ਮੈਤ੍ਰਾਯਣੀਯੋਪਨਿषਦ੍

ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਵਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੈਤ੍ਰਾਯਣੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੇ ਉਚਾਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਰੂਪਤਾ ‘ਭੋਜਨ’ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ। ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਭੋਜਨ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੋਚਣ, ਸੁਣਨ, ਛੂਹਣ, ਵੇਖਣ, ਬੋਲਣ, ਸੁੰਘਣ ਜਾਂ ਚੱਖਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਸਾਹ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਖਾਣ ਪੀਣ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਸਾਹ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਸੋਚਣ, ਸੁਣਣ, ਛੂਹਣ, ਵੇਖਣ, ਬੋਲਣ, ਸੁੰਘਣ, ਚੱਖਣ—ਸਭ ਕੁਝ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: “ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” ਹਰ ਜੀਵ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਭੋਜਨ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਵਲ ਦੌੜਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਆਪਣੇ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਭੋਜਨ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਤੇਜ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੀਆਂ ਸਾਹਾਂ ਵੀ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਤਪਸ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਗ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸੜਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਭੋਜਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਲਈ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: “ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਭੋਜਨ ਖਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਜੋ ਰੂਪ ‘ਸਭ ਕੁਝ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ’ ਹੈ, ਉਹ ਭੋਜਨ ਹੀ ਹੈ। ਸਾਹ ਭੋਜਨ ਦਾ ਸਰ ਹੈ, ਮਨ ਸਾਹ ਦਾ ਸਰ, ਗਿਆਨ ਮਨ ਦਾ ਸਰ, ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਰ। ਜੋ ਇਹ ਸਾਰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭੋਜਨ, ਸਾਹ, ਮਨ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਆਨੰਦ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨੇ ਜੀਵ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਹ ਭੋਜਨ ਆਨੰਦ ਵਾਂਗ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਹੀ ਅਮਰ ਹੈ, ਭੋਜਨ ਯੋਗ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭੋਜਨ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਅਤੇ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਭੋਜਨ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਪਰ ਭੋਜਨ ਦਾ ਮੂਲ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਮੂਲ ਸੂਰਜ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦਾ ਰੂਪ ਇਹ ਹੈ: ਇੱਕ ਸਾਲ, ਜੋ ਬਾਰਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਲ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਅੱਗ (ਅਗਨਿ) ਨੂੰ, ਤੇ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਵਰੁਣ (ਜਲ) ਨੂੰ ਹੈ। ਮਾਘ ਤੋਂ ਸ਼ਰਾਵਿਸ਼ਠਾ ਦੇ ਮੱਧ ਤਕ ਅੱਗ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਸ਼ਰਾਵਿਸ਼ਠਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਸੋਮਾ (ਚੰਦ੍ਰਮਾ) ਦਾ ਹਿੱਸਾ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨੌ ਨੌ ਭਾਗ ਹਨ। ਇਹੀ ਮਾਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਮਾਂ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵੰਡ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸਭ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਾਂਗ ਪੂਜਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸਮਾਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਵਧਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਂ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੈ, ਤੇ ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਵੀ। ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਹਨ: ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਅਸਮਾਂ। ਜੋ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਮਾਂ ਹੈ; ਜੋ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਸਾਲ ਸਮੇਂ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਵਧਦੇ ਹਨ ਤੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਂ ਭੋਜਨ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਸਮਾਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਪਕਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਪਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨੀ ਹੈ। ਸਮਾਂ, ਜੋ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ; ਉਹ ਉਥੇ ਖੜਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਵੀਤਾ (ਸੂਰਜ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਤਾਰੇ, ਗ੍ਰਹਿ, ਸਾਲ ਆਦਿ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸੂਰਜ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਰੂਪਤਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸਮਾਂ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੂਰਜ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਜੋ ਜੋ ਯਜਮਾਨ, ਭੋਗੀ, ਹਵਨ, ਮੰਤਰ, ਯਗ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ—ਜੋ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਚਕਤੀ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸੀ, ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਅਨੰਤ ਸੀ—ਪੂਰਬ, ਦੱਖਣ, ਪੱਛਮ, ਉੱਤਰ, ਉਪਰ, ਹੇਠ—ਹਰ ਪਾਸੇ ਅਨੰਤ। ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਸੀਮਾ ਨਹੀਂ। ਇਹੀ ਸਰਵੋਚ ਆਤਮਾ ਹੈ: ਬੇਹੱਦ, ਲੌਜਿਕ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸੋਚ ਤੋਂ ਪਰੇ। ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਖਪਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਸਦਾ ਜਾਗਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਚੇਤਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਚਮਕ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ, ਧੂੰਏ ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਪੇਟ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਜੋਤ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਜੋ ਭੋਜਨ ਪਕਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਇੱਕ ਹੀ ਹਨ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਦੇ ਛੇ ਅੰਗ ਹਨ: ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਕੋਚ, ਧਿਆਨ, ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ, ਤਰਕ, ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ। ਇਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਜੋ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਸਰਜਨਹਾਰ, ਪ੍ਰਭੂ, ਪੁਰਸ਼, ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਗਿਆਨੀ, ਪਾਪ-ਪੁੰਨ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਪਰਮ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜਾਨਵਰ-ਪੰਛੀ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਤਿਵੇਂ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਦੁਸ਼ਟਤਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਹੋਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ: ਗਿਆਨੀ ਜਦੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਰੋਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਾਹ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਕੇ, ਕਿਸੇ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾ ਦੇ ਉਤਪਤਿ ਸਥਾਨ ‘ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ’ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਨੂੰ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਮੱਧ, ਅਕਲਪਨਯੋਗ, ਸਭ ਤੋਂ ਗੁਪਤ—ਇਥੇ ਮਨ ਨੂੰ ਟਿਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਬਿਨਾ ਆਸਰੇ ਵਾਲਾ ਸੁਖਮ ਲਕਸ਼ਣ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ: ਇਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਧਿਆਨ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਜੀਭ ਦੀ ਨੋਕ ਨੂੰ ਤਾਲੂ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਮਨ ਤੇ ਸਾਹ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਰਾਹੀਂ, ਮਨ ਦੇ ਹੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ, ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੇ ਲੈਣ ਨਾਲ, ਆਤਮਾ ਆਤਮਾ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੇ ਗਾਇਬ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਅਣਗਿਣਤ, ਅਜਨਮਾ, ਅਕਲਪਨਯੋਗ, ਤੇ ਮੁਕਤੀ-ਸਵਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨਾਲ, ਚੰਗੇ-ਮਾਡੇ ਕਰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਆਤਮਾ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਡੋਲ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ: ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਨਾਡੀ ਪ੍ਰਾਣ ਦਾ ਵਾਹਕ ਹੈ, ਜੋ ਤਾਲੂ ਵਿਚ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ, ਓਮ ਅਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ, ਪ੍ਰਾਣ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਤਾਲੂ ਹੇਠਾਂ ਜੀਭ ਦੀ ਨੋਕ ਮੋੜ ਕੇ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਤਮਾ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਪੂਰਨ ਇਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਰਮ ਨੂੰ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਸਾਹ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਸਾਧਨ ਨਾਲ, ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ—ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਅਧੁਨੀ। ਧੁਨੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਅਧੁਨੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਓਮ ਧੁਨੀ ਹੈ; ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਅਧੁਨੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਰਾਹ, ਅਮਰਤਾ, ਯੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਕੜੀ ਆਪਣੇ ਧਾਗੇ ਰਾਹੀਂ ਆਕਾਸ਼ ਤੱਕ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਓਮ ਰਾਹੀਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਧੁਨੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰੀ ਹਨ, ਉਹ ਅੰਦਰਲੇ ਦਿਲ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਧੁਨੀਆਂ ਸੁਣਦੇ ਹਨ—ਨਦੀ, ਘੰਟੀ, ਘੜਾ, ਮੰਡੂਕ, ਟਿੱਲੀ, ਮੀਂਹ, ਹਵਾ ਵਰਗੀਆਂ। ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਾ ਕੇ, ਅਨ੍ਹਦੇਖੇ, ਅਲਖ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਸ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਦ ਇੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦੋ ਬ੍ਰਹਮਨ ਜਾਣਣੇ ਹਨ—ਧੁਨੀ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪਰਮ; ਜੋ ਧੁਨੀ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਨ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਧੁਨੀ ਓਮ ਹੈ, ਇਹ ਅੱਖਰ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸ਼ਾਂਤ, ਅਧੁਨੀ, ਨਿਰਭੈ, ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ, ਆਨੰਦਮਈ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਅਡੋਲ, ਅਮਰ, ਅਡਿੱਗ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰਮ ਉਤਕਰਸ਼ ਲਈ। ਇਸਨੂੰ ਪੂਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪਰਮ ਤੇ ਅਪਰਮ ਦੋਵੇਂ ਹੈ, ਉਹ ਓਮ ਹੈ; ਨਾਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਧੁਨੀ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਹੋ ਕੇ, ਇਸਨੂੰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਿਹਾ: ਸਰੀਰ ਧਨੁਸ਼ ਹੈ, ਓਮ ਤੀਰ ਹੈ, ਮਨ ਉਸ ਦੀ ਨੋਕ ਹੈ। ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੇਦ ਕੇ, ਆਗ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ, ਚਮਕਦਾਰ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਅੱਗ, ਬਿਜਲੀ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਮਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਪਰਮ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਣਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਵਿਭਾਜਿਤ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵਿਭਾਜਿਤਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਦਾ ਦੇਖਿਆ ਸੁਖ—ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ, ਅਮਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਇਹੀ ਰਾਹ ਹੈ, ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਿਹਾ: ਜਦੋਂ, ਸੁੱਤੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ, ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਖੋਖਲੇ ਵਿੱਚ, ‘ਪ੍ਰਣਵ’—ਚਾਲਕ, ਭਾਰ ਦਾ ਰੂਪ, ਨੀਂਦ, ਬੁਢਾਪਾ, ਮੌਤ, ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ—ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਪ੍ਰਣਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਓਮ ਤੋਂ ਸਾਹ, ਮਨ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਤਿਆਗੀ—ਇਹੀ ਯੋਗ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਫੜਨ ਵਾਲਾ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਤਾਰ ਰਾਹੀਂ ਪਕੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੇਟ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਓਮ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਨਹਿਰੀ ਧਾਤੂ ਘਾਹ ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਾਹ ਵੀ ਸਾਹ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਮਕ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਇਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਰੁਦਰ ਦੀ ਰੁਦਰਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪ ਨੂੰ ਅਣਗਿਣਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਤੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ, ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਕਿਰਣਾਂ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਤੋਂ ਸਾਹ ਆਦਿ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਕਿਹਾ: ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਜੋ ਚਮਕ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮ, ਅਮਰ, ਨਿਰਦੇਹੀ ਹੈ—ਸਰੀਰ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਉਸ ਦਾ ਘੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਏਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਭੇਦ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਜੋ ਚਮਕ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਗੋਲਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਵੀ। ਹਿਰਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਆਨੰਦਮਈ ਆਵਰਨ, ਪਰਮ ਆਸਰਾ—ਇਹੀ ਸਾਡਾ ਯੋਗ ਹੈ, ਤੇ ਅੱਗ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਤੱਤਾਂ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਿਰਣੈ ਦੀ ਲਾਟੀ, ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਧਨੁਸ਼, ਤੇ ਅਸੰਗਤਾ ਦਾ ਤੀਰ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ—ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦਾ ਰਾਖਾ, ਮੂਲ ਮੋਹ, ਪਿਆਸ ਤੇ ਈਰਖਾ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਆਲਸ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟਿਆ, ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਚਾਬਕ, ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਧਨੁਸ਼, ਇੱਛਾ ਦਾ ਤੀਰ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਓਮ ਦੀ ਨਾਵ ਰਾਹੀਂ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅੰਦਰਲਾ ਆਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਚਾਰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਜਾਲ—ਬ੍ਰਹਮ ਆਵਰਨ—ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਤੋੜ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ, ਸੁੱਚਾ, ਖਾਲੀ, ਸ਼ਾਂਤ, ਸਾਹ ਰਹਿਤ, ਆਤਮਾ ਰਹਿਤ, ਅਨੰਤ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਅਡੋਲ, ਅਨਾਦੀ, ਸੁਤੰਤਰ, ਆਪਣੇ ਮਹਾਨਤਾ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਮਹਾਨਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।