ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਨਾਡੀ ਉੱਤਲੇ ਰਸਤੇ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਨ-ਵਾਹਕ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਚੁੱਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਰਸਤਾ ਤਾਲੂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ, ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਓਮ ਦਾ ਸਾਥ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਊਰਜਾ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਤਾਲੂ ਹੇਠ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਮਾਨਵ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਨਾ ਸੁਖ ਹੈ, ਨਾ ਦੁੱਖ, ਸਿਰਫ਼ ਇਕਤਾ ਹੈ। ਆਖਿਆ ਗਿਆ—ਪਹਿਲਾਂ ਸਰਵੋਚਤ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਕਰ, ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਰੋਕ, ਫਿਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ, ਤੇ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉੱਤਮ ਰਸਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ। ਫਿਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ—ਇੱਕ ਧੁਨੀ ਵਾਲਾ, ਦੂਜਾ ਆਧਿ-ਧੁਨੀ (ਧੁਨੀ ਰਹਿਤ)। ਓਮ ਹੀ ਧੁਨੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਅਸਲ ਆਧਿ-ਧੁਨੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ। ਇਹੀ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਅਮਰਤਾ, ਇਹੀ ਮਿਲਾਪ, ਇਹੀ ਮੋਖ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਕੜੀ ਆਪਣੇ ਧਾਗਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਓਮ ਦੇ ਆਸਰੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਆਤਮਾ ਮੁਕਤੀ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਧੁਨੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿਰਦੇ-ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣਦੇ ਹਨ—ਨਦੀਆਂ, ਘੰਟੀਆਂ, ਪਤਰੇ, ਮੰਡੂਕ, ਝੀਂਗਰ, ਮੀਂਹ, ਤੇ ਹਵਾ ਵਰਗੀਆਂ। ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਆਧਿ-ਧੁਨੀ, ਅਪਰਗਟ ਬ੍ਰਹਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਇਕ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਸਾਂ ਵਾਲਾ ਮਹੂ, ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਦੋ ਬ੍ਰਹਮ ਜਾਣੋ—ਧੁਨੀ ਵਾਲਾ ਤੇ ਪਰਮ; ਜਿਹੜਾ ਧੁਨੀ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ, ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ। ਧੁਨੀ ਓਮ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਅੱਖਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸ਼ਾਂਤ, ਧੁਨੀ ਰਹਿਤ, ਨਿਰਭੈ, ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ, ਆਨੰਦਮਈ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਅਡੋਲ, ਅਮਰ, ਅਟੱਲ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਪਰਮ ਉਤਕਰਸ਼ ਲਈ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ। ਜੋ ਪਰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਪਰਮ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਓਮ ਨਾਮ ਰੂਪ ਹੀ ਹੈ। ਧੁਨੀ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਇਸ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਸਿਰ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ। ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਸਮਝੋ; ਓਮ ਤੀਰ, ਮਨ ਉਸ ਦਾ ਨੁੱਕ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਅੰਧਕਾਰ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਛੀਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਅੰਧਕਾਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਿਵੇਂ ਘੁੰਮਦੀ ਹੋਈ ਅੱਗ ਦੀ ਚੱਕਰੀ, ਪਰਕਾਸ਼ਮਈ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਅੱਗ, ਬਿਜਲੀ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਦੇਖ ਲਿਆ, ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਪਰਮ ਤੱਤ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਨੰਦ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ, ਅਮਰ, ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ; ਇਹੀ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਜਗਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਵਾਂਗ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਮਨ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਦਮੀ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ 'ਪ੍ਰਣਵ'—ਜੋ ਚਲਣ ਵਾਲਾ, ਭਾਰ ਰੂਪ, ਨੀਂਦ, ਬੁਢਾਪਾ, ਮੌਤ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਉਸ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪ ਹੀ 'ਪ੍ਰਣਵ' ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ—ਜਿਥੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਓਮ, ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਜਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹੀ ਜੋਗ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ, ਮਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਇਕਤਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣਾ—ਇਹੀ ਜੋਗ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਫੜਨ ਵਾਲਾ ਡੋਰੀ ਨਾਲ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੇਟ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਓਮ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਨਹਿਰੀ ਤਪ ਕੇ ਚਮਕ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਮਕ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਥਾਨ, ਰੁਦ੍ਰਤਾ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਇਹ ਆਪ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਤੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ, ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਕਿਰਣਾਂ, ਇੰਝ ਹੀ ਇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਜੋ ਪਰਕਾਸ਼ ਹੈ, ਉਹ ਅਮਰ, ਨਿਰਦੇਹੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਦੀ ਏਕਾਗਰਤਾ ਨਾਲ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਛੀਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਉਸ ਪਰਕਾਸ਼ਮਈ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਲੂੰਬਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਧਾਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਹਿਰਦੇ-ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਪਟ, ਆਨੰਦ, ਪਰਮ ਆਸਥਾਨ, ਸਾਡਾ ਆਪਣਾ ਜੋਗ ਹੈ, ਤੇ ਅੱਗ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਪਰਕਾਸ਼ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੱਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਨਿਰਣਯ ਦੀ ਲਾਠੀ, ਤਿਆਗ ਦੀ ਕਮਾਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਤੀਰ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪੀ ਰਖਵਾਲੀ, ਮੂਲ ਮੋਹ, ਪਿਆਸ ਤੇ ਈਰਖਾ ਵਾਲੀ, ਆਲਸ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟਿਆ, ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਚਾਬਕ, ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਕਮਾਨ ਤੇ ਇੱਛਾ ਦੀ ਤੀਰ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਓਮ ਦੀ ਨਾਵੀਂ ਹਿਰਦੇ-ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ, ਤੱਤ-ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਅੰਦਰ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਪਰਤਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਤੋੜ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ, ਖਾਲੀ, ਸ਼ਾਂਤ, ਪ੍ਰਾਣ ਰਹਿਤ, ਅਹੰਕਾਰ ਰਹਿਤ, ਅਨੰਤ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਅਟੱਲ, ਅਜਨਮਾ, ਸੁਤੰਤਰ, ਆਪਣੀ ਮਹਾਨਤਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨਤਾ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਰੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਆਖਿਆ ਗਿਆ—ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਸਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ, ਤਦ ਹੀ ਇਹ ਪਰਮ, ਰਾਜ਼ੀ, ਸੱਚਾ ਜੋਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਰਜ ਤੇ ਤਮੋ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ, ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਸ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਭ ਦੱਸ ਕੇ, ਸ਼ਾਕਾਇਨਯਾ ਨੇ ਅੰਦਰੋਂ ਨਿਮਰ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ, "ਇਸ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮ ਪਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ। ਸੰਤੋਖ, ਦੁਖ-ਸੁਖ ਦੀ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਜੋਗ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਗੁਪਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ; ਇਹ ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਜੋ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ਿਸ਼, ਜਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।" ਓਮ! ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਤੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਸਤਤਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ, ਸਦਾ ਅਧਿਐਨ, ਸਚ ਬੋਲਣਾ, ਜਪ, ਤੇ ਯਜਨਾ ਕਰਨੀ—ਇਹੀ ਜੀਵਨ ਹੈ। ਜਿਸਨੇ ਅਸਲ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੈ, ਫਲਾਂ ਦੀ ਡੋਰ ਕੱਟ ਚੁੱਕਾ, ਆਸ ਰਹਿਤ, ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦਾ, ਡਰ ਤੇ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੇ ਅਨੰਤ ਆਨੰਦ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤਤਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹੀ ਉਤਸ਼੍ਰੈਣੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਜੋ ਮਨ ਇੱਛਾਵਾਂ, ਨਿਰਣਯ, ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ, ਉਹ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਉਲਟ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਆਖਦੇ ਨੇ ਕਿ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਫਰਕ ਨਾਲ ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਨਿਰਣਯ ਦੀ ਖਾਮੀਆਂ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਖਣਾ, ਸੁਣਨਾ, ਇੱਛਾ, ਨਿਰਣਯ, ਸੰਦੇਹ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਡੌਲ, ਅਡੋਲਤਾ, ਲਾਜ, ਬੁੱਧੀ, ਡਰ—ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਹੀ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਅਸ਼ੁੱਧ, ਅਸਥਿਰ, ਚੰਚਲ, ਵਿਆਕੁਲ, ਇੱਛਾਵਾਨ, ਵਿਖੰਡਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। "ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰਾ"—ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਨਿਰਣਯ, ਇੱਛਾ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹੋ। ਇਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ, ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਰਸਤਾ, ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਮਨ ਨਾਲ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਹਿੱਲਦੀ ਨਹੀਂ, ਇਹੀ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਸ਼ਾਕਾਇਨਯਾ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਰਸਮਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਕੇ, ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਉੱਤਰੀ ਹਵਾ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹੀ ਗਤਿ ਹੈ; ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨੂੰ ਛੀਦ ਕੇ, ਉੱਤੇ ਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ—ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਕਿਰਣਾਂ, ਚਿਰਾਗਾਂ ਵਾਂਗ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀਆਂ ਹਨ—ਚਿੱਟੀਆਂ, ਕਾਲੀਆਂ, ਪੀਲੀਆਂ, ਨੀਲੀਆਂ, ਭੂਰੀਆਂ, ਗੁਲਾਬੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿੱਧਾ ਖੜਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੇ ਗੋਲ ਨੂੰ ਛੀਦ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੋਕ ਤੋਂ ਪਾਰ, ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੌ ਕਿਰਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੇਵ-ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੌਲੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਲੀਆਂ ਹੇਠਾਂ, ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਲਈ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਤਮਾ ਭਟਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸੂਰਜ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਵਰਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਇਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕੀ ਹੈ? ਕੀ ਇਹ ਆਪ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਕ ਹੈ? ਉੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹਨ; ਆਤਮਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਅਪਸਰਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਪੰਜ ਕਿਰਣਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਕੀ ਹੈ?