अथ मैत्रायण्युपनिषत् ॥ सामवेदीय सामान्य उपनिषत् ॥ वैराग्योत्थभक्तियुक्तब्रह्ममात्रप्रबोधतः । यत्पदं मुनयो यान्ति तत्त्रैपदमहं महः ॥ ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोतमथो बलमिन्द्रियाणि च । सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणं मेस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ मैत्रायणी कौषितकी बृहज्जाबालतापनी । कालाग्निरुद्रमैत्रेयी सुबालक्षुरमन्त्रिका । ॐ बृहद्रथो ह वै नाम राजा राज्ये ज्येष्ठं पुत्रं निधापयित्वेदमशाश्वतं मन्यमानः शारीरं वैराग्यमुपेतोऽरण्यं निर्जगाम स तत्र परमं तप आस्थायादित्यमीक्षमाण ऊर्ध्वबाहुस्तिष्ठत्यन्ते सहस्रस्य मुनिरन्तिकमाजगामाग्निरिवाधूमकस्तेजसा निर्दहन्निवात्मविद्भगवाञ्छाकायन्य उत्तिष्ठोत्तिष्ठ वरं वृणीश्वेति राजानमब्रवीत्स तस्मै नमस्कृत्योवाच भगवन्नाहमात्मवित्त्वं तत्त्वविच्छृणुमो वयं स त्वं नो ब्रूहीत्येतद्वृतं पुरस्तादशक्यं मा पृच्छ प्रश्नमैक्ष्वाकान्यान्कामान्वृणीश्वेति शाकायन्यस्य चरणवभिमृश्यमानो राजेमां गाथां जगाद
ਹੁਣ ਮੈਤ੍ਰਾਯਣੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਮਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਵਿਅਰਾਗ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਜੋਤ ਵਾਲੇ ਉਸ ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਓਮ। ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ, ਬੋਲੀ, ਸਾਹ, ਅੱਖਾਂ, ਕੰਨ, ਤਾਕਤ ਤੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰੇ ਚੰਗੇ ਰਹਿਣ। ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜਾ ਬ੍ਰਹਮ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸੇ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਨਾ ਠੁਕਰਾਵਾਂ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਠੁਕਰਾਵੇ। ਕੋਈ ਠੁਕਰਾਉਣਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੀਆਂ ਨੇਕੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਣ। ਓਮ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ। ਮੈਤ੍ਰਾਯਣੀ, ਕੌਸ਼ਿਤਕੀ, ਬ੍ਰਿਹੱਦਜਾਬਾਲ, ਤਾਪਨੀ, ਕਾਲਾਗਨੀਰੁਦ੍ਰ, ਮੈਤ੍ਰੇਈ, ਸੁਬਾਲ, ਖ਼ੁਰਮੰਤ੍ਰਿਕਾ। ਓਮ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਬ੍ਰਿਹੱਦਰਥ ਨਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ ਇਹ ਸਰੀਰ ਅਸਥਿਰ ਹੈ, ਵਿਅਰਾਗ ਲੈ ਕੇ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ। ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਤ 'ਚ, ਇਕ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਕੋਲ ਆਇਆ—ਉਹ ਸੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਾਕਾਯਨ, ਜੋ ਆਪਾ ਦੀ ਸੱਚੀ ਪਛਾਣ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆ ਕੇ ਆਖਿਆ, 'ਉਠ, ਉਠ, ਕੋਈ ਵਰ ਮੰਗ।' ਰਾਜੇ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ, 'ਭਗਵਾਨ, ਮੈਂ ਆਪਾ ਦੀ ਸੱਚੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਸੱਚ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਪੂਰਾ ਕਰੋ—ਅਸੰਭਵ ਗੱਲਾਂ ਜਾਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਨਾ ਪੁੱਛੋ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਰ ਮੰਗੋ।' ਜਦ ਸ਼ਾਕਾਯਨ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਚਰਨ ਛੁਹੇ, ਤਾਂ ਰਾਜੇ ਨੇ ਇਹ ਗੀਤ ਉਚਾਰੀ:
भगवन्नस्थिचर्मस्नायुमज्जामांसशुक्रशोणितश्लेष्माश्रुदू षिते विण्मूत्रवातपित्तकफसङ्घाते दुर्गन्धे निःसारेऽस्मिञ्छरीरे किं कामोपभोगैः
ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਹੱਡੀਆਂ, ਚਮੜੀ, ਨਸਾਂ, ਮੱਜਾ, ਮਾਸ, ਵੀਰਜ, ਖੂਨ, ਕਫ਼, ਹੰਝੂ, ਪਸੀਨਾ, ਗੰਦ, ਪਿਸ਼ਾਬ, ਹਵਾ, ਪਿੱਤ ਤੇ ਕਫ਼ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਇਹ ਗੰਦਾ ਤੇ ਨਾਸ਼ਵੰਤ ਢੇਰ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀ ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਸੁਖ ਹੈ?
कामक्रोधलोभभयविषादेर्ष्येष्टवियोगानिष्टसम्प्रयोगक्षु त्पिपासाजरामृत्युरोगशोकाद्यैरभिहतेऽस्मिञ्छरीरे किं कामोपभोगैः
ਇਹ ਸਰੀਰ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਡਰ, ਜ਼ਹਿਰ, ਈਰਖਾ, ਚਾਹੀਦੇ ਨਾਲ ਵਿਛੋੜਾ, ਨਾ-ਚਾਹੀਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਭੁੱਖ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਬੁਢਾਪਾ, ਮੌਤ, ਬਿਮਾਰੀ ਤੇ ਦੁੱਖ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੈ—ਫਿਰ ਇੰਦ੍ਰੀ ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਸੁਖ ਹੈ?
सर्वं चेदं क्षयिष्णु पश्यामो यथेमे दंशमशकादयस्तृणवन्नश्यतयोद्भूतप्रध्वंसिनः
ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਨਾਸ਼ਵੰਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੱਖੀਆਂ ਤੇ ਮੱਛਰ ਘਾਹ ਵਾਂਗ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਕੁਝ ਜੰਮਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਨਾਸ਼ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
अथ किमेतैर्वा परेऽन्ये महाधनुर्धराश्चक्रवर्तिनः केचित्सुद्युम्नभूरिद्युम्नेन्द्रद्युम्नकुवलयाश्वयौवनाश्ववद्धिया श्वाश्वपतिः शशबिन्दुर्हारिश्चन्द्रोऽम्बरीषो ननूक्तस्वयातिर्ययातिनरण्योक्षसेनोत्थमरुत्तभरतप्रभृतयो राजानो मिषतो बन्धुवर्गस्य महतीं श्रियं त्यक्त्वास्माल्लोकादमुं लोकं प्रयान्ति
ਫਿਰ ਉਹ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਧਨੁਧਾਰੀ ਤੇ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਰਾਜੇ—ਜਿਵੇਂ ਸੁਦਯੁਮਨ, ਭੂਰੀਦਯੁਮਨ, ਇੰਦਰਦਯੁਮਨ, ਕੁਵਲਯਾਸ਼ਵ, ਯੌਵਨਾਸ਼ਵ, ਵੱਧੀਆ, ਸ਼ਵਾਸ਼ਵਪਤੀ, ਸ਼ਸ਼ਬਿੰਦੁ, ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ, ਅੰਬਰੀਸ਼, ਨੌਕਤ, ਸਵਰਾਟ, ਯਯਾਤੀ, ਨਰ, ਅਯੁਕਸ਼, ਸੈਨੋਥ, ਮਰੁੱਤ, ਭਰਤ ਆਦਿ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ ਛੱਡ ਕੇ, ਇਸ ਲੋਕ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਲੋਕ ਚਲੇ ਗਏ।
अथ किमेतैर्वा परेऽन्ये गन्धर्वासुरयक्षराक्षसभूतगणपिशाचोरगग्रहादीनां निरोधनं पश्यामः
ਫਿਰ ਉਹ ਹੋਰ ਗੰਧਰਵ, ਅਸੁਰ, ਯਕਸ਼, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਭੂਤ-ਪਰੇਤ, ਪਿਸ਼ਾਚ, ਸੱਪ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਆਦਿ—ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਨਾਸ਼ਵਾਦੀ ਹਾਲਤ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ।
इति प्रथमः प्रपाठकः ॥ अथ भगवाञ्छाकायन्यः सुप्रीतोऽब्रवीद्राजानं महाराज बृहद्रथेक्ष्वाकुवंशध्वजशीर्षात्मजः कृतकृत्यस्त्वं मरुन्नाम्नो विश्रुतोऽसीत्ययं वा व खल्वात्मा ते कतमो भगवान्वर्ण्य इति तं होवाच इति
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਮੁਕਿਆ। ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਾਕਾਯਨ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ, 'ਮਹਾਰਾਜ ਬ੍ਰਿਹੱਦਰਥ, ਤੂੰ ਇੱਖਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਮਾਣ ਤੇ ਚੋਟੀ ਹੈਂ, ਤੇਰਾ ਜੀਵਨ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੂੰ ਮਰੁਤ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈਂ। ਹੁਣ, ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਆਤਮਾ ਕਿਹੜਾ ਹੈ?' ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਪੁੱਛਿਆ।
य एषो बाह्यावष्टम्भनेनोर्ध्वमुत्क्रान्तो व्यथमानोऽव्यथमानस्तमः प्रणुदत्येष आत्मेत्याह भगवानथ य एष सम्प्रसादोऽस्माञ्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति
ਜੋ ਬਾਹਰਲੇ ਆਸਰੇ ਨਾਲ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਦੁੱਖੀ, ਕਦੇ ਸੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਤੇ ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ, ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਪਰਮ ਜੋਤ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਅਮਰ ਹੈ, ਨਿਡਰ ਹੈ, ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।
यो ह खलु वाचोपरिस्थः श्रूयते स एव वा एष शुद्धः पूतः शून्यः शान्तो प्राणोऽनीशत्माऽनन्तोऽक्षय्यः स्थिरः शाश्वतोऽजः स्वतन्त्रः स्वे महिम्नि तिष्ठत्यनेनेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति ते होचुर्भगवन्कथमनेनेदृशेनानिच्छेनैतद्विधमिदं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति कथमिति तान्होवाच
अथ योऽयमूर्ध्वमुत्क्रामतीत्येष वाव स प्राणोऽथ योयमावञ्चं संक्रामत्वेष वाव सोऽपानोऽथ योयं स्थविष्ठमन्नधातुमपाने स्थापयत्यणिष्ठं चाङ्गेऽङ्गे समं नयत्येष वाव स समानोऽथ योऽयं पीताशितमुद्गिरति निगिरतीति चैष वाव स उदानोऽथ येनैताः शिरा अनुव्याप्ता एष वाव स व्यानः
ਹੁਣ, ਜੋ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ; ਜੋ ਹੇਠਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਪਾਨ ਹੈ; ਜੋ ਭਾਰੀ ਖੁਰਾਕ ਨੂੰ ਅਪਾਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗਲਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹਰੇਕ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਾਨ ਹੈ; ਜੋ ਖਾਧਾ-ਪੀਤਾ ਉਲਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਹਜ਼ਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਦਾਨ ਹੈ; ਤੇ ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਨਸਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਆਨ ਹੈ।
अथोपांशुरन्तर्याम्यमिभवत्यन्तर्याममुपांशुमेतयोरन्तराले चौष्ण्यं मासवदौष्ण्यं स पुरुषोऽथ यः पुरुषः सोऽग्निर्वैश्वानरोऽप्यन्यत्राप्युक्तमयमग्निर्वैश्वानरो योऽयमनन्तः पुरुषो येनेदमन्नं पच्यते यदिदमद्यते तस्यैष घोषो भवति यदेतत्कर्णावपिधाय शृणोति स यदोत्क्रमिष्यन्भवति नैनं घोषं शृणोति
स वा एष आत्मेत्यदो वशं नीत इव सितासितैः कर्मफलैरभिभूयमान इव प्रतिशरीरेषु चरत्यव्यक्तत्वात्सूक्ष्मत्वाददृश्यत्वादग्राह्यत्वान्निर्ममत्वा च्चानवस्थोऽकर्ता कर्तेवावस्थितः
ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ—ਜੋ ਚਿੱਟੇ-ਕਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿੱਚ ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਸੁੱਖਮ, ਨਾ ਫੜਨ ਯੋਗ, ਨਿਰਲੇਪ ਤੇ ਨਿਰਲੇਪਤਾ ਕਰਕੇ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਟਿਕਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਰਤਾ ਵਾਂਗ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।
स वा एष शुद्धः स्थिरोऽचलश्चालेपोऽव्यग्रो निःस्पृहः प्रेक्षकवदवस्थितः स्वस्य चरितभुग्गुणमयेन पटेनात्मानमन्तर्धीयावस्थित इत्यवस्थित इति
ਇਹ ਆਤਮਾ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਡੋਲ, ਅਡਿੱਗ, ਨਿਰਲੇਪ, ਬੇਫਿਕਰ, ਨਿਰਲੋਭ, ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪਰਦੇ ਹੇਠ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
इति द्वितीयः प्रपाठकः ॥ ते होचुर्भगवन्यद्येवमस्यात्मनो महिमानं सूचयसीत्यन्यो वा परः कोऽयमात्मा सितासितैः कर्मफलैरभिभूयमानः सदसद्योनिमापद्यत इत्यवाचीं वोर्ध्वां वा गतं द्वन्द्वैरभिभूयमानः परिभ्रमतीति कतम एष इति तान्होवाच
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਮੁਕਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮਹਾਂਪੁਰਖੋ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਆਤਮਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸ ਰਹੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਦੱਸੋ ਇਹ ਆਤਮਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੈ? ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਚੰਗੇ ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਚੰਗੀਆਂ ਮੰਦੀਆਂ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਦੁਲਤੀਆਂ ਨਾਲ ਹਾਰ ਕੇ ਕਦੇ ਥੱਲੇ ਜਾਂ ਕਦੇ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ?" ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
अथान्यत्राप्युक्तं शरीरमिदं मैथुनादेवोद्भूतं संविदपेतं निरय एव मूत्रद्वारेण निष्क्रामन्तमस्थिभिश्चितं मांसेनानुलिप्तं चर्मणावबद्धं विण्मूत्रपित्तकफमज्जामेदोवसाभिरन्यैश्च मलैर्बहुभिः परिपूर्णं कोश इवावसन्नेति
ਇੱਕ ਹੋਰ ਥਾਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਇਹ ਸਰੀਰ ਮੀਲਾਪ ਰਾਹੀਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਨਰਕ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲਾ, ਪੇਸ਼ਾਬ ਵਾਲੀ ਰਾਹੀਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ, ਹੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ, ਮਾਸ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ, ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਵਿਸ਼ਟਾ, ਪੇਸ਼ਾਬ, ਪਿੱਤ, ਕਫ, ਮੱਜ, ਚਿੱਬੜ, ਚਰਬੀ ਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਥੈਲਾ ਮਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ।
तृतीयः प्रपाठकः ॥ ते ह खल्वथोर्ध्वरेतसोऽतिविस्मिता अतिसमेत्योचुर्भगवन्नमस्ते त्वं नः शाधि त्वमस्माकं गतिरन्या न विद्यत इत्यस्य कोऽतिथिर्भूतात्मनो येनेदं हित्वामन्येव सायुज्यमुपैति तान्होवाच
ਤੀਜਾ ਭਾਗ। ਫਿਰ ਜੋ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਰੀਤ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਆਏ ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਮਹਾਂਪੁਰਖੋ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਓ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਾਡਾ ਆਸਰਾ ਹੋ, ਸਾਨੂੰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਤੱਤ-ਆਤਮਾ ਦਾ ਮਹਿਮਾਨ ਕੌਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ?" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
अत्रैते श्लोका भवन्ति ॥ यथा निरिन्धनो वह्निः स्वयोनावुपशाम्यति । तथा वृत्तिक्षयाच्चित्तं स्वयोनावुपशाम्यति
ਇੱਥੇ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ: ਜਿਵੇਂ ਬਾਲਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਆਪਣੀ ਜੜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਵਾਸਨਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਨ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜੜ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
स्वयोनावुपशान्तस्य मनसः सत्यगामिनः । इन्द्रियार्थाविमूढस्यानृताः कर्मवशानुगाः
ਜਿਸ ਮਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜੜ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਸੱਚ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਚੱਲਣਾ ਸਿੱਖ ਲਿਆ, ਤੇ ਜੋ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਭੁਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਮਨ ਫੁਟਲੀਆਂ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
चित्तमेव हि संसारस्तत्प्रयत्नेन शोधयेत् । यच्चित्तस्तन्मयो भवति गुह्यमेतत्सनातनम्
ਮਨ ਹੀ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦਾ ਚੱਕਰ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਨੂੰ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਹੋਵੇ, ਮਨੁੱਖ ਓਸੇ ਵਾਂਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਪੁਰਾਣਾ ਭੇਦ ਹੈ।
चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् । प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुते
ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਚੰਗੇ ਮੰਦੇ ਕਰਮ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਆਤਮਾ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਟੱਲ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
अथ किमेतैर्वान्यानां शोषणं महार्णवानां शिखरिणां (किमेतैर्वार्ण्यानां) प्रपतनं ध्रुवस्य प्रचलनं (व्रश्चनं वातरज्जूनां) (स्थानं वा तरूणां) निमज्जनं पृथिव्याः स्थानादपसरणं सुराणं सोऽहमित्येतद्विधेऽस्मिन्संसारे किं कामोपभोगैर्यैरेवाश्रितस्यासकृदिहावर्तनं दृश्यत इत्युद्धर्तुमर्हसीत्यन्धोदपानस्थो भेक इवाहमस्मिन्संसारे भगवंस्त्वं नो गतिस्त्वं नो गतिः
ਫਿਰ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦਾ ਸੁੱਕ ਜਾਣਾ, ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਢਹਿ ਜਾਣਾ, ਧ੍ਰੂ ਤਾਰੇ ਦਾ ਹਿਲ ਜਾਣਾ, ਹਵਾ ਦੇ ਬੰਧਨ ਟੁੱਟ ਜਾਣਾ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਦਾ ਉਖੜ ਜਾਣਾ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਡੁੱਬ ਜਾਣਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਥਾਂ ਛੱਡ ਦੇਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਅਸਥਿਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਬੰਦਾ ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਉਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ' ਆਖਦਾ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰੀ ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਸੁਖ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹੇ ਕੂਏ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਾ ਮੇਡਕ ਵਾਰ ਵਾਰ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੈਂ ਵੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਤੂੰ ਹੀ ਸਾਡਾ ਆਸਰਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਸਾਡਾ ਆਸਰਾ ਹੈਂ।
अथ खल्वियं ब्रह्मविद्या सर्वोपनिषद्विद्या वा राजन्नस्माकं भगवता मैत्रेयेण व्याख्याताहं ते कथयिष्यामीत्यथापहतपाप्मानस्तिग्मतेजस ऊर्ध्वरेतसो वालखिल्या इति श्रुयन्तेऽथैते प्रजापतिमब्रुवन्भगवञ्शकटमिवाचेतनमिदं शरीरं कस्यैष खल्वीदृशो महिमातीन्द्रियभूतस्य येनैतद्विधमिदं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयितास्य को भगवन्नेतदस्माकं ब्रूहीति तान्होवाच
ਹੁਣ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਸਾਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਹੜੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਤੇਜ਼ ਵਾਲੇ, ਉੱਚੀ ਉਰਜਾ ਵਾਲੇ, ਵਾਲਖਿਲਯ ਨਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ, ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਕੋਲ ਆਏ ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, 'ਭਗਵਾਨ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਗੱਡੀ ਵਾਂਗ ਬੇਜਾਨ ਹੈ। ਇਹਦੀ ਇਹ ਮਹਾਨਤਾ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਰੀਰ ਚੇਤਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਇਹਦਾ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ।' ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ:
ਜੋ ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਵਿੱਤਰ, ਸੁੱਚਾ, ਖ਼ਾਲੀ, ਸ਼ਾਂਤ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਦੇ ਵੱਸ ਨਹੀਂ, ਅਨੰਤ, ਨਾਸ਼ ਰਹਿਤ, ਅਡੋਲ, ਸਦੀਵੀ, ਅਜਨਮਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਅਜ਼ਾਦ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਰੀਰ ਚੇਤਨ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਇਸਦਾ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਭਗਵਾਨ, ਇਹ ਇੰਨਾ ਹੋ ਕੇ, ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਚੇਤਨ ਤੇ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਿਵੇਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?' ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ:
स वा एष सूक्ष्मोऽग्राह्योऽदृश्यः पुरुषसंज्ञको बुद्धिपूर्वमिहैवावर्ततेंऽशेन सुषुप्तस्यैव बुद्धिपूर्वं निबोधयत्यथ योह खलु वावाइतस्यांशोऽयं यश्चेतनमात्रः प्रतिपूरुषं क्षेत्रज्ञः सङ्कल्पाध्यवसायाभिमानलिङ्गः प्रजापतिर्विश्वक्षस्तेन चेतनेनेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति ते होचुर्भगवन्नीदृशस्य कथमंशेन वर्तनमिति तान्होवाच
ਇਹ ਬਹੁਤ ਸੁੱਖਮ, ਨਾ ਫੜਨ ਯੋਗ, ਨਾ ਵੇਖਣ ਯੋਗ, 'ਪੁਰਖ' ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਇੱਥੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਇਸ ਦਾ ਜੋ ਹਿੱਸਾ ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਖੇਤ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਕਲਪ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਤ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਚੇਤਨਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਰੀਰ ਚੇਤਨ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਇਸਦਾ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਭਗਵਾਨ, ਇਹ ਐਸਾ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ?' ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ:
प्रजापतिर्वा एषोऽग्रेऽतिष्ठत्स नारमतैकः स आत्मनमभिध्यायद्बव्हीः प्रजा असृजत्त अस्यैवात्मप्रबुद्धा अप्राणा स्थाणुरिव तिष्ठमाना अपश्यत्स नारमत सोऽमन्यतैतासं प्रतिबोधनायाभ्यन्तरं प्राविशानीत्यथ स वायुमिवात्मानं कृत्वाभ्यन्तरं प्राविशत्स एको नाविशत्स पञ्चधात्मानं प्रविभज्योच्यते यः प्राणोऽपानः समान उदानो व्यान इति
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਇਕੱਲਾ ਸੀ। ਉਹ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੋਚਿਆ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਸ ਤੋਂ ਜਾਗੇ ਹੋਏ, ਪਰ ਪ੍ਰਾਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬੁੱਤ ਵਾਂਗ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, 'ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਅੰਦਰ ਜਾਵਾਂ।' ਫਿਰ ਉਹ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਬਣ ਕੇ ਅੰਦਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੰਜ ਭਾਗ ਕਰ ਲਿਆ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਉਦਾਨ ਤੇ ਵਿਆਨ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਅਪਾਨ ਸੁੱਖਮ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਾਸ ਵਾਂਗ ਗਰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਮਨੁੱਖ—ਜੋ ਪੁਰਖ ਹੈ—ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਅੱਗ ਹੈ। ਹੋਰ ਵੀ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਅੱਗ ਉਹ ਅੰਦਰਲਾ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਖਾਣਾ ਪਕਦਾ ਤੇ ਹਜ਼ਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਕੰਨ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ।
स वा एष पञ्चधात्मानं प्रविभज्य निहितो गुहायां मनोमयः प्राणशरीरो बहुरूपः सत्यसं कल्प आत्मेति स वा एषोऽस्य हृदन्तरे तिष्ठन्नकृतार्थोऽमन्यतार्थानसानि तत्स्वानीमानि भित्त्वोदितः पञ्चभी रश्मिभिर्विषयानत्तीति बुद्धीन्द्रियाणि यानीमान्येतान्यस्य रश्मयः कर्मेन्द्रियाण्यस्य हया रथः शरीरं मनो नियन्ता प्रकृतिमयोस्य प्रतोदनेन खल्वीरितं परिभ्रमतीदं शरीरं चक्रमिव मृते च नेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੰਜ ਭਾਗ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮਨ ਦੀ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ-ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ, ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੱਚੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ। ਉਹ ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਕਸਦ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ, ਹੋਰ ਮਕਸਦ ਸੋਚਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ, ਪੰਜ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੇ ਉਸਦੇ ਘੋੜੇ ਹਨ, ਸਰੀਰ ਰਥ ਹੈ, ਮਨ ਮਾਹਤੜੀ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਚਾਬਕ ਨਾਲ ਇਹ ਸਰੀਰ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੌਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਚੇਤਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਰਹਿੰਦਾ।
अस्ति खल्वन्योऽपरो भूतात्मा योऽयं सितासितैः कर्मफलैरभिभूयमानः सदसदयोनिमापद्यत इत्यवाचीं वोर्ध्वां गतिं द्वन्द्वैरभिभूयमानः परिभ्रमतीत्यस्योपव्याख्यानं पञ्च तन्मात्राणि भूतशब्देनोच्यन्ते पञ्च महाभूतानि भूतशब्देनोच्यन्तेऽथ तेषां यः समुदायः शरीरमित्युक्तमथ यो ह खलु वाव शरीरमित्युक्तं स भूतात्मेत्युक्तमथास्ति तस्यात्मा बिन्दुरिव पुष्कर इति स वा एषोऽभिभूतः प्राकृत्यैर्गुणैरित्यतोऽभिभूतत्वात्संमूढत्वं प्रयात्यसंमूढस्त्वादात्मस्थं प्रभुं भगवन्तं कारयितारं नापश्यद्गुणौघैस्तृप्यमानः कलुषीकृतास्थिरश्चञ्चलो लोलुप्यमानः सस्पृहो व्यग्रश्चाभिमानत्वं प्रयात इत्यहं सो ममेदमित्येवं मन्यमानो निबध्नात्यात्मनात्मानं जालेनैव खचरः कृतस्यानुफलैरभिभूयमानः परिभ्रमतीति
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਤੱਤ-ਆਤਮਾ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਚੰਗੇ ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਚੰਗੀਆਂ ਮੰਦੀਆਂ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਦੁਲਤੀਆਂ ਨਾਲ ਹਾਰ ਕੇ ਕਦੇ ਥੱਲੇ ਜਾਂ ਕਦੇ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਇਹ ਹੈ: ਪੰਜ ਸੁੱਖਮ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ 'ਤੱਤ' ਆਖਦੇ ਹਨ, ਪੰਜ ਵੱਡੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ 'ਤੱਤ' ਆਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਜੋ ਜੋੜ ਹੈ, ਉਹ 'ਸਰੀਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਤੱਤ-ਆਤਮਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਬੂੰਦ। ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਘੇਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਭਟਕਿਆ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ, ਕਰਤਾਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, ਮਨ ਮੈਲਾ, ਅਸਥਿਰ, ਚੰਚਲ, ਲਾਲਚੀ, ਇੱਛਾਵਾਨ, ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਹੰਕਾਰ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ'—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ ਕੇ ਆਪਣੀ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਜਾਲ ਵਿੱਚ। ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਨਤੀਜੇ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
अथान्यत्राप्युक्तं यः कर्ता सोऽयं वै भूतात्मा करणैः कारयितान्तःपुरुषोऽथ यथाग्निनायःपिण्डो वाभिभूतः कर्तृभिर्हन्यमानो नानात्वमुपैत्येवं वाव खल्वसौ भूतात्मान्तःपुरुषेणाभिभूतो गुणैर्हन्यमानो नानात्वमुपैत्यथ यत्त्रिगुणं चतुरशीतिलक्षयोनिपरिणतं भूतत्रिगुणमेतद्वै नानात्वस्य रूपं तानि ह वा इमानि गुणानि पुरुषेणेरितानि चक्रमिव चक्रिणेत्यथ यथायःपिण्डे हन्यमाने नाग्निरभिभूयत्येवं नाभिभूयत्यसौ पुरुषोऽभिभूयत्ययं भूतात्मोपसंश्लिष्टत्वादिति
ਇੱਕ ਹੋਰ ਥਾਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਕਰਤਾ ਇਹ ਤੱਤ-ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੰਦਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅੰਦਰਲਾ ਪੁਰਖ ਹੀ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲੋਹੇ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਵੱਜ ਕੇ ਰੂਪ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੱਤ-ਆਤਮਾ ਅੰਦਰਲੇ ਪੁਰਖ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਵੱਜਣ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਤੱਤ-ਆਤਮਾ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੌਰਾਸੀ ਲੱਖ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਅਨੇਕਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਣ, ਪੁਰਖ ਵਲੋਂ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚੱਕਰ ਆਪਣੇ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲੋਹੇ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਨੂੰ ਵੱਜਣ ਨਾਲ ਅੱਗ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਤੱਤ-ਆਤਮਾ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
अथान्यत्राप्युक्तं संमोहो भयं विषादो निद्रा तन्द्री व्रणो जरा शोकः क्षुत्पिपासा कार्पण्यं क्रोधो नास्तिक्यमज्ञानं मात्सर्यं वैकारुण्यं मूढत्वं निर्व्रीडत्वं निकृतत्वमुद्धातत्वमसमत्वमिति तामसान्वितस्तृष्णा स्नेहो रागो लोभो हिंसा रतिर्दृष्टिव्यापृतत्वमीर्ष्या काममवस्थितत्वं चञ्चलत्वं जिहीर्षार्थोपार्जनं मित्रानुग्रहणं परिग्रहावलम्बोऽनिष्टेष्विन्द्रियार्थेषु द्विष्टिरिष्टेश्वभिषङ्ग इति राजसान्वितैः परिपूर्ण एतैरभिभूत इत्ययं भूतात्मा तस्मान्नानारूपाण्याप्नोतीत्याप्नोतीति
ਇੱਕ ਹੋਰ ਥਾਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਭੁਲਾਵਾ, ਡਰ, ਨਿਰਾਸ਼ਾ, ਨੀਂਦ, ਸੁਸਤਪਣ, ਘਾਅ, ਬੁਢਾਪਾ, ਦੁੱਖ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ, ਲਾਚਾਰੀ, ਗੁੱਸਾ, ਨਾਸਤਿਕਤਾ, ਅਗਿਆਨਤਾ, ਈਰਖਾ, ਨਿਰਦਯਤਾ, ਮੂਰਖਤਾ, ਬੇਸ਼ਰਮੀ, ਧੋਖਾ, ਅਹੰਕਾਰ, ਅਸਮਾਨਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਮੋਹ, ਲਗਾਵ, ਲਾਲਚ, ਹਿੰਸਾ, ਰਸ, ਮਤਵਾਲਾਪਣ, ਈਰਖਾ, ਇੱਛਾ, ਅਸਥਿਰਤਾ, ਲਾਲਸਾ, ਧਨ ਦੀ ਖੋਜ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪੱਖ ਕਰਨਾ, ਮਾਲ ਦੀ ਆਸ, ਮੰਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੈਰ, ਚੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਵ—ਇਹ ਸਭ ਰਜੋਗੁਣ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਤੱਤ-ਆਤਮਾ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
अथान्यत्राप्युक्तं महानदीषूर्मय इव निवर्तकमस्य यत्पुराकृतं समुद्रवेलेव दुर्निवार्यमस्य मृत्योरागमनं सदसत्फलमयैर्हि पाशैः पशुरिव बद्धं बन्धनस्थस्येवास्वातन्त्र्यं यमविषयस्थस्यैव बहुभयावस्थं मदिरोन्मत्त इवामोदममदिरोन्मत्तं पाप्मना गृहीत इव भ्राम्यमाणं महोरगदष्ट इव विपदृष्टं महान्धकार इव रागान्धमिन्द्रजालमिव मायामयं स्वप्नमिव मिथ्यादर्शनं कदलीगर्भ इवासारं नट इव क्षणवेषं चित्रभित्तिरिव मिथ्यामनोरममित्यथोक्तम् ॥ शब्दस्पर्शादयो येऽर्था अनर्था इव ते स्थिताः । येष्वासक्तस्तु भूतात्मा न स्मरेच्च परं पदम्
ਇੱਕ ਹੋਰ ਥਾਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਿਛਲੇ ਕੀਤੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਮੌਤ ਦਾ ਆਉਣਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਚੰਗੇ ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਜਮ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਡਰ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਮਦਾਂਤ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਮੌਜ ਮਾਣਦਾ ਹੈ, ਪਾਪ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਭਟਕਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਸੱਪ ਨੇ ਡੱਸ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਹੀ ਮੁਸੀਬਤਾਂ; ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋਇਆ, ਵੱਡੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ; ਜਾਦੂ ਵਾਂਗ ਮੋਹ, ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਝੂਠਾ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਕੇਲੇ ਦੇ ਗੁੱਛ ਵਾਂਗ ਅਸਾਰ, ਨਟ ਵਾਂਗ ਪਲਕ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਬਦਲਦਾ, ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਕੰਧ ਵਾਂਗ ਝੂਠੀ ਸੁੰਦਰਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਜੋ ਧੁਨੀ, ਸਪਰਸ਼ ਆਦਿਕ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਰਥਹੀਣ ਹਨ। ਜਦ ਤੱਤ-ਆਤਮਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
अयं वा व खल्वस्य प्रतिविधिर्भूतात्मनो यद्येव विद्याधिगमस्य धर्मस्यानुचरणं स्वाश्रमेष्वानुक्रमणं स्वधर्म एव सर्वं धत्ते स्तम्भशाखेवेतराण्यनेनोर्ध्वभाग्भवत्यन्यथधः पतत्येष स्वधर्माभिभूतो यो वेदेषु न स्वधर्मातिक्रमेणाश्रमी भवत्याश्रमेष्वेवावस्थितस्तपस्वी चेत्युच्यत एतदप्युक्तं नातपस्कस्यात्मध्यानेऽधिगमः कर्मशुद्धिर्वेत्येवं ह्याह ॥ तपसा प्राप्यते सत्त्वं सत्त्वात्सम्प्राप्यते मनः । मनसा प्राप्यते त्वात्मा ह्यात्मापत्त्या निवर्तत इति
ਇਹੀ ਤੱਤ-ਆਤਮਾ ਦਾ ਇਲਾਜ ਹੈ: ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਨੇਕ ਕੰਮ ਕਰਨਾ, ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ, ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਤੇ ਚੱਲਣਾ। ਜਿਵੇਂ ਤਣੇ ਤੇ ਟਾਹਣੀਆਂ, ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਇਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਟਦਾ, ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਹੀ ਤਪਸਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਜਿਸ ਨੇ ਤਪ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਆਤਮ-ਚਿੰਤਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਕਰਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਤਪ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਮਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਮਿਲਣ ਤੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।