ਮੈਤ੍ਰਾਯਣੀਯੋਪਨਿषਦ੍

ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਸੰਸਾਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਗ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਇਹ ਮਨ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਲਗ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕੌਣ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਹੀਂ ਪਾਵੇਗਾ? ਮਨ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ, ਇੱਕ ਅਪਵਿੱਤਰ। ਅਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਨੂੰ ਵਿਘਟਨ ਅਤੇ ਵਿਖਰਾਵ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਕੇ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਡੋਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਮਨ 'ਨੋ-ਮਾਈਂਡ' ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਨੁਸ਼ੀਅਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ, ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਰੋਕ ਕੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਇਹੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਾਰਾ ਵਿਦਿਆ ਬੇਸਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੋਂ ਸੁਧ ਹੋ ਕੇ, ਸਵ-ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਮਿਲਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ; ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਅੱਗ, ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੇ, ਤਿਵੇਂ ਜਦ ਮਨ ਅੰਦਰ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਹੀ ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਜੇ ਮਨ ਸੰਸਾਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬੰਧਨ, ਪਰ ਜੇ ਮਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਕੌਤਸਾਯਨ ਨੇ ਸਤਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ: "ਤੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਰੁਦ੍ਰ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਅੱਗ, ਵਰੁਣ, ਵਾਯੂ, ਇੰਦ੍ਰ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਹੈਂ।" "ਤੂੰ ਮਨੂ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਯਮ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਅਵਿਨਾਸੀ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨੈਸਰਗਿਕ ਕਾਰਣ ਲਈ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੈਂ।" "ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਆਤਮਾ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਚਤਾ; ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਭੋਗੀ, ਤੂੰ ਮਾਇਆ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਹੈਂ, ਹੇ ਮਾਹਰ!" "ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ; ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਗੁੱਝ ਹੈ; ਅਕਲਪਨੀਯ, ਅਪਰਮਾਪਤ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਹੀਂ, ਅੰਤ ਨਹੀਂ।" ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਕੇਵਲ ਹਨੇਰਾ ਸੀ; ਫਿਰ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਇਹ ਰਜਸ ਰੂਪ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਰਜਸ ਦੀ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਤਮਸ ਰੂਪ ਵਿਖਰਾਵ ਹੋਇਆ। ਤਮਸ ਦੀ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਸਤਵ ਰੂਪ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਤਵ, ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਹੋ ਕੇ, ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਿੱਸਾ, ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਖੇਤ-ਗਿਆਤਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਇਰਾਦਾ, ਨਿਰਣੈ, ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਚਿਨ੍ਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹਨ। ਰਜਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਤਮਸ ਦਾ ਰੁਦ੍ਰ, ਸਤਵ ਦਾ ਵਿਸ਼ਨੂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ, ਤਿੰਨ, ਅੱਠ, ਗਿਆਰਾਂ, ਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਦੋਹਾਂ ਹੈ। ਚੌਥੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਆਤਮਾ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ: ਪ੍ਰਾਣ (ਸਾਸ਼) ਅਤੇ ਸੂਰਜ। ਇਹ ਦੋਵਾਂ ਨਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਰੂਪ ਹਨ, ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ, ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ; ਇਹ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਬਾਹਰੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ; ਬਾਹਰੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਚਲਚਲਾਹਟ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਲਚਲਾਹਟ ਦੀ ਵਿਵੇਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਭਗਤ, ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਨਜ਼ਰ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਉਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਚਲਚਲਾਹਟ ਦੁਆਰਾ ਬਾਹਰੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਦਿਲ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ ਦਿਲ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਅੱਗ ਹੈ ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਸੋਲਰ, 'ਕਾਲ' ਨਾਮ ਵਾਲਾ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਮਲ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ ਹੈ? ਕਮਲ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰ ਮੱਧ-ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੰਖੜੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਅੱਗ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਉੱਚਾਰਣ ਦੁਆਰਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੀਆਂ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ: ਪਰਗਟ ਅਤੇ ਅਪਰਗਟ। ਪਰਗਟ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ, ਅਪਰਗਟ ਹੀ ਅਸਲੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮਨ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ; ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੂਰਜ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ 'ਓਮ' ਦੁਆਰਾ ਸੰਕੇਤਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦਾ ਹੈ; 'ਓਮ' ਤਿੰਨ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਜੁੜੀ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸੂਰਜ ਨੂੰ 'ਓਮ' ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਉਦਗੀਥ 'ਪ੍ਰਣਵ' ਹੈ; ਪ੍ਰਣਵ ਉਦਗੀਥ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਉਦਗੀਥ ਹੈ; ਉਦਗੀਥ ਪ੍ਰਣਵ ਹੈ। ਉਦਗੀਥ, ਪ੍ਰਣਵ, ਨੇਤਾ, ਨਾਮ ਅਤੇ ਰੂਪ, ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬੁਢ਼ਾਪੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਪੰਜ-ਪੰਜ ਫਿਰ, ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ। ਜੜਾਂ ਉੱਤੇ, ਸ਼ਾਖਾਂ ਬ੍ਰਹਮਨ ਤੱਕ, ਅਸਮਾਨ, ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ; ਇੱਕ, ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ—ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਨ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਰੂਪ: ਸੂਰਜ 'ਓਮ' ਦੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, 'ਓਮ' ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅੱਖਰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਇਹ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਹਰ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ: ਇਹ ਗਰਜਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ 'ਓਮ' ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਲਿੰਗ ਹਨ: ਮਹਿਲਾ, ਪੁਰਸ਼, ਨਪੁੰਸਕ; ਇਹ ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਸੂਰਜ, ਚਮਕਦਾ; ਇਹ ਰੁਦ੍ਰ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਮਾਲਕ; ਇਹ ਗ੍ਰਹਿ-ਅੱਗ, ਦੱਖਣੀ ਅੱਗ, ਆਹਵਨ-ਅੱਗ, ਮੂੰਹ; ਇਹ ਰਿਗ, ਯਜੁਰ, ਸਾਮ, ਗਿਆਨ; ਇਹ ਭੂ, ਭੁਵ, ਸਵਰ, ਲੋਕ; ਇਹ ਭੂਤ, ਵਰਤਮਾਨ, ਭਵਿੱਖ, ਸਮਾਂ; ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ, ਅੱਗ, ਸੂਰਜ, ਤਾਪ; ਇਹ ਭੋਜਨ, ਪਾਣੀ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਪੋਸ਼ਣ; ਇਹ ਬੁੱਧੀ, ਮਨ, ਅਹੰਕਾਰ, ਚੇਤਨਾ; ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਵਿਆਨ, ਪ੍ਰਾਣ; ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ, 'ਮੈਂ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ,' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਇਹ ਪ੍ਰਸਤੋਤ੍ਰ ਦੁਆਰਾ ਅਰਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਸਤ੍ਯਕਾਮ, ਉੱਚਾ ਤੇ ਨੀਵਾਂ ਦੋਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਨ 'ਓਮ' ਰੂਪ ਹੈ। ਹੁਣ, ਇਹ ਖੋਲਿਆ ਗਿਆ; ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਤਪ ਕਰਕੇ 'ਭੂ, ਭੁਵ, ਸਵਰ' ਉਚਾਰਿਆ। ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ। 'ਸਵਰ' ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ, 'ਭੁਵ' ਨਾਭੀ, 'ਭੂ' ਪੈਰ; ਸੂਰਜ ਅੱਖ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਮਾਪ ਨਾਲ। ਅੱਖ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ; ਵਿਅਕਤੀ ਹਰ ਵਸਤੂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, 'ਭੂ, ਭੁਵ, ਸਵਰ' ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਆਤਮਾ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅੱਖ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਧਾਰਕ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਸਭ ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। 'ਤਤ ਸਵਿਤੁਰ ਵਰੇਣਯਮ'—ਉਹ ਸੂਰਜ ਸਵਿਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਚੋਣ ਲਈ, ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਕਹਿੰਦੇ, 'ਆਤਮਾ ਲਈ।' 'ਭਰਗੋ ਦੇਵੱਸਯ ਧੀਮਹਿ'—ਸਵਿਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ, ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਕਹਿੰਦੇ, 'ਮੈਂ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲਵਾਂ।' 'ਧਿਯੋ ਯੋ ਨ: ਪ੍ਰਚੋਦਯਾਤ'—ਬੁੱਧੀਆਂ ਵਿਚਾਰ ਹਨ; ਉਹ ਸਾਡੀਆਂ ਬੁੱਧੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰੇ, ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਕਹਿੰਦੇ। 'ਭਰਗ'—ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਅੱਖ ਵਿੱਚ, ਚਮਕ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਚਲਚਲਾਹਟ ਹੈ। ਚਮਕ ਸਾੜਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਚਮਕ, ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਕਹਿੰਦੇ। ਚਮਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਰੰਗ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਉਸ ਤੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਇਹ ਜੀਵ। ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਭਰਗ ਹੈ; ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਹੈ; ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਵਿਤਾ ਹੈ; ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਦਿਤ੍ਯ ਹੈ; ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਵਮਾਨਾ ਹੈ; ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਦਿਤ੍ਯ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ: ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੁਆਰਾ, ਉਹ ਅਮਰ, ਸੋਚਣ ਵਾਲਾ, ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ, ਜਾਣ ਵਾਲਾ, ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਕਰਣ ਵਾਲਾ, ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਚੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਸੂੰਘਣ ਵਾਲਾ, ਛੂਹਣ ਵਾਲਾ, ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ। ਇੱਥੇ ਗਿਆਨ ਦਵੈਤ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸੁਣਦੇ, ਵੇਖਦੇ, ਸੂੰਘਦੇ, ਚੱਖਦੇ, ਛੂਹਦੇ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨ ਅਦਵੈਤ ਹੈ, ਕਾਰਣ-ਫਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਵਰਨਨਯ, ਅਤੁਲਨਯ, ਨਿਰਗੁਣ—ਉਸ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ? ਉਹ ਹੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ: ਸ਼ੰਭੂ, ਭਵ, ਰੁਦ੍ਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਚਤਾ, ਹਿਰਣਯਗਰਭ, ਸੱਚ, ਪ੍ਰਾਣ, ਹੰਸ, ਸ਼ਾਂਤ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਨਾਰਾਯਣ, ਅਰਕ, ਸਵਿਤਾ, ਧਾਤ੍ਰ, ਸਮਰਾਟ, ਇੰਦ੍ਰ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ। ਉਹ ਜੋ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਅੱਗ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਣਾਂ, ਸੋਨੇ ਦਾ, ਆਨੰਦ ਨਾਲ—ਉਹ ਲੱਭਣ ਯੋਗ ਹੈ, ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਭੈਤਾ ਦੇ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਂ ਕੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ, ਸੋਨੇ ਦਾ ਜਾਤਵੇਦਸ, ਪਰਮ, ਇੱਕ ਚਮਕ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਣਾਂ, ਸੌ ਰਸਤੇ, ਪ੍ਰਾਣ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਠਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸੂਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਵਾਂ ਭਾਗ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਛੇਵਾਂ ਭਾਗ: ਇਹ ਆਤਮਾ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ: ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਸੂਰਜ। ਇਹ ਦੋਵਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪੱਥ ਹਨ, ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ, ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ; ਇਹ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਬਾਹਰੀ ਆਤਮਾ, ਪ੍ਰਾਣ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ; ਬਾਹਰੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਚਲਚਲਾਹਟ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਲਚਲਾਹਟ ਦੀ ਵਿਵੇਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਭਗਤ, ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਨਜ਼ਰ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਉਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਚਲਚਲਾਹਟ ਦੁਆਰਾ ਬਾਹਰੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਦਿਲ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ ਦਿਲ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਅੱਗ ਹੈ ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਸੋਲਰ, 'ਕਾਲ' ਨਾਮ ਵਾਲਾ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਮਲ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰ ਮੱਧ-ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੰਖੜੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਅੱਗ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਉੱਚਾਰਣ ਦੁਆਰਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੀਆਂ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ: ਪਰਗਟ ਅਤੇ ਅਪਰਗਟ। ਪਰਗਟ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ, ਅਪਰਗਟ ਹੀ ਅਸਲੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮਨ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ; ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੂਰਜ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ 'ਓਮ' ਦੁਆਰਾ ਸੰਕੇਤਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦਾ ਹੈ; 'ਓਮ' ਤਿੰਨ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਜੁੜੀ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸੂਰਜ ਨੂੰ 'ਓਮ' ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਉਦਗੀਥ 'ਪ੍ਰਣਵ' ਹੈ; ਪ੍ਰਣਵ ਉਦਗੀਥ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਉਦਗੀਥ ਹੈ; ਇਹ ਪ੍ਰਣਵ ਹੈ।