ਮੈਤ੍ਰਾਯਣੀਯੋਪਨਿषਦ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਕੀ ਹੈ? ਕੀ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਥੇ ਕੋਈ ਨਿਯੰਤਾ ਹੈ? ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ ਕਿ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਮੂਲ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਪਸਰਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਸਮਝੋ। ਇਹ ਪੰਜ ਕਿਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਅਕਤੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਖ਼ਰ ਇਹ ਆਤਮਾ ਹੈ ਕਿਹੜਾ? ਉਹ ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ, ਸ਼ੁੱਧ, ਖਾਲੀ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਤਾਪ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸਰ, ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਬੋਲੀ, ਸੁਣਨ, ਵੇਖਣ, ਮਨ, ਸਾਹ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਇਹ ਬੁੱਧੀ, ਦ੍ਰਿੜਤਾ, ਯਾਦ, ਗਿਆਨ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਅੰਕੁਰ, ਜਾਂ ਅੱਗ ਤੋਂ ਧੂੰਆ, ਲਪਟਾਂ ਤੇ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਇੰਝ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਤੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਇੰਝ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਸਾਹ ਆਦਿ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਸਾਹ, ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਸਾਰੇ ਵੇਦ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਤਮਾ ਦੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਸੱਚ ਦਾ ਸੱਚ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਨਮੀ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਧੂੰਆ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਇਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਾਹ ਰੂਪ ਰਿਗਵੇਦ, ਯਜੁਰਵੇਦ, ਸਾਮਵੇਦ, ਅਥਰਵਾਂਗੀਰਸ, ਇਤਿਹਾਸ, ਪੁਰਾਣ, ਗਿਆਨ, ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ, ਸ਼ਲੋਕ, ਸੂਤਰ, ਵਿਆਖਿਆ, ਟਿੱਪਣੀਆਂ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਦੇ ਹੀ ਅੰਗ ਹਨ। ਫਿਰ ਆਤਮ-ਅਗਨੀ ਦੀ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਅਲਤਰ ਵਰ੍ਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਬਸੰਤ, ਗਰਮੀ, ਵਰਖਾ, ਪਤਝੜ ਤੇ ਸਰਦੀ ਹਨ। ਇਹ ਉਸ ਅਗਨੀ ਦਾ ਚਿਤ੍ਰ ਹੈ ਜੋ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਚੌਕ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਅਕਾਸ਼ ਤੱਕ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਹ ਹੀ ਵਾਯੂ ਹੈ, ਸਾਹ ਹੀ ਅਗਨੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਪ੍ਰਾਣ, ਵਿਆਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ ਤੇ ਉਦਾਨ ਹਨ। ਇਹ ਦੂਜਾ ਚੌਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ, ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਤੱਕ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਦੀ ਅਗਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇੱਟਾਂ ਰਿਗ, ਯਜੁਸ, ਸਾਮ, ਅਥਰਵਾਂ-ਅੰਗੀਰਸ, ਇਤਿਹਾਸ, ਪੁਰਾਣ ਹਨ। ਇਹ ਤੀਜਾ ਚੌਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ, ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਦੇ ਗਿਆਨ ਤੱਕ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਣ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਆਨੰਦਮਈ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਧਰਤੀ ਗਰਹਪਤਿਆ ਅਗਨੀ ਹੈ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਦੱਖਿਨਾਗਨੀ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਅਹਵਾਨੀਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ, ਸ਼ੁੱਧ, ਤੇ ਚਮਕਦੀਆਂ ਅਗਨੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਯਜਨਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਗਨੀਆਂ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਅਗਨੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ, ਧਿਆਨ, ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਤੇ ਸਮਾਧਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਯਜਮਾਨ, ਹਵਨ ਸਮੱਗਰੀ ਲੈ ਕੇ, ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ: “ਸੁਵਰਨ ਵਰਣ, ਪੰਛੀ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ, ਸੂਰਜ, ਹੰਸ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਸਿਰਮੌਰ, ਅਸੀਂ ਇਸ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।” ਉਹ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਭਾਵ ਵੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, “ਉਸ ਆਦਰਨੀਯ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੀਏ, ਜੋ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ, ਕਈ ਸ਼ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ: ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾ ਈਂਧਣ ਅੱਗ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੰਝ ਮਨ ਵੀ ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਨ, ਇੰਝ ਮਨੁੱਖ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਪੁਰਾਣਾ ਰਾਜ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਚੰਗੇ ਮੰਦੇ ਕਰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਮਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਵੱਲ ਲੱਗਾ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਬੰਧਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਬ੍ਰਹਮਣ ਵੱਲ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ। ਮਨ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੈ—ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਅਪਵਿੱਤਰ, ਵਾਸਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਪਵਿੱਤਰ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਨਾਸ ਤੇ ਚੰਚਲਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਰੋਕੋ, ਇਹੀ ਗਿਆਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਸਭ ਕਿਤਾਬੀ ਚੋਚਲੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਮਾਧੀ ਰਾਹੀਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਅੱਗ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਅੰਦਰ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਹੀ ਬੰਧਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ—ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਲੱਗ ਕੇ ਬੰਧਨ, ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੁਕਤੀ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਅਗnihotra ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਅਗਨੀ ਨਹੀਂ ਜਲਾਉਂਦੇ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਸ ਲਈ ਅਗਨੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਗਨੀ, ਵਾਯੂ, ਆਦਿਤਯ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਣ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਯਜਮਾਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਲੋਕ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਸੱਚ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਾਤਰ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹੇ ਪੁਸ਼ਨ, ਸੱਚ ਦੇ ਧਰਮ ਲਈ, ਵਿ਷ਣੂ ਲਈ, ਇਸਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਹੀ ਹਾਂ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰੀ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਆਕਾਰਹੀਨ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਾਨਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਅਮਰਤਾ, ਤੇਜ, ਸੱਚ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਅਮਰਤਾ ਵਾਲਾ, ਜਿਸਦਾ ਸੋਮਾ ਸਾਹਾਂ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਕੁਰ ਹੈ। ਯਜੁਸ, ਓਮ, ਪਾਣੀ, ਚਾਨਣ, ਸਰ, ਅਮਰਤਾ, ਬ੍ਰਹਮਣ, ਧਰਤੀ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼, ਆਕਾਸ਼—ਇਹ ਸਭ ਉਸੇ ਦੀਆਂ ਰੂਪਾਂ ਹਨ। ਪਵਿੱਤਰ ਹੰਸ, ਜੋ ਅੱਠ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਤਿੰਨ ਧਾਗਿਆਂ ਵਾਲਾ, ਅਣਸ਼ਕਨੀ, ਦੋ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀਆਂ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਾਨਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਕਿਰਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸੀ ਦੀ ਇਕਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ, ਯਜਮਾਨ ਨਮਕ ਵਾਂਗ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਰਣ ਹੌਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੀ ਹੈ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਪਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਣ ਚਾਨਣ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ: ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ, ਦੂਜਾ ਪ੍ਰਚੁਰ। ਸ਼ਾਂਤ ਰੂਪ ਦਾ ਆਧਾਰ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਪ੍ਰਚੁਰ ਦਾ ਆਧਾਰ ਭੋਜਨ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨਤਰਾਂ, ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ, ਘਿਉ, ਮਾਸ, ਪੀਠੇ ਆਦਿ ਨਾਲ ਯਜਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੋਮ ਦਾ ਬਚਿਆ ਭੋਜਨ-ਪਾਨ ਵੀ ਅਹਵਾਨੀਆ ਸਮਝ ਕੇ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਧਾਉਣ, ਪੁੰਨ ਲੈਣ ਤੇ ਅਮਰਤਾ ਲਈ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: “ਅਗnihotra ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਗਿਨਿਸ਼ਤੋਮਾ ਨਾਲ ਯਮ ਲੋਕ, ਉਕਥਾ ਨਾਲ ਸੋਮਾ ਲੋਕ, ਸ਼ੋਡਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਲੋਕ, ਅਤਿਰਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਰਕਾਰ, ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਯਜਨਾ ਨਾਲ ਵਰ੍ਹੇ ਦਾ ਅੰਤ।