ਮੈਤ੍ਰਾਯਣੀਯੋਪਨਿषਦ੍

ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ, ਅਗੋਚਰ ਤੇ ਅਨੰਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸਰੂਪ ਅਤਿ ਗੁਪਤ, ਅਕਥ, ਅਮਾਪ, ਆਦਿ-ਅਨਾਦਿ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਅੰਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਫਿਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਇਹ ਅੰਨ੍ਹੇਰਾ ਹਿਲਿਆ ਤੇ ਰਜੋ ਗੁਣ ਦਾ ਰੂਪ ਬਣ ਗਿਆ। ਜਦ ਰਜੋ ਗੁਣ ਹਿਲਿਆ, ਤਾਂ ਤਮੋ ਗੁਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਤਮੋ ਗੁਣ ਦੇ ਹਿਲਣ ਨਾਲ ਸਤੋ ਗੁਣ ਜਾਗਿਆ। ਸਤੋ ਗੁਣ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਜੋ ਚਿੱਤ-ਸਰੂਪ ਭਾਗ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਖੇਤਰ-ਗਿਆਤਾ ਵਜੋਂ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਇਛਾ, ਸੰਕਲਪ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਚਿਨ੍ਹਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਹਨ। ਰਜੋ ਗੁਣ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਤਮੋ ਗੁਣ ਰੁਦ੍ਰ, ਤੇ ਸਤੋ ਗੁਣ ਵਿਸ਼ਨੁ ਹਨ। ਏਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਉਹ ਤਿੰਨ, ਅੱਠ, ਗਿਆਰਾਂ, ਬਾਰਾਂ ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਪਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਹੈ, ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਥਾਮਦਾ ਹੈ: ਪ੍ਰਾਣ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵਜੋਂ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ, ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ, ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਵਜੋਂ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਬਾਹਰੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਚਲਚਲਾਹਟ ਨਾਲ ਬਾਹਰੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਪਾਵਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਤੇ ਅੰਦਰ ਮੁੜੀ ਹੋਈ ਨਜ਼ਰ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਚਲਚਲਾਹਟ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਜੋ ਪੁਰਖ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਜੋ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਅਗਨਿ ਹੈ, ਸੂਰਜੀ, ਕਾਲ ਨਾਮਕ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਮਲ ਕੀਹ ਹੈ? ਇਹ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਚਾਰੋ ਪਾਸੇ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਉਸਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਜੋ ਅਗਨਿ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਸੂਰਜ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਉਚਾਰਣ ਤੇ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਜਾਪ ਰਾਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ: ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ। ਪ੍ਰਗਟ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ, ਅਪ੍ਰਗਟ ਹੀ ਅਸਲੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਉਹੀ ਚਾਨਣ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਚਾਨਣ ਹੀ ਸੂਰਜ ਹੈ। ਇਹੀ ਆਤਮਾ 'ਓਮ' ਰੂਪ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ; 'ਓਮ' ਦੀ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਲਝਿਆ ਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਸੂਰਜ ਨੂੰ 'ਓਮ' ਵਜੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਦਗੀਥ ਹੀ ਪ੍ਰਣਵ ਹੈ, ਪ੍ਰਣਵ ਹੀ ਉਦਗੀਥ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਉਦਗੀਥ ਹੈ, ਉਦਗੀਥ ਪ੍ਰਣਵ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਣਵ/ਉਦਗੀਥ ਨੇਤਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਤੇ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਨੀਂਦ, ਬੁਢਾਪਾ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਜੜਾਂ ਉੱਤੇ ਹਨ, ਡਾਲੀਆਂ ਬ੍ਰਹਮ ਤੱਕ, ਆਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਅਗਨਿ, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ ਆਦਿ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਸਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਖਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ: ਸੂਰਜ 'ਓਮ' ਦਾ ਅਸਲੀ ਭਾਵ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਹਰ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 'ਓਮ' ਹਰ ਰੂਪ, ਲਿੰਗ, ਅਗਨਿ, ਵਾਯੂ, ਆਦਿਤਿਆ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਰਿਕ, ਯਜੁਸ, ਸਾਮ, ਭੂ, ਭੁਵ, ਸਵਰ, ਤਿੰਨ ਕਾਲ, ਪ੍ਰਾਣ, ਅਗਨਿ, ਸੂਰਜ, ਭੋਜਨ, ਪਾਣੀ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਬੁੱਧੀ, ਮਨ, ਅਹੰਕਾਰ, ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਵਿਆਨ—ਇਹ ਸਭ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਸਤਿਆਕਾਮਾ, ਉੱਚ ਤੇ ਨੀਵਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੋਵੇਂ 'ਓਮ' ਅੱਖਰ ਰੂਪ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਅਉਚਾਰਿਤ ਸੀ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਤਪ ਕਰਕੇ 'ਭੂ, ਭੁਵ, ਸਵਰ' ਉਚਾਰਿਆ। ਇਹ ਉਸਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ। 'ਸਵਰ' ਸਿਰ, 'ਭੁਵ' ਨਾਭੀ, 'ਭੂ' ਪੈਰ ਹਨ; ਸੂਰਜ ਅੱਖ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦੀ ਮਾਪ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਅੱਖ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਤੇ ਪੁਰਖ ਹਰ ਵਸਤੂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, 'ਭੂ, ਭੁਵ, ਸਵਰ' ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਆਤਮਾ ਤੇ ਅੱਖ ਹੈ, ਇਉਂ ਹੀ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਤਤ ਸਵਿਤੁਰ ਵਰੇਣਯਮ'—ਉਹ ਸੂਰਜ ਸਾਵਿਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਖਾਤਰ ਚੁਣੋ।' 'ਭਰਗੋ ਦੇਵਸ੍ਯ ਧੀਮਹਿ'—ਸਾਵਿਤਾ ਦੀ ਜੋ ਜੋਤ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰੀਏ। 'ਧਿਯੋ ਯੋ ਨ: ਪ੍ਰਚੋਦਯਾਤ'—ਧੀਆਂ ਵਿਚਾਰ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਡੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇਵੇ। 'ਭਰਗ'—ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ, ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਅੱਖ ਵਿੱਚ, ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਜੋਤ ਹੈ; ਉਸਦੀ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸਦੀ ਚਲਚਲਾਹਟ ਹੈ। ਜੋਤ ਸੜਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ 'ਭਰਗ' ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋਤ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਰੰਗ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਕੁਝ ਉਸ ਵਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਧਾਰੀ ਹੈ, ਉਹ ਭਰਗ ਹੈ; ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਹੈ; ਜੋ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਵਿਤਾ ਹੈ; ਜੋ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਦਿਤਿਆ ਹੈ; ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਵਮਾਨ ਹੈ; ਜੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਦਿਤਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਅਮਰ, ਸੋਚਵਾਨ, ਕਰਤਾ, ਆਨੰਦਦਾਤਾ, ਸੁਆਮੀ, ਸੂਣਨ ਵਾਲਾ, ਚੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਸੂੰਘਣ ਵਾਲਾ, ਛੂਹਣ ਵਾਲਾ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨ ਦੁਆਲਤਾ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸੁਣਨਾ, ਵੇਖਣਾ, ਸੂੰਘਣਾ, ਚੱਖਣਾ, ਛੂਹਣਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨ ਅਦਵੈਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਾਰਨ-ਕਰਤਾਵਾ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਕੋਈ ਵੀ ਵਰਨਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ: ਸ਼ੰਭੂ, ਭਵ, ਰੁਦ੍ਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਚੇਤਾ, ਹਿਰਣਯਗਭ, ਸੱਚ, ਪ੍ਰਾਣ, ਹੰਸ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਨਾਰਾਇਣ, ਅਰਕ, ਸਾਵਿਤਾ, ਧਾਤਾ, ਇੰਦਰ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ। ਜੋ ਸੌਨੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ, ਅਨੰਦਮਈ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਓਹਲੇ ਹੋਇਆ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ। ਜਿਸਨੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਭੈਤਾ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਰਬ-ਰੂਪੀ, ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਜਾਤਵੇਦਸ, ਪਰਮ, ਇਕ ਚਾਨਣ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹਿਲਦਾ, ਪ੍ਰਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਤਸ਼ਾਹ ਭਰਦਾ—ਇਹੀ ਸੂਰਜ ਹੈ। ਇਹ ਚੌਥਾ ਭਾਗ ਮੁਕੰਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਪੰਜਵਾਂ ਭਾਗ: ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਥਾਮਦਾ ਹੈ: ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਸੂਰਜ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਉਸਦੇ ਰਾਹ ਹਨ, ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ, ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਵਜੋਂ ਬਦਲਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਬਾਹਰੀ ਆਤਮਾ, ਪ੍ਰਾਣ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਚਲਚਲਾਹਟ ਨਾਲ ਬਾਹਰੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਪਵਿੱਤਰ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਵਾਲਾ, ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਚਲਚਲਾਹਟ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਪੁਰਖ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਹਿਰਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਅਗਨਿ, ਸੂਰਜੀ, ਕਾਲ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਮਲ ਕੀਹ ਹੈ? ਇਹ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ, ਚਾਰੋ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਉਸਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਅਗਨਿ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਸੂਰਜ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਉਚਾਰਣ ਤੇ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਰਾਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ: ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ। ਪ੍ਰਗਟ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ, ਅਪ੍ਰਗਟ ਹੀ ਅਸਲੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਉਹੀ ਚਾਨਣ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਚਾਨਣ ਹੀ ਸੂਰਜ ਹੈ। ਇਹੀ ਆਤਮਾ 'ਓਮ' ਰੂਪ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ; 'ਓਮ' ਦੀ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਲਝਿਆ ਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਸੂਰਜ ਨੂੰ 'ਓਮ' ਵਜੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਦਗੀਥ ਹੀ ਪ੍ਰਣਵ ਹੈ, ਪ੍ਰਣਵ ਹੀ ਉਦਗੀਥ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਉਦਗੀਥ ਹੈ, ਉਦਗੀਥ ਪ੍ਰਣਵ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਣਵ/ਉਦਗੀਥ ਨੇਤਾ ਹੈ, ਚਮਕਦਾਰ, ਨੀਂਦ, ਬੁਢਾਪਾ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ, ਜਿਸਦੇ ਜੜਾਂ ਉੱਤੇ ਹਨ, ਤਿੰਨ ਪੈਰ, ਡਾਲੀਆਂ—ਆਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਅਗਨਿ, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ ਆਦਿ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਸਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਖਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ: ਸੂਰਜ 'ਓਮ' ਦਾ ਅਸਲੀ ਭਾਵ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਹਰ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 'ਓਮ' ਦੇ ਨਵੇਂ ਰੂਪ, ਨਰ, ਨਾਰੀ, ਨਪੁੰਸਕ—ਇਹਨਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ। 'ਓਮ' ਅੱਗ, ਵਾਯੂ, ਆਦਿਤਿਆ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਗ੍ਰਹਪਤਿਆ, ਦੱਖਣਾਗਨਿ, ਆਹਵਨੀਯ, ਰਿਕ, ਯਜੁਸ, ਸਾਮ, ਭੂ, ਭੁਵ, ਸਵਰ, ਤਿੰਨ ਕਾਲ, ਪ੍ਰਾਣ, ਅਗਨਿ, ਸੂਰਜ, ਭੋਜਨ, ਪਾਣੀ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਬੁੱਧੀ, ਮਨ, ਅਹੰਕਾਰ, ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਵਿਆਨ—ਇਹ ਸਭ 'ਓਮ' ਰੂਪ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਤਿਆਕਾਮਾ, ਉੱਚ ਤੇ ਨੀਵਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੋਵੇਂ 'ਓਮ' ਅੱਖਰ ਰੂਪ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਅਉਚਾਰਿਤ ਸੀ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਤਪ ਕਰਕੇ 'ਭੂ, ਭੁਵ, ਸਵਰ' ਉਚਾਰਿਆ। ਇਹ ਉਸਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ। 'ਸਵਰ' ਸਿਰ, 'ਭੁਵ' ਨਾਭੀ, 'ਭੂ' ਪੈਰ ਹਨ; ਸੂਰਜ ਅੱਖ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦੀ ਮਾਪ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਅੱਖ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਤੇ ਪੁਰਖ ਹਰ ਵਸਤੂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, 'ਭੂ, ਭੁਵ, ਸਵਰ' ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਆਤਮਾ ਤੇ ਅੱਖ ਹੈ, ਇਉਂ ਹੀ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਤਤ ਸਵਿਤੁਰ ਵਰੇਣਯਮ'—ਉਹ ਸੂਰਜ ਸਾਵਿਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਖਾਤਰ ਚੁਣੋ।' 'ਭਰਗੋ ਦੇਵਸ੍ਯ ਧੀਮਹਿ'—ਸਾਵਿਤਾ ਦੀ ਜੋ ਜੋਤ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰੀਏ। 'ਧਿਯੋ ਯੋ ਨ: ਪ੍ਰਚੋਦਯਾਤ'—ਧੀਆਂ ਵਿਚਾਰ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਡੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇਵੇ। 'ਭਰਗ'—ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ, ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਅੱਖ ਵਿੱਚ, ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਜੋਤ ਹੈ; ਉਸਦੀ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸਦੀ ਚਲਚਲਾਹਟ ਹੈ। ਜੋਤ ਸੜਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ 'ਭਰਗ' ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋਤ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਰੰਗ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਕੁਝ ਉਸ ਵਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਧਾਰੀ ਹੈ, ਉਹ ਭਰਗ ਹੈ; ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਹੈ; ਜੋ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਵਿਤਾ ਹੈ; ਜੋ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਦਿਤਿਆ ਹੈ; ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਵਮਾਨ ਹੈ; ਜੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਦਿਤਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਅਮਰ, ਸੋਚਵਾਨ, ਕਰਤਾ, ਆਨੰਦਦਾਤਾ, ਸੁਆਮੀ, ਸੂਣਨ ਵਾਲਾ, ਚੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਸੂੰਘਣ ਵਾਲਾ, ਛੂਹਣ ਵਾਲਾ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਹੈ।