਨੁੱਖ ਓਸੇ ਵਾਂਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਪੁਰਾਣਾ ਭੇਦ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਹਿ ਪ੍ਰਸਾਦੇਨ ਹਨ੍ਤਿ ਕਰ੍ਮ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਮ੍ । ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਤ੍ਮਾਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾ ਸੁਖਮਵ੍ਯਯਮਸ਼੍ਨੁਤੇ
ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਚੰਗੇ ਮੰਦੇ ਕਰਮ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਆਤਮਾ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਟੱਲ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਥ ਕਿਮੇਤੈਰ੍ਵਾਨ੍ਯਾਨਾਂ ਸ਼ੋषਣਂ ਮਹਾਰ੍ਣਵਾਨਾਂ ਸ਼ਿਖਰਿਣਾਂ (ਕਿਮੇਤੈਰ੍ਵਾਰ੍ਣ੍ਯਾਨਾਂ) ਪ੍ਰਪਤਨਂ ਧ੍ਰੁਵਸ੍ਯ ਪ੍ਰਚਲਨਂ (ਵ੍ਰਸ਼੍ਚਨਂ ਵਾਤਰਜ੍ਜੂਨਾਂ) (ਸ੍ਥਾਨਂ ਵਾ ਤਰੂਣਾਂ) ਨਿਮਜ੍ਜਨਂ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਃ ਸ੍ਥਾਨਾਦਪਸਰਣਂ ਸੁਰਾਣਂ ਸੋऽਹਮਿਤ੍ਯੇਤਦ੍ਵਿਧੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਸਂਸਾਰੇ ਕਿਂ ਕਾਮੋਪਭੋਗੈਰ੍ਯੈਰੇਵਾਸ਼੍ਰਿਤਸ੍ਯਾਸਕृਦਿਹਾਵਰ੍ਤਨਂ ਦृਸ਼੍ਯਤ ਇਤ੍ਯੁਦ੍ਧਰ੍ਤੁਮਰ੍ਹਸੀਤ੍ਯਨ੍ਧੋਦਪਾਨਸ੍ਥੋ ਭੇਕ ਇਵਾਹਮਸ੍ਮਿਨ੍ਸਂਸਾਰੇ ਭਗਵਂਸ੍ਤ੍ਵਂ ਨੋ ਗਤਿਸ੍ਤ੍ਵਂ ਨੋ ਗਤਿਃ
ਫਿਰ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦਾ ਸੁੱਕ ਜਾਣਾ, ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਢਹਿ ਜਾਣਾ, ਧ੍ਰੂ ਤਾਰੇ ਦਾ ਹਿਲ ਜਾਣਾ, ਹਵਾ ਦੇ ਬੰਧਨ ਟੁੱਟ ਜਾਣਾ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਦਾ ਉਖੜ ਜਾਣਾ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਡੁੱਬ ਜਾਣਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਥਾਂ ਛੱਡ ਦੇਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਅਸਥਿਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਬੰਦਾ ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਉਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ' ਆਖਦਾ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰੀ ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਸੁਖ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹੇ ਕੂਏ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਾ ਮੇਡਕ ਵਾਰ ਵਾਰ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੈਂ ਵੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਤੂੰ ਹੀ ਸਾਡਾ ਆਸਰਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਸਾਡਾ ਆਸਰਾ ਹੈਂ।
ਅਥ ਖਲ੍ਵਿਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦ੍ਯਾ ਸਰ੍ਵੋਪਨਿषਦ੍ਵਿਦ੍ਯਾ ਵਾ ਰਾਜਨ੍ਨਸ੍ਮਾਕਂ ਭਗਵਤਾ ਮੈਤ੍ਰੇਯੇਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਹਂ ਤੇ ਕਥਯਿष੍ਯਾਮੀਤ੍ਯਥਾਪਹਤਪਾਪ੍ਮਾਨਸ੍ਤਿਗ੍ਮਤੇਜਸ ਊਰ੍ਧ੍ਵਰੇਤਸੋ ਵਾਲਖਿਲ੍ਯਾ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੁਯਨ੍ਤੇऽਥੈਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਮਬ੍ਰੁਵਨ੍ਭਗਵਞ੍ਸ਼ਕਟਮਿਵਾਚੇਤਨਮਿਦਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਕਸ੍ਯੈष ਖਲ੍ਵੀਦृਸ਼ੋ ਮਹਿਮਾਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਭੂਤਸ੍ਯ ਯੇਨੈਤਦ੍ਵਿਧਮਿਦਂ ਚੇਤਨਵਤ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਪਿਤਂ ਪ੍ਰਚੋਦਯਿਤਾਸ੍ਯ ਕੋ ਭਗਵਨ੍ਨੇਤਦਸ੍ਮਾਕਂ ਬ੍ਰੂਹੀਤਿ ਤਾਨ੍ਹੋਵਾਚ
ਹੁਣ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਸਾਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਹੜੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਤੇਜ਼ ਵਾਲੇ, ਉੱਚੀ ਉਰਜਾ ਵਾਲੇ, ਵਾਲਖਿਲਯ ਨਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ, ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਕੋਲ ਆਏ ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, 'ਭਗਵਾਨ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਗੱਡੀ ਵਾਂਗ ਬੇਜਾਨ ਹੈ। ਇਹਦੀ ਇਹ ਮਹਾਨਤਾ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਰੀਰ ਚੇਤਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਇਹਦਾ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ।' ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ:
ਜੋ ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਵਿੱਤਰ, ਸੁੱਚਾ, ਖ਼ਾਲੀ, ਸ਼ਾਂਤ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਦੇ ਵੱਸ ਨਹੀਂ, ਅਨੰਤ, ਨਾਸ਼ ਰਹਿਤ, ਅਡੋਲ, ਸਦੀਵੀ, ਅਜਨਮਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਅਜ਼ਾਦ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਰੀਰ ਚੇਤਨ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਇਸਦਾ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਭਗਵਾਨ, ਇਹ ਇੰਨਾ ਹੋ ਕੇ, ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਚੇਤਨ ਤੇ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਿਵੇਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?' ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ:
ਸ ਵਾ ਏष ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੋऽਗ੍ਰਾਹ੍ਯੋऽਦृਸ਼੍ਯਃ ਪੁਰੁषਸਂਜ੍ਞਕੋ ਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਮਿਹੈਵਾਵਰ੍ਤਤੇਂऽਸ਼ੇਨ ਸੁषੁਪ੍ਤਸ੍ਯੈਵ ਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਂ ਨਿਬੋਧਯਤ੍ਯਥ ਯੋਹ ਖਲੁ ਵਾਵਾਇਤਸ੍ਯਾਂਸ਼ੋऽਯਂ ਯਸ਼੍ਚੇਤਨਮਾਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਤਿਪੂਰੁषਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਧ੍ਯਵਸਾਯਾਭਿਮਾਨਲਿਙ੍ਗਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰ੍ਵਿਸ਼੍ਵਕ੍ਸ਼ਸ੍ਤੇਨ ਚੇਤਨੇਨੇਦਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਚੇਤਨਵਤ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਪਿਤਂ ਪ੍ਰਚੋਦਯਿਤਾ ਚੈषੋऽਸ੍ਯੇਤਿ ਤੇ ਹੋਚੁਰ੍ਭਗਵਨ੍ਨੀਦृਸ਼ਸ੍ਯ ਕਥਮਂਸ਼ੇਨ ਵਰ੍ਤਨਮਿਤਿ ਤਾਨ੍ਹੋਵਾਚ
ਇਹ ਬਹੁਤ ਸੁੱਖਮ, ਨਾ ਫੜਨ ਯੋਗ, ਨਾ ਵੇਖਣ ਯੋਗ, 'ਪੁਰਖ' ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਇੱਥੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਇਸ ਦਾ ਜੋ ਹਿੱਸਾ ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਖੇਤ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਕਲਪ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਤ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਚੇਤਨਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਰੀਰ ਚੇਤਨ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਇਸਦਾ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਭਗਵਾਨ, ਇਹ ਐਸਾ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ?' ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ:
ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰ੍ਵਾ ਏषੋऽਗ੍ਰੇऽਤਿष੍ਠਤ੍ਸ ਨਾਰਮਤੈਕਃ ਸ ਆਤ੍ਮਨਮਭਿਧ੍ਯਾਯਦ੍ਬਵ੍ਹੀਃ ਪ੍ਰਜਾ ਅਸृਜਤ੍ਤ ਅਸ੍ਯੈਵਾਤ੍ਮਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਾ ਅਪ੍ਰਾਣਾ ਸ੍ਥਾਣੁਰਿਵ ਤਿष੍ਠਮਾਨਾ ਅਪਸ਼੍ਯਤ੍ਸ ਨਾਰਮਤ ਸੋऽਮਨ੍ਯਤੈਤਾਸਂ ਪ੍ਰਤਿਬੋਧਨਾਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਪ੍ਰਾਵਿਸ਼ਾਨੀਤ੍ਯਥ ਸ ਵਾਯੁਮਿਵਾਤ੍ਮਾਨਂ ਕृਤ੍ਵਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਪ੍ਰਾਵਿਸ਼ਤ੍ਸ ਏਕੋ ਨਾਵਿਸ਼ਤ੍ਸ ਪਞ੍ਚਧਾਤ੍ਮਾਨਂ ਪ੍ਰਵਿਭਜ੍ਯੋਚ੍ਯਤੇ ਯਃ ਪ੍ਰਾਣੋऽਪਾਨਃ ਸਮਾਨ ਉਦਾਨੋ ਵ੍ਯਾਨ ਇਤਿ
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਇਕੱਲਾ ਸੀ। ਉਹ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੋਚਿਆ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਸ ਤੋਂ ਜਾਗੇ ਹੋਏ, ਪਰ ਪ੍ਰਾਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬੁੱਤ ਵਾਂਗ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, 'ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਅੰਦਰ ਜਾਵਾਂ।' ਫਿਰ ਉਹ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਬਣ ਕੇ ਅੰਦਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੰਜ ਭਾਗ ਕਰ ਲਿਆ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਉਦਾਨ ਤੇ ਵਿਆਨ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਅਪਾਨ ਸੁੱਖਮ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਾਸ ਵਾਂਗ ਗਰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਮਨੁੱਖ—ਜੋ ਪੁਰਖ ਹੈ—ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਅੱਗ ਹੈ। ਹੋਰ ਵੀ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਅੱਗ ਉਹ ਅੰਦਰਲਾ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਖਾਣਾ ਪਕਦਾ ਤੇ ਹਜ਼ਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਕੰਨ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ।
ਸ ਵਾ ਏष ਪਞ੍ਚਧਾਤ੍ਮਾਨਂ ਪ੍ਰਵਿਭਜ੍ਯ ਨਿਹਿਤੋ ਗੁਹਾਯਾਂ ਮਨੋਮਯਃ ਪ੍ਰਾਣਸ਼ਰੀਰੋ ਬਹੁਰੂਪਃ ਸਤ੍ਯਸਂ ਕਲ੍ਪ ਆਤ੍ਮੇਤਿ ਸ ਵਾ ਏषੋऽਸ੍ਯ ਹृਦਨ੍ਤਰੇ ਤਿष੍ਠਨ੍ਨਕृਤਾਰ੍ਥੋऽਮਨ੍ਯਤਾਰ੍ਥਾਨਸਾਨਿ ਤਤ੍ਸ੍ਵਾਨੀਮਾਨਿ ਭਿਤ੍ਤ੍ਵੋਦਿਤਃ ਪਞ੍ਚਭੀ ਰਸ਼੍ਮਿਭਿਰ੍ਵਿषਯਾਨਤ੍ਤੀਤਿ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਯਾਨੀਮਾਨ੍ਯੇਤਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਰਸ਼੍ਮਯਃ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਸ੍ਯ ਹਯਾ ਰਥਃ ਸ਼ਰੀਰਂ ਮਨੋ ਨਿਯਨ੍ਤਾ ਪ੍ਰਕृਤਿਮਯੋਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤੋਦਨੇਨ ਖਲ੍ਵੀਰਿਤਂ ਪਰਿਭ੍ਰਮਤੀਦਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਚਕ੍ਰਮਿਵ ਮृਤੇ ਚ ਨੇਦਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਚੇਤਨਵਤ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਪਿਤਂ ਪ੍ਰਚੋਦਯਿਤਾ ਚੈषੋऽਸ੍ਯੇਤਿ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੰਜ ਭਾਗ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮਨ ਦੀ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ-ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ, ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੱਚੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ। ਉਹ ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਕਸਦ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ, ਹੋਰ ਮਕਸਦ ਸੋਚਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ, ਪੰਜ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੇ ਉਸਦੇ ਘੋੜੇ ਹਨ, ਸਰੀਰ ਰਥ ਹੈ, ਮਨ ਮਾਹਤੜੀ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਚਾਬਕ ਨਾਲ ਇਹ ਸਰੀਰ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੌਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਚੇਤਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਰਹਿੰਦਾ।
ਅਸ੍ਤਿ ਖਲ੍ਵਨ੍ਯੋऽਪਰੋ ਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਯੋऽਯਂ ਸਿਤਾਸਿਤੈਃ ਕਰ੍ਮਫਲੈਰਭਿਭੂਯਮਾਨਃ ਸਦਸਦਯੋਨਿਮਾਪਦ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਵਾਚੀਂ ਵੋਰ੍ਧ੍ਵਾਂ ਗਤਿਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੈਰਭਿਭੂਯਮਾਨਃ ਪਰਿਭ੍ਰਮਤੀਤ੍ਯਸ੍ਯੋਪਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਂ ਪਞ੍ਚ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਣਿ ਭੂਤਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪਞ੍ਚ ਮਹਾਭੂਤਾਨਿ ਭੂਤਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇऽਥ ਤੇषਾਂ ਯਃ ਸਮੁਦਾਯਃ ਸ਼ਰੀਰਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮਥ ਯੋ ਹ ਖਲੁ ਵਾਵ ਸ਼ਰੀਰਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਸ ਭੂਤਾਤ੍ਮੇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮਥਾਸ੍ਤਿ ਤਸ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਬਿਨ੍ਦੁਰਿਵ ਪੁष੍ਕਰ ਇਤਿ ਸ ਵਾ ਏषੋऽਭਿਭੂਤਃ ਪ੍ਰਾਕृਤ੍ਯੈਰ੍ਗੁਣੈਰਿਤ੍ਯਤੋऽਭਿਭੂਤਤ੍ਵਾਤ੍ਸਂਮੂਢਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਯਾਤ੍ਯਸਂਮੂਢਸ੍ਤ੍ਵਾਦਾਤ੍ਮਸ੍ਥਂ ਪ੍ਰਭੁਂ ਭਗਵਨ੍ਤਂ ਕਾਰਯਿਤਾਰਂ ਨਾਪਸ਼੍ਯਦ੍ਗੁਣੌਘੈਸ੍ਤृਪ੍ਯਮਾਨਃ ਕਲੁषੀਕृਤਾਸ੍ਥਿਰਸ਼੍ਚਞ੍ਚਲੋ ਲੋਲੁਪ੍ਯਮਾਨਃ ਸਸ੍ਪृਹੋ ਵ੍ਯਗ੍ਰਸ਼੍ਚਾਭਿਮਾਨਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਯਾਤ ਇਤ੍ਯਹਂ ਸੋ ਮਮੇਦਮਿਤ੍ਯੇਵਂ ਮਨ੍ਯਮਾਨੋ ਨਿਬਧ੍ਨਾਤ੍ਯਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਾਨਂ ਜਾਲੇਨੈਵ ਖਚਰਃ ਕृਤਸ੍ਯਾਨੁਫਲੈਰਭਿਭੂਯਮਾਨਃ ਪਰਿਭ੍ਰਮਤੀਤਿ
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਤੱਤ-ਆਤਮਾ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਚੰਗੇ ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਚੰਗੀਆਂ ਮੰਦੀਆਂ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਦੁਲਤੀਆਂ ਨਾਲ ਹਾਰ ਕੇ ਕਦੇ ਥੱਲੇ ਜਾਂ ਕਦੇ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਇਹ ਹੈ: ਪੰਜ ਸੁੱਖਮ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ 'ਤੱਤ' ਆਖਦੇ ਹਨ, ਪੰਜ ਵੱਡੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ 'ਤੱਤ' ਆਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਜੋ ਜੋੜ ਹੈ, ਉਹ 'ਸਰੀਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਤੱਤ-ਆਤਮਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਬੂੰਦ। ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਘੇਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਭਟਕਿਆ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ, ਕਰਤਾਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, ਮਨ ਮੈਲਾ, ਅਸਥਿਰ, ਚੰਚਲ, ਲਾਲਚੀ, ਇੱਛਾਵਾਨ, ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਹੰਕਾਰ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ'—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ ਕੇ ਆਪਣੀ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਜਾਲ ਵਿੱਚ। ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਨਤੀਜੇ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਯਃ ਕਰ੍ਤਾ ਸੋऽਯਂ ਵੈ ਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਕਰਣੈਃ ਕਾਰਯਿਤਾਨ੍ਤਃਪੁਰੁषੋऽਥ ਯਥਾਗ੍ਨਿਨਾਯਃਪਿਣ੍ਡੋ ਵਾਭਿਭੂਤਃ ਕਰ੍ਤृਭਿਰ੍ਹਨ੍ਯਮਾਨੋ ਨਾਨਾਤ੍ਵਮੁਪੈਤ੍ਯੇਵਂ ਵਾਵ ਖਲ੍ਵਸੌ ਭੂਤਾਤ੍ਮਾਨ੍ਤਃਪੁਰੁषੇਣਾਭਿਭੂਤੋ ਗੁਣੈਰ੍ਹਨ੍ਯਮਾਨੋ ਨਾਨਾਤ੍ਵਮੁਪੈਤ੍ਯਥ ਯਤ੍ਤ੍ਰਿਗੁਣਂ ਚਤੁਰਸ਼ੀਤਿਲਕ੍ਸ਼ਯੋਨਿਪਰਿਣਤਂ ਭੂਤਤ੍ਰਿਗੁਣਮੇਤਦ੍ਵੈ ਨਾਨਾਤ੍ਵਸ੍ਯ ਰੂਪਂ ਤਾਨਿ ਹ ਵਾ ਇਮਾਨਿ ਗੁਣਾਨਿ ਪੁਰੁषੇਣੇਰਿਤਾਨਿ ਚਕ੍ਰਮਿਵ ਚਕ੍ਰਿਣੇਤ੍ਯਥ ਯਥਾਯਃਪਿਣ੍ਡੇ ਹਨ੍ਯਮਾਨੇ ਨਾਗ੍ਨਿਰਭਿਭੂਯਤ੍ਯੇਵਂ ਨਾਭਿਭੂਯਤ੍ਯਸੌ ਪੁਰੁषੋऽਭਿਭੂਯਤ੍ਯਯਂ ਭੂਤਾਤ੍ਮੋਪਸਂਸ਼੍ਲਿष੍ਟਤ੍ਵਾਦਿਤਿ
ਇੱਕ ਹੋਰ ਥਾਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਕਰਤਾ ਇਹ ਤੱਤ-ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੰਦਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅੰਦਰਲਾ ਪੁਰਖ ਹੀ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲੋਹੇ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਵੱਜ ਕੇ ਰੂਪ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੱਤ-ਆਤਮਾ ਅੰਦਰਲੇ ਪੁਰਖ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਵੱਜਣ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਤੱਤ-ਆਤਮਾ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੌਰਾਸੀ ਲੱਖ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਅਨੇਕਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਣ, ਪੁਰਖ ਵਲੋਂ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚੱਕਰ ਆਪਣੇ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲੋਹੇ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਨੂੰ ਵੱਜਣ ਨਾਲ ਅੱਗ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਤੱਤ-ਆਤਮਾ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਅਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਸਂਮੋਹੋ ਭਯਂ ਵਿषਾਦੋ ਨਿਦ੍ਰਾ ਤਨ੍ਦ੍ਰੀ ਵ੍ਰਣੋ ਜਰਾ ਸ਼ੋਕਃ ਕ੍ਸ਼ੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾ ਕਾਰ੍ਪਣ੍ਯਂ ਕ੍ਰੋਧੋ ਨਾਸ੍ਤਿਕ੍ਯਮਜ੍ਞਾਨਂ ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਯਂ ਵੈਕਾਰੁਣ੍ਯਂ ਮੂਢਤ੍ਵਂ ਨਿਰ੍ਵ੍ਰੀਡਤ੍ਵਂ ਨਿਕृਤਤ੍ਵਮੁਦ੍ਧਾਤਤ੍ਵਮਸਮਤ੍ਵਮਿਤਿ ਤਾਮਸਾਨ੍ਵਿਤਸ੍ਤृष੍ਣਾ ਸ੍ਨੇਹੋ ਰਾਗੋ ਲੋਭੋ ਹਿਂਸਾ ਰਤਿਰ੍ਦृष੍ਟਿਵ੍ਯਾਪृਤਤ੍ਵਮੀਰ੍ष੍ਯਾ ਕਾਮਮਵਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵਂ ਚਞ੍ਚਲਤ੍ਵਂ ਜਿਹੀਰ੍षਾਰ੍ਥੋਪਾਰ੍ਜਨਂ ਮਿਤ੍ਰਾਨੁਗ੍ਰਹਣਂ ਪਰਿਗ੍ਰਹਾਵਲਮ੍ਬੋऽਨਿष੍ਟੇष੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇषੁ ਦ੍ਵਿष੍ਟਿਰਿष੍ਟੇਸ਼੍ਵਭਿषਙ੍ਗ ਇਤਿ ਰਾਜਸਾਨ੍ਵਿਤੈਃ ਪਰਿਪੂਰ੍ਣ ਏਤੈਰਭਿਭੂਤ ਇਤ੍ਯਯਂ ਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਾਨਾਰੂਪਾਣ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤੀਤ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤੀਤਿ
ਇੱਕ ਹੋਰ ਥਾਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਭੁਲਾਵਾ, ਡਰ, ਨਿਰਾਸ਼ਾ, ਨੀਂਦ, ਸੁਸਤਪਣ, ਘਾਅ, ਬੁਢਾਪਾ, ਦੁੱਖ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ, ਲਾਚਾਰੀ, ਗੁੱਸਾ, ਨਾਸਤਿਕਤਾ, ਅਗਿਆਨਤਾ, ਈਰਖਾ, ਨਿਰਦਯਤਾ, ਮੂਰਖਤਾ, ਬੇਸ਼ਰਮੀ, ਧੋਖਾ, ਅਹੰਕਾਰ, ਅਸਮਾਨਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਮੋਹ, ਲਗਾਵ, ਲਾਲਚ, ਹਿੰਸਾ, ਰਸ, ਮਤਵਾਲਾਪਣ, ਈਰਖਾ, ਇੱਛਾ, ਅਸਥਿਰਤਾ, ਲਾਲਸਾ, ਧਨ ਦੀ ਖੋਜ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪੱਖ ਕਰਨਾ, ਮਾਲ ਦੀ ਆਸ, ਮੰਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੈਰ, ਚੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਵ—ਇਹ ਸਭ ਰਜੋਗੁਣ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਤੱਤ-ਆਤਮਾ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਮਹਾਨਦੀषੂਰ੍ਮਯ ਇਵ ਨਿਵਰ੍ਤਕਮਸ੍ਯ ਯਤ੍ਪੁਰਾਕृਤਂ ਸਮੁਦ੍ਰਵੇਲੇਵ ਦੁਰ੍ਨਿਵਾਰ੍ਯਮਸ੍ਯ ਮृਤ੍ਯੋਰਾਗਮਨਂ ਸਦਸਤ੍ਫਲਮਯੈਰ੍ਹਿ ਪਾਸ਼ੈਃ ਪਸ਼ੁਰਿਵ ਬਦ੍ਧਂ ਬਨ੍ਧਨਸ੍ਥਸ੍ਯੇਵਾਸ੍ਵਾਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਂ ਯਮਵਿषਯਸ੍ਥਸ੍ਯੈਵ ਬਹੁਭਯਾਵਸ੍ਥਂ ਮਦਿਰੋਨ੍ਮਤ੍ਤ ਇਵਾਮੋਦਮਮਦਿਰੋਨ੍ਮਤ੍ਤਂ ਪਾਪ੍ਮਨਾ ਗृਹੀਤ ਇਵ ਭ੍ਰਾਮ੍ਯਮਾਣਂ ਮਹੋਰਗਦष੍ਟ ਇਵ ਵਿਪਦृष੍ਟਂ ਮਹਾਨ੍ਧਕਾਰ ਇਵ ਰਾਗਾਨ੍ਧਮਿਨ੍ਦ੍ਰਜਾਲਮਿਵ ਮਾਯਾਮਯਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਮਿਵ ਮਿਥ੍ਯਾਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਕਦਲੀਗਰ੍ਭ ਇਵਾਸਾਰਂ ਨਟ ਇਵ ਕ੍ਸ਼ਣਵੇषਂ ਚਿਤ੍ਰਭਿਤ੍ਤਿਰਿਵ ਮਿਥ੍ਯਾਮਨੋਰਮਮਿਤ੍ਯਥੋਕ੍ਤਮ੍ ॥ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਦਯੋ ਯੇऽਰ੍ਥਾ ਅਨਰ੍ਥਾ ਇਵ ਤੇ ਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਯੇष੍ਵਾਸਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਨ ਸ੍ਮਰੇਚ੍ਚ ਪਰਂ ਪਦਮ੍
ਇੱਕ ਹੋਰ ਥਾਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਿਛਲੇ ਕੀਤੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਮੌਤ ਦਾ ਆਉਣਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਚੰਗੇ ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਜਮ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਡਰ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਮਦਾਂਤ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਮੌਜ ਮਾਣਦਾ ਹੈ, ਪਾਪ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਭਟਕਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਸੱਪ ਨੇ ਡੱਸ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਹੀ ਮੁਸੀਬਤਾਂ; ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋਇਆ, ਵੱਡੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ; ਜਾਦੂ ਵਾਂਗ ਮੋਹ, ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਝੂਠਾ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਕੇਲੇ ਦੇ ਗੁੱਛ ਵਾਂਗ ਅਸਾਰ, ਨਟ ਵਾਂਗ ਪਲਕ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਬਦਲਦਾ, ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਕੰਧ ਵਾਂਗ ਝੂਠੀ ਸੁੰਦਰਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਜੋ ਧੁਨੀ, ਸਪਰਸ਼ ਆਦਿਕ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਰਥਹੀਣ ਹਨ। ਜਦ ਤੱਤ-ਆਤਮਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਯਂ ਵਾ ਵ ਖਲ੍ਵਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਵਿਧਿਰ੍ਭੂਤਾਤ੍ਮਨੋ ਯਦ੍ਯੇਵ ਵਿਦ੍ਯਾਧਿਗਮਸ੍ਯ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯਾਨੁਚਰਣਂ ਸ੍ਵਾਸ਼੍ਰਮੇष੍ਵਾਨੁਕ੍ਰਮਣਂ ਸ੍ਵਧਰ੍ਮ ਏਵ ਸਰ੍ਵਂ ਧਤ੍ਤੇ ਸ੍ਤਮ੍ਭਸ਼ਾਖੇਵੇਤਰਾਣ੍ਯਨੇਨੋਰ੍ਧ੍ਵਭਾਗ੍ਭਵਤ੍ਯਨ੍ਯਥਧਃ ਪਤਤ੍ਯੇष ਸ੍ਵਧਰ੍ਮਾਭਿਭੂਤੋ ਯੋ ਵੇਦੇषੁ ਨ ਸ੍ਵਧਰ੍ਮਾਤਿਕ੍ਰਮੇਣਾਸ਼੍ਰਮੀ ਭਵਤ੍ਯਾਸ਼੍ਰਮੇष੍ਵੇਵਾਵਸ੍ਥਿਤਸ੍ਤਪਸ੍ਵੀ ਚੇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤ ਏਤਦਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਨਾਤਪਸ੍ਕਸ੍ਯਾਤ੍ਮਧ੍ਯਾਨੇऽਧਿਗਮਃ ਕਰ੍ਮਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰ੍ਵੇਤ੍ਯੇਵਂ ਹ੍ਯਾਹ ॥ ਤਪਸਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਮਨਃ । ਮਨਸਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਹ੍ਯਾਤ੍ਮਾਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਨਿਵਰ੍ਤਤ ਇਤਿ
ਇਹੀ ਤੱਤ-ਆਤਮਾ ਦਾ ਇਲਾਜ ਹੈ: ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਨੇਕ ਕੰਮ ਕਰਨਾ, ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ, ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਤੇ ਚੱਲਣਾ। ਜਿਵੇਂ ਤਣੇ ਤੇ ਟਾਹਣੀਆਂ, ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਇਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਟਦਾ, ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਹੀ ਤਪਸਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਜਿਸ ਨੇ ਤਪ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਆਤਮ-ਚਿੰਤਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਕਰਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਤਪ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਮਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਮਿਲਣ ਤੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।