ਮੈਤ੍ਰਾਯਣੀਯੋਪਨਿषਦ੍

ਪੰਜਵੇਂ ਭਾਗ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਛੇਵਾਂ ਭਾਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ—ਇੱਕ ਸਾਹ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਸੂਰਜ ਵਜੋਂ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਰਾਹ ਹਨ—ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੇ ਬਾਹਰੀ, ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ। ਇਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਬਾਹਰੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ। ਬਾਹਰੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਗਤੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਨਾਲ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਜਿੱਤੂ, ਸੁੱਚੇ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਮੁੜੀ ਹੋਈ ਨਜ਼ਰ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗਤੀ ਦਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਤੇ ਭੋਜਨ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੋ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅਗਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੂਰਜੀ, ਕਾਲ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਮਲ ਕੀਹ ਹੈ? ਇਹ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ, ਤੇ ਇਸਦੇ ਚੌਂਫੇਰੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਪੰਖੜੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਅਗਨਿ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਹ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ—ਪਰਗਟ ਤੇ ਅਪਰਗਟ। ਪਰਗਟ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਅਪਰਗਟ ਹੀ ਅਸਲ ਹੈ। ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਤੇ ਉਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ, ਤੇ ਉਹੀ ਸੂਰਜ ਹੈ। ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸੰਕੇਤ ‘ਓਮ’ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ; ‘ਓਮ’ ਦੇ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਗੂੰਥਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ‘ਓਮ’ ਵਜੋਂ ਧਿਆਵੇ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਜੋੜ ਲਵੇ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਦਗੀਥ ਹੀ ਪ੍ਰਣਵ ਹੈ, ਤੇ ਪ੍ਰਣਵ ਹੀ ਉਦਗੀਥ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਉਦਗੀਥ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਪ੍ਰਣਵ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਣਵ, ਜੋ ਕਿ ਨੇਤਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ, ਨੀਂਦ ਤੋਂ, ਬੁਢਾਪੇ ਤੋਂ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਫਿਰ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਰੂਪ ਹੈ—ਉਪਰ ਜੜਾਂ, ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮ, ਟਾਹਣੀਆਂ ਆਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਅਗਨੀ, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਹਨ; ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਅਸ਼ਵੱਥ ਹੈ। ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਮਕ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸਦਾ ਮੂਲ ‘ਓਮ’ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ‘ਓਮ’ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ‘ਓਮ’ ਨਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਧੁਨੀ ਵਰਗਾ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਲਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ: ਔਰਤ, ਮਰਦ ਤੇ ਨਪੁੰਸਕ। ਇਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ—ਅਗਨੀ, ਵਾਯੂ, ਆਦਿਤਯ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਲਕ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ, ਵਿਸ਼ਣੂ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਵਸਵ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹ ਵਰਗਾ ਹੈ—ਗਰਹਪਤਯ, ਦੱਖਣਾ ਅਗਨੀ, ਆਹਵਨੀਯ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ—ਰਿਗ, ਯਜੁਸ, ਸਾਮਨ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ—ਭੂ, ਭੁਵ, ਸਵਰ। ਇਹ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ—ਭੂਤ, ਵਰਤਮਾਨ, ਭਵਿੱਖ। ਇਹ ਉਰਜਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ—ਪ੍ਰਾਣ, ਅਗਨੀ, ਸੂਰਜ। ਇਹ ਪੋਸ਼ਕ ਹੈ—ਅਨ, ਪਾਣੀ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ। ਇਹ ਚੇਤਨ ਹੈ—ਬੁੱਧੀ, ਮਨ, ਅਹੰਕਾਰ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਣਵਾਨ ਹੈ—ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਵਿਆਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ‘ਓਮ’ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ, ਸਤਿਕਾਰ ਤੇ ਅਰਪਣ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਤ੍ਯਕਾਮਾ, ਉੱਚ ਤੇ ਨੀਵਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਇਹੀ ‘ਓਮ’ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਅਣਉਚਾਰਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਸੱਚ ਨੂੰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਤਪ ਕਰਕੇ, ‘ਭੂ, ਭੁਵ, ਸਵਰ’ ਉਚਾਰਿਆ। ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਰਗਾ ਹੈ। ‘ਸਵਰ’ ਇਸ ਦਾ ਸਿਰ, ‘ਭੁਵ’ ਨਾਭੀ, ‘ਭੂ’ ਪੈਰ ਹਨ; ਸੂਰਜ ਇਸ ਦੀ ਅੱਖ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਪ ਅੱਖ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਖ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ‘ਭੂ, ਭੁਵ, ਸਵਰ’ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਥਾਮਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ‘ਤਤ ਸਵਿਤੁਰ ਵਰੇਣਯਮ’—ਇਹੀ ਸੂਰਜ, ਸਵਿਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਚੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਐਸਾ ਗਿਆਨੀਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ‘ਭਰਗੋ ਦੇਵੱਸਯ ਧੀਮਹਿ’—ਸਵਿਤਾ ਹੀ ਦੇਵਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ‘ਭਰਗ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ‘ਧਿਯੋ ਯੋ ਨ: ਪ੍ਰਚੋਦਯਾਤ’—ਧੀ, ਮਤ, ਇਹੀ ਹਨ; ਉਹ ਸਾਡੀਆਂ ਬੁੱਧੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰੇ। ‘ਭਰਗ’—ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਨੇਤਾ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਭਰਗ’ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਚਲਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ‘ਭਰਗ’ ਕਿਹਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਾੜਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ‘ਭਰਗ’ ਕਿਹਾ। ‘ਭ’—ਉਹ ਸੰਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਂਦਾ ਹੈ; ‘ਰ’—ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ‘ਗ’—ਜੀਵ ਉਸ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ‘ਭ-ਰ-ਗ’ ਤੋਂ ਉਹ ‘ਭਰਗ’ ਹੈ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਮਕਣ ਕਰਕੇ ਸੂਰਜ, ਚਲਾਉਣ ਕਰਕੇ ਸਵਿਤਾ, ਦੇਣ ਕਰਕੇ ਆਦਿਤਯ, ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਪਾਵਨ ਹੈ। ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਮਰ, ਸੋਚਵਾਨ, ਗਿਆਨੀ, ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਆਨੰਦਤ, ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ, ਛੂਹਣ ਵਾਲਾ, ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨ ਦਵੈਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸੁਣਨਾ, ਵੇਖਣਾ, ਸੁੰਘਣਾ, ਚੱਖਣਾ, ਛੂਹਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨ ਅਦਵੈਤ ਹੈ, ਕਾਰਨ, ਫਲ, ਕਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬੇਵਰਨ, ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਉਹ ਕੀਹ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਦੇ ਕਿਹਾ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ? ਇਹੀ ਆਤਮਾ, ਸ਼ੰਭੂ, ਭਵ, ਰੁਦ੍ਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਸਾਰੇ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ, ਹਿਰਣਯਗਰਭ, ਸੱਚ, ਪ੍ਰਾਣ, ਹੰਸ, ਆਚਾਰਯ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਨਾਰਾਇਣ, ਅਰਕ, ਸਵਿਤਾ, ਧਾਤਾ, ਵਿਧਾਤਾ, ਸਰਵ-ਸਵਾਮੀ, ਇੰਦਰ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਜੋ ਅਗਨਿ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਅੰਡੇ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹੀ ਖੋਜਣ ਯੋਗ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤਤਾ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ, ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਪਰਮ ਲਕਸ਼, ਇੱਕ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੌ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਹੀਂ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਇਹੀ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸਿਰਫ਼ ਆਤਮਾ ਦਾ, ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਉਹ ਮਨ ਹੈ, ਜੋ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਮਨ ਅਸ਼ੁੱਧ ਜਾਂ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: “ਜੋ ਕੁਝ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਾਪ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਮੁਰਦੇ ਜਾਂ ਜੱਚੀ ਦੇ ਘਰੋਂ ਆਇਆ, ਅਗਨੀ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਮੇਰੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਭੋਜਨ ਤੇ ਹੋਰ ਗਲਤੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ।” ਪੰਜ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਣ: “ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਵਿਆਨ, ਸਮਾਨ, ਉਦਾਨ—ਸ੍ਵਾਹਾ।” ਫਿਰ, ਜੇ ਕੁਝ ਭੋਜਨ ਬਚ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਖਾ ਲੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕ ਲਵੇ। ਮੂੰਹ ਧੋ ਕੇ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਦੋ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰੇ: “ਪ੍ਰਾਣ ਅਗਨੀ ਹੈ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਹੀ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਵਾਯੂ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੇ, ਤੂੰ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਥਾਮਦਾ ਹੈਂ, ਸਾਰੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਤੇ ਜੀਵ ਤੈਨੂੰ ਮਿਲਣ, ਜਿੱਥੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਫਿਰ ਕਦੇ ਖਾਧਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਹੁਣ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੱਲ ਸਮਝੋ: ਇਹ ਆਤਮਾ ਦੀ ਉੱਚੀ ਰੂਪਾਂਤਰੀ ਹੈ, “ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ” ਵਾਂਗ। ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਚੇਤਨ ਹੈ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਭੋਗੀ ਹੈ, ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਤੱਤ ਆਤਮਾ ਭੋਜਨ ਹੈ, ਭੋਜਨ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ। ਭੋਜਨ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਭੋਗੀ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਜੋ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਯ ਹੈ, ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਬੀਜ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਬੀਜ ਹੀ ਭੋਜਨ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭੋਗੀ ਆਦਮੀ ਹੈ, ਤੇ ਭੋਗਣ ਵਾਲੀ ਕੁਦਰਤ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਵੱਸ ਕੇ, ਉਹ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਦਰਤੀ ਭੋਜਨ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਦਲ ਕੇ, ਮਹੱਤ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਕ ਫੈਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਸੁਖ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਮੋਹ ਹੈ। ਬੀਜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮਿਠਾਸ ਨਹੀਂ ਚੱਖਦਾ, ਜਦ ਤਕ ਉਹ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ। ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ—ਬਚਪਨ, ਜਵਾਨੀ, ਬੁੱਢਾਪਾ—ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਰੂਪ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਬੁੱਧੀ ਆਦਿ ਮਿੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਪੰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਵੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਰਗਟ ਤੇ ਅਪਰਗਟ ਭੋਜਨ: ਭੋਗੀ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਭੋਗਤਾ ਚੇਤਨਾ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗਨਿ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੋਮਾ ਭੋਜਨ ਹੈ, ਤੇ ਭੋਜਨ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਤੱਤ ਆਤਮਾ ਸੋਮਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਗਨੀ ਅਪਰਗਟ ਮੂੰਹ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ, ਅਪਰਗਟ ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਨਿਆਸੀ, ਯੋਗੀ ਤੇ ਆਤਮ-ਯਾਜਕ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ, ਜਦ ਔਰਤਾਂ ਖਾਲੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਕੋਈ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੂਹਦਾ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਵੀ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੂਹਦਾ, ਸੰਨਿਆਸੀ, ਯੋਗੀ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਯਾਜਕ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਆਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਭੋਜਨ ਹੈ। ਸਾਹ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਨਾ ਖਾਏ, ਤਾਂ ਸੋਚਣ, ਸੁਣਣ, ਛੂਹਣ, ਵੇਖਣ, ਬੋਲਣ, ਸੁੰਘਣ ਜਾਂ ਚੱਖਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤੇ ਸਾਹ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਖਾਏ, ਤੇ ਸਾਹ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੋਚਣ, ਸੁਣਣ, ਛੂਹਣ, ਬੋਲਣ, ਚੱਖਣ, ਸੁੰਘਣ ਤੇ ਵੇਖਣ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ: “ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਖਿਰਕਾਰ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” ਹੋਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ: ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਭੋਜਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸੜਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਹ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪੱਕਦੇ ਹਨ। ਅਗਨਿ ਵੀ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਸੜਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਭੋਜਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨੇ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਲਈ, ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਜੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ: “ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਵਧਦੇ ਹਨ; ਜੀਵ ਖਾਂਦੇ ਤੇ ਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਇਸਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਕਿਹਾ ਗਿਆ: ਇਹ ਜੋ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ “ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਥੰਮ੍ਹ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਭੋਜਨ ਹੀ ਹੈ; ਸਾਹ ਭੋਜਨ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ, ਮਨ ਸਾਹ ਦਾ, ਗਿਆਨ ਮਨ ਦਾ, ਤੇ ਆਨੰਦ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭੋਜਨ, ਸਾਹ, ਮਨ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਆਨੰਦ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।