ਮਹਾਨ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਇਉਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਮਾਰੁਤ ਗਣ ਸਤਾਰਵੀਂ ਜਗਤੀ ਛੰਦ ਹਨ, ਇਹ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਵਰਖਾ ਪਵਨ ਦਾ ਥੱਲੇ ਵਲ ਜਾ ਰਹਿਆ ਸਾਹ ਹੈ। ਜੋ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਦਿਤ੍ਯ ਹਨ, ਜੋ ਪਿਛੋਂ ਉਗਦੇ ਹਨ। ਤਪਸ਼, ਵਰਖਾ, ਸਤਿਕਾਰ—ਇਹ ਸਭ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਮੁੜ ਅੰਦਰ ਪਰਵਿਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਦਰਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਉਸ ਨਿਸ਼ਚਲ, ਨਿਸ਼ਬਦ, ਨਿਰਭੈ, ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ, ਆਨੰਦਮਈ, ਸੰਪੂਰਨ, ਸਥਿਰ, ਅਟੱਲ, ਅਮਰ, ਅਜਰ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਆਸਥਾਨ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵੇ ਦੇਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉੱਨੀਵੀਂ ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ ਦਾ ਰੂਪ ਹਨ, ਜੋ ਵੈਰਾਜਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ। ਪਤਝੜ ਸਾਲ ਹੈ। ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਸਾਧਯਾ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਉਗਦੇ ਹਨ। ਤਪ, ਵਰਖਾ, ਸਤਿਕਾਰ—ਇਹ ਸਭ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਮੁੜ ਪਰਵਿਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਦਰਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਪਵਿੱਤਰ, ਸੁੱਧ, ਖਾਲੀ, ਨਿਸ਼ਚਲ, ਨਿਸ਼ਵਾਸ, ਨਿਰਹੰਕਾਰ, ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਹੈ। ਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਪੰਕਤੀ ਛੰਦ, ਤੈਂਤੀਵੀਂ ਸ਼ਾਕਵਰ ਅਤੇ ਰੈਵਤ ਹਨ। ਹੇਮੰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ ਉੱਚੇ ਵਲ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਾਹ ਹਨ। ਅੰਗਿਰਸ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਤੇ ਉਗਦਾ ਹੈ, ਤਪਦਾ, ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ, ਸਤਿਕਾਰ ਪਾਉਂਦਾ, ਫਿਰ ਅੰਦਰ ਪਰਵਿਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਦਰਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਪ੍ਰਣਵ ਨਾਮਕ, ਪ੍ਰੇਰਕ, ਚਮਕਦਾਰ, ਨੀਂਦ, ਬੁਢ਼ਾਪਾ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਇਕ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਨੀ, ਰਾਹੂ, ਕੇਤੂ, ਸੱਪ, ਯਕਸ਼, ਮਨੁੱਖ, ਪੰਛੀ, ਹਿਰਣ, ਹਾਥੀ ਆਦਿ ਹੇਠਾਂ ਉਗਦੇ ਹਨ, ਤਪਦੇ, ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ, ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ, ਫਿਰ ਅੰਦਰ ਪਰਵਿਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਦਰਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਪ੍ਰਬੁੱਧ, ਸਭ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਸਭ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ, ਨਾਸ ਰਹਿਤ, ਸੁੱਧ, ਚਮਕਦਾਰ, ਅੰਦਰੋਂ ਧੀਰਜਵਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਆਤਮਾ ਜੋ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਸੁਕਸ਼ਮ ਹੈ, ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਹਰ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਰਸਦ ਉਸ ਦੀ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸ ਵਿੱਚ ਗੂੰਥੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਬੁਢ਼ਾਪਾ ਰਹਿਤ, ਅਮਰ, ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ, ਸੰਦੇਹ ਰਹਿਤ, ਅਬੱਧ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਆਸ ਸੱਚ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਮ ਸਵਾਮੀ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰਾਖਾ, ਪਾਰ ਉਤਾਰਨ ਵਾਲਾ, ਆਧਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ, ਸ਼ੰਭੂ, ਭਵ, ਰੁਦ੍ਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ, ਹਿਰਣਯਗਰਭ, ਸੱਚ, ਪ੍ਰਾਣ, ਹੰਸ, ਅਸ਼ੀਰਵਾਦਕ, ਅਜਰ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਨਾਰਾਇਣ ਹੈ। ਜੋ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਉਹੀ ਇੱਕ ਹੈ। ਉਸ ਸਭ ਰੂਪਵਾਨ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਹੁਣ, ਰਾਜਨ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਮੋਹ ਦੇ ਜਾਲ ਦਾ ਮੂਲ ਹਨ: ਉਹ ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਸੁਰ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਥੰਮ੍ਹੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ, ਫਿਰਦੇ, ਮੰਗਦੇ, ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਹਿਰੀ ਮੰਗਤੇ, ਅਯੋਗ ਮੰਗਤੇ, ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਵਿਦਵਾਨ ਸ਼ੂਦ੍ਰ; ਅਤੇ ਹੋਰ—ਭੱਟ, ਜਟਾਧਾਰੀ, ਨਚਣ ਵਾਲੇ, ਯੋਧਾ, ਯਾਤਰੀ, ਰਾਜਸੀ ਨੌਕਰੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਉਹ ਜੋ ਯਕਸ਼, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ, ਸੱਪ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਲਈ 'ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਾਂਗੇ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਵਿਅਰਥ ਕੇਸਰੀ ਚੋਲੇ, ਕੰਨ-ਕੁੰਡਲ, ਖੋਪੜੀਆਂ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਝੂਠੀ ਤਰਕ, ਉਦਾਹਰਨਾਂ, ਜਾਦੂ ਅਤੇ ਭਰਮ ਨਾਲ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਇਹ ਚੋਰ ਹਨ, ਅਸੁਰ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ: 'ਆਤਮ-ਰਹਿਤ ਝੂਠੇ ਮੱਤਾਂ, ਝੂਠੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਅਤੇ ਤਰਕਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਸੱਚੀ ਵੇਦਿਕ ਗਿਆਨ ਦੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ।' ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਇੰਦਰ ਦੀ ਰਾਖੀ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਬਣ ਕੇ, ਇਹ ਝੂਠਾ ਗਿਆਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।