ਮੈਤ੍ਰਾਯਣੀਯੋਪਨਿषਦ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਵੈਦਿਕ ਜ্ঞান ਦੇ ਮਹਾਨ ਗੁਰੂ ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆਤਮਾ, ਮਨ, ਸਰੀਰ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰਾਜ ਸਮਝਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹੋਰ ਜਗ੍ਹਾ ਇਹ ਵੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭੌਤਿਕ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਪੁਰਖ ਹੀ ਕਰਤਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲੋਹੇ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਜਦੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਕਾਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰਾਂ ਖਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਭੌਤਿਕ ਆਤਮਾ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਆ ਕੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਖਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਭੌਤਿਕ ਆਤਮਾ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਚੌਰਾਸੀ ਲੱਖ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਣ, ਪੁਰਖ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਚੱਕਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਲੋਹਾ ਤਾਪਣ ਨਾਲ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅੱਗ ਨਹੀਂ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਅਸਲ ਪੁਰਖ ਕਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਿਰਫ ਭੌਤਿਕ ਆਤਮਾ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।” ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਦੱਸਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿਅਭਿਚਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ, ਨਰਕ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਮੂਤ੍ਰ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਹੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ, ਮਾਸ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ, ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਗੰਦਗੀ, ਪਖਾਨ, ਪਿਸ਼ਾਬ, ਪਿੱਤ, ਰਸ, ਮੱਜਾ, ਚਰਬੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਇਕ ਥੈਲੇ ਵਾਂਗੂ ਹੈ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਤਮਾ ਉੱਤੇ ਛੱਜੇ ਹੋਏ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵੀ ਵਿਵਰਨਾ ਕੀਤੀ: “ਮੋਹ, ਡਰ, ਨਿਰਾਸਾ, ਨੀਂਦ, ਆਲਸ, ਜ਼ਖਮ, ਬੁੱਢਾਪਾ, ਦੁੱਖ, ਭੁੱਖ-ਤਿਸ, ਕਲੇਸ਼, ਕ੍ਰੋਧ, ਅਧਰਮ, ਅਗਿਆਨਤਾ, ਈਰਖਾ, ਨਿਰਦਯਤਾ, ਮੂਰਖਤਾ, ਲਾਜ਼ ਨਾ ਆਉਣੀ, ਦੋਖ, ਅਹੰਕਾਰ, ਅਸਮਾਨਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਤਮਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਮੋਹ, ਕਾਮ, ਲਾਲਚ, ਹਿੰਸਾ, ਸੁਖ, ਮਤਾਂ ਦਾ ਮੋਹ, ਈਰਖਾ, ਆਸ, ਚੰਚਲਤਾ, ਵਾਸਨਾ, ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਵੱਲ ਝੁਕਾਅ, ਵਸਤੂਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ, ਅਪਰੀਤਿਕਰ ਇੰਦਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਵੈਰ, ਪ੍ਰੀਤਿਕਰ ਨਾਲ ਮੋਹ—ਇਹ ਸਭ ਰਜਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਭੌਤਿਕ ਆਤਮਾ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤੀਜੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਉੱਰਧਵ ਰੇਤਾ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ, ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਆਏ ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, “ਹੇ ਭਗਵਨ, ਸਾਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਉ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਿਵਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਭੌਤਿਕ ਆਤਮਾ ਦਾ ਅਤਿਥੀ ਕੌਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਇੱਕ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਪਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਪਸ ਆਉਣੀਆਂ ਹੀ ਆਉਣੀਆਂ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਆਉਣੀ ਹੀ ਆਉਣੀ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਅਟਲ। ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਜੀਵ ਜਿਵੇਂ ਪਸ਼ੂ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਵੀ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਯਮ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਡਰ ਹਨ, ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ੀਲੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਡੱਸਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੋਹ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਾਇਆ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ, ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਝੂਠੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪੈਂਦੇ, ਕੇਲੇ ਦੇ ਤਣੇ ਵਾਂਗ ਅਸਾਰ, ਨਟ ਵਾਂਗ ਲਗਾਤਾਰ ਭੇਖ ਬਦਲਦਾ, ਚਿਤਰਕਾਰੀ ਕੰਧ ਵਾਂਗ ਝੂਠੀ ਸੋਭਾ ਵਿੱਚ ਮਸਤ—ਇਉਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇੰਦਰੀ ਵਿਸ਼ੇ, ਆਵਾਜ਼, ਸਪਰਸ਼ ਆਦਿ, ਜਿਹੜੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸਾਰ ਹਨ, ਜਦ ਆਤਮਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਪਾਏ ਵੀ ਦੱਸੇ: “ਇਸ ਭੌਤਿਕ ਆਤਮਾ ਲਈ ਉਪਾਅ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਧਰਮ ਦੀ ਅਭਿਆਸ, ਆਪਣੇ ਵਰਣ ਦਾ ਪਾਲਣ, ਆਪਣੀ ਡਿਊਟੀ ਨਿਭਾਉਣਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਤਣ ਤੇ ਟਾਹਣੀਆਂ, ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਇਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਜੀਵ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਰਣ-ਧਰਮ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਟਦਾ, ਉਹ ਹੀ ਤਪਸਵੀ ਹੈ। ਤਪ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਆਤਮ-ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਕਰਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਤਪ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਮਨ, ਮਨ ਨਾਲ ਆਤਮਾ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹੋ।” ਇਸ ਉੱਤੇ ਸ਼ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ: “ਜਿਵੇਂ ਬਾਲਣ ਮੁਕਣ ਤੇ ਅੱਗ ਆਪਣੇ ਆਸਥਾਨ ਵਲ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਕਰਮ ਮੁਕਣ ਤੇ ਮਨ ਆਪਣੇ ਸਰੋਤ ਵਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਜਿਸ ਮਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਰੋਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲਿਆ, ਜੋ ਸੱਚਾਈ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ, ਜੋ ਇੰਦਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਭਟਕਦਾ ਨਹੀਂ, ਝੂਠੇ ਕਰਮ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਦੇ। ਮਨ ਹੀ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦਾ ਚੱਕਰ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਹੋਵੇ, ਜੀਵ ਉਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਪੁਰਾਣਾ ਰਾਜ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਚੰਗੇ ਮੰਦੇ ਕਰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨ ਅਮਰ ਸੁਖ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਇੰਦਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ, ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਕੌਣ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ? ਮਨ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ: ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਅਪਵਿੱਤਰ। ਅਪਵਿੱਤਰ—ਇੱਛਾ ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਪਵਿੱਤਰ—ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ। ਮਨ ਨੂੰ ਵਿਘਟਨ ਤੇ ਚੰਚਲਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਕੇ, ਢਿੱਲ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਕੇ, ਜਦ ਇਹ ਮਨ-ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਰੋਕੋ, ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਨਸ਼ਟ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ—ਇਹੀ ਗਿਆਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਸਭ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰਤਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਸੁਖ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਵਰਣਨ ਬੋਲੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ, ਉਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਅੱਗ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਜਦ ਮਨ ਅੰਦਰ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਪੁਰਖ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਹੀ ਬੰਨ੍ਹਣ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ—ਇੰਦਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹਦਾ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕੌਤਸਾਯਨ ਨੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ: “ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਰੁਦ੍ਰ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਅੱਗ, ਵਰੁਣ, ਵਾਯੂ, ਇੰਦਰ, ਚੰਦਰਮਾ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਮਨੂ, ਤੁਸੀਂ ਯਮ, ਤੁਸੀਂ ਧਰਤੀ, ਤੁਸੀਂ ਅਵਿਨਾਸੀ ਹੋ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਲਈ, ਤੁਸੀਂ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹੋ। ਹੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਪੂਰਨ ਆਤਮਾ, ਹੇ ਰਚਨਹਾਰ, ਹੇ ਭੋਗਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਮਾਇਆ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਵਿਸ਼ਵ-ਲੀਲਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਹੋ। ਹੇ ਸ਼ਾਂਤ-ਸਰੂਪ, ਹੇ ਗੂੜ੍ਹ, ਹੇ ਅਕਥ, ਅਪਾਰ, ਆਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਵੀ ਦੱਸੀ: ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਫ ਹਨੇਰਾ ਸੀ, ਫਿਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਉਤੇਜਨ ਨਾਲ ਇਹ ਰਜਸ ਬਣਿਆ; ਰਜਸ ਤੋਂ ਤਮਸ, ਤਮਸ ਤੋਂ ਸਤ੍ਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਇਹੀ ਚਿੱਤ-ਸਰੂਪ, ਖੇਤਰ-ਵਿਦ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ। ਰਜਸ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਤਮਸ—ਰੁਦ੍ਰ, ਸਤ੍ਵ—ਵਿਸ਼ਨੂ। ਇਹ ਇਕ ਹੋ ਕੇ ਤਿੰਨ, ਅੱਠ, ਗਿਆਰਾਂ, ਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ, ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਚੌਥਾ ਭਾਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹਾਰਦਾ ਹੈ: ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਸੂਰਜ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ, ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਬਦਲਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਬਾਹਰੀ ਆਤਮਾ, ਪ੍ਰਾਣ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ; ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਚਲਚਲਾਹਟ ਨਾਲ ਬਾਹਰੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨੀ, ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਇੰਦਰੀ-ਜਿੱਤ, ਪਵਿੱਤਰ-ਚਿੱਤ, ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ, ਅੱਖਾਂ ਅੰਦਰ ਵਲ ਖਿੱਚ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਚਲਚਲਾਹਟ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਪੁਰਖ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੋ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਗ ਹੈ, ਜੋ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ, ਸੂਰਜੀ, ਕਾਲ-ਸਰੂਪ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਮਲ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਇਸ ਦੀਆਂ ਪੰਖੜੀਆਂ ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰ ਉਪਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਜੋ ਅੱਗ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਸੂਰਜ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਮੰਤ੍ਰ ਤੇ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ: ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ। ਪ੍ਰਗਟ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਅਪ੍ਰਗਟ ਹੀ ਅਸਲ ਹੈ। ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਉਹੀ ਚਾਨਣ, ਉਹੀ ਸੂਰਜ। ਇਹ ਆਤਮਾ 'ਓਂ' ਨਾਲ ਸੰਕੇਤਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 'ਓਂ' ਤਿੰਨ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸੂਰਜ ਨੂੰ 'ਓਂ' ਵਜੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਜਗ੍ਹਾ ਆਖਿਆ ਗਿਆ: ਉਦਗੀਥ ਹੀ ਪ੍ਰਣਵ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਹੀ ਉਦਗੀਥ ਹੈ। ਉਦਗੀਥ, ਪ੍ਰਣਵ, ਆਗੂ, ਨਾਮ ਤੇ ਰੂਪ, ਨੀਂਦ ਰਹਿਤ, ਬੁੱਢਾਪਾ ਰਹਿਤ, ਮੌਤ ਰਹਿਤ, ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਜੜਾਂ ਉੱਤੇ, ਟਾਹਣੀਆਂ ਉੱਤੇ—ਆਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ 'ਓਂ' ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੋ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ, ਜੋ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਆਖਿਆ ਗਿਆ: ਇਹ ਗੜਗੜਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਸਰੂਪ 'ਓਂ' ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਲਿੰਗਾਂ ਹਨ; ਇਹ ਅੱਗ, ਵਾਯੂ, ਸੂਰਜ, ਚਮਕਦਾਰ; ਰੁਦ੍ਰ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਪ੍ਰਭੂ; ਘਰ ਦੀ ਅੱਗ, ਦੱਖਣੀ ਅੱਗ, ਆਹਵਨੀਅ ਅੱਗ; ਰਿਗ, ਯਜੁਰ, ਸਾਮ; ਭੂ, ਭੁਵ, ਸਵਰ; ਅਤੀਤ, ਵਰਤਮਾਨ, ਭਵਿੱਖ; ਪ੍ਰਾਣ, ਅੱਗ, ਸੂਰਜ; ਭੋਜਨ, ਪਾਣੀ, ਚੰਦਰਮਾ; ਬੁੱਧੀ, ਮਨ, ਅਹੰਕਾਰ; ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਵਿਆਨ—ਇਹ ਸਭ 'ਓਂ' ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਸਤ੍ਯਕਾਮ, ਉਚੇ ਤੇ ਹੇਠਲੇ ਦੋਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮ 'ਓਂ' ਹੀ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਰੰਭ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਉਚਾਰਿਤ ਸੀ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਤਪ ਕਰਕੇ 'ਭੂ, ਭੁਵ, ਸਵਰ' ਉਚਾਰਿਆ। ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ। 'ਸਵਰ' ਸਿਰ, 'ਭੁਵ' ਨਾਭੀ, 'ਭੂ' ਪੈਰ ਹਨ; ਸੂਰਜ ਅੱਖ ਹੈ, ਅੱਖ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਵਿਅਕਤੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ 'ਭੂ, ਭੁਵ, ਸਵਰ' ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੋ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਜਗਤ-ਆਤਮਾ, ਸਭ ਦੀ ਅੱਖ, ਇਉਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 'ਤਤ ਸਵਿਤੁਰ ਵਰੇਣਯਮ'—ਉਹ ਸੂਰਜ ਸਵਿਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਆਪਣੇ ਲਈ ਚੁਣੋ।” 'ਭਰਗੋ ਦੇਵੱਸਯ ਧੀਮਹਿ'—ਸਵਿਤਾ ਹੀ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ, “ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਜੋੜੀਏ,” ਆਖਦੇ ਹਨ। 'ਧਿਯੋ ਯੋ ਨ: ਪ੍ਰਚੋਦਯਾਤ'—ਧੀ, ਅਰਥਾਤ ਇੱਛਾ, “ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇਵੇ,” ਆਖਦੇ ਹਨ। 'ਭਰਗ'—ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਜੋ ਰੱਖਿਆ, ਚਮਕ ਹੈ; ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਚਾਨਣ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਦਾ, ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਰੰਗਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਉਸ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਭਰਣ ਕਰਕੇ 'ਭਰਗ', ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਕੇ 'ਸੂਰਜ', ਚਲਾਉਣ ਕਰਕੇ 'ਸਵਿਤਾ', ਦੇਣ ਕਰਕੇ 'ਆਦਿਤਯ', ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਕਰਕੇ 'ਪਵਮਾਨ', ਜਾਣ ਕਰਕੇ 'ਆਦਿਤਯ' ਆਖਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਆਪ ਵਿੱਚ ਅਮਰ, ਵਿਚਾਰਕ, ਕਰਤਾ, ਭੋਗਤਾ, ਸੁੰਘਣ ਵਾਲਾ, ਛੂਹਣ ਵਾਲਾ, ਸਰਵਵਿਆਪਕ ਹੈ।