ਇੱਕ ਵਾਰ, ਉੱਚੀ ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜੋ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਵਿੱਤਰ, ਸੁਚਿੱਤ, ਖਾਲੀ, ਸ਼ਾਂਤ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ—ਸਾਹ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ, ਅਨੰਤ, ਅਜਰ, ਅਟੱਲ, ਸਦੀਵੀ, ਅਜਨਮਾ, ਆਜ਼ਾਦ, ਆਪਣੇ ਮਹਾਤਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਸਰੀਰ ਚੇਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਉਸ ਦਾ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਇੰਨਾ ਨਿਰਲਪਤ ਹੈ, ਫਿਰ ਇਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਚੇਤਨ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦਾ ਹੈ?” ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ: “ਇਹ ਬੜੀ ਸੁਕਸ਼ਮ, ਅਗੋਚਰ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਅਤੇ ‘ਪੁਰਸ਼’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਥੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਜਾਗਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਾਫ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਖੇਤਰ ਦਾ ਗਿਆਤਾ, ਨਿਸਚੇ, ਦ੍ਰਿੜਤਾ, ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਤ, ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ। ਇਸ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸਰੀਰ ਚੇਤਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਉਸ ਦਾ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਹਿੱਸਾ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ?” ਉਹ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ: ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੋਚਿਆ ਤੇ ਕਈ ਜੀਵ ਬਣਾਏ। ਇਹ ਜੀਵ, ਉਸ ਤੋਂ ਜਾਗ ਕੇ, ਸਾਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਥੰਮਾਂ ਵਾਂਗ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਣ ਲਈ, ਮੈਂ ਅੰਦਰ ਦਾਖਲ ਹੋਵਾਂ।” ਤਾਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਵਾ ਜਿਹਾ ਬਣਾਕੇ, ਅੰਦਰ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਅਕੇਲਾ ਨਹੀਂ ਗਿਆ; ਪੰਜ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਉਦਾਨ, ਤੇ ਵਿਆਨ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਜੋ ਉੱਪਰ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ; ਜੋ ਹੇਠਾਂ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਪਾਨ ਹੈ; ਜੋ ਅਪਾਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਤੇ ਅਵਾਂਛਿਤ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਹਰ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਾਨ ਹੈ; ਜੋ ਖਾਧਾ, ਪੀਤਾ, ਤੇ ਨਿਗਲਿਆ ਹੋਇਆ ਕੁਝ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਦਾਨ ਹੈ; ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਨਸਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਆਨ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਅਪਾਨ ਸੁਕਸ਼ਮ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਵਾਲੀ ਗਰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ—ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ—ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਅੱਗ ਹੈ। ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ: ਇਹ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਅੱਗ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਪੱਕਦਾ ਤੇ ਹਜ਼ਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਹ ਸੁਣਦਾ, ਜਦੋਂ ਕੰਨ ਬੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ, ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੰਜ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਉਹ ਮਨ ਦੇ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ, ਸਾਹ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ, ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੱਚੀ ਨਿਸਚੇ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਕਸਦ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਹੋਰ ਮਕਸਦਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਕੰਧਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ, ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਪੰਜ ਕਿਰਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਕਿਰਨਾਂ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ, ਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਅੰਗ ਉਸ ਦੇ ਘੋੜੇ ਹਨ, ਸਰੀਰ ਰਥ ਹੈ, ਮਨ ਰਥਵਾਹਕ ਹੈ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਕੰਡੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਰ ਜਾਂਦਾ, ਸਰੀਰ ਚੇਤਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਨਾ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ। ਇਹ ਆਤਮਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਲਗਦਾ ਕਿ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ—ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਕਾਲੇ—ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਸੁਕਸ਼ਮ, ਅਗੋਚਰ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਤੇ ਨਿਰਲਪਤ ਰੂਪ ਕਰਕੇ, ਨਾ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਨਾ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਲਗਦਾ ਜਿਵੇਂ ਕਰਤਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਟੱਲ, ਅਚਲ, ਅਸਪਸ਼ਟ, ਅਸ਼ਾਂਤ, ਨਿਰਲਪਤ, ਗਵਾਹ ਵਾਂਗ ਟਿਕਿਆ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਅਹਾਰ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪਹਿਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ, ਲੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਖਤਮ ਹੋਇਆ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਆਤਮਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਆਤਮਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਕੌਣ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਚੰਗੀਆਂ ਤੇ ਮੰਦੀਆਂ ਜਨਮਾਂ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ, ਦੁਵੈਤਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਉੱਤੇ-ਹੇਠਾਂ ਵੰਡਦਾ?” ਉਸ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ: “ਇੱਕ ਹੋਰ, ਵੱਖਰਾ ਭੌਤਿਕ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ, ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਕਾਲੇ, ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਚੰਗੀਆਂ ਤੇ ਮੰਦੀਆਂ ਜਨਮਾਂ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ, ਦੁਵੈਤਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਉੱਤੇ-ਹੇਠਾਂ ਵੰਡਦਾ। ਇਸ ਦੀ ਵਿਵਰਨਾ ਇਹ ਹੈ: ਪੰਜ ਸੁਕਸ਼ਮ ਤੱਤ ‘ਤੱਤ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪੰਜ ਮਹਾਤੱਤ ਵੀ ‘ਤੱਤ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ‘ਸਰੀਰ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ‘ਸਰੀਰ’ ਹੀ ਭੌਤਿਕ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੂੰਦ। ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਤਿਆ ਹੋਇਆ, ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਭਟਕਿਆ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਧਨਵੰਤ, ਰਚਨਹਾਰ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ, ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਅਸ਼ੁੱਧ, ਅਸਥਿਰ, ਬੇਚੈਨ, ਲੋਭੀ, ਇੱਛਾਵਾਨ, ਵਿਖਰੇ, ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ, ਸੋਚਦਾ ‘ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ।’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਫਸਾ ਲੈਂਦਾ, ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਜਾਲ ਵਿੱਚ, ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ, ਨਤੀਜੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਭਟਕਦਾ। ਹੋਰ ਥਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ: ਕਰਤਾ ਇਹ ਭੌਤਿਕ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਸੰਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਰਦਾ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਅਕਤੀ ਕਰਤਾ ਵਾਂਗ। ਜਿਵੇਂ ਲੋਹਾ, ਜਦੋਂ ਸੰਦਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਕਈ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਭੌਤਿਕ ਆਤਮਾ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਅਕਤੀ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ, ਕਈ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਜੋ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਚੌਰਾਸੀ ਲੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਭੌਤਿਕ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਹੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਣ, ਪੁਰਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ, ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਲੋਹੇ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਪਰ ਅੱਗ ਜਿੱਤਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਪੁਰਸ਼ ਜਿੱਤਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਭੌਤਿਕ ਆਤਮਾ ਹੀ ਸੰਗ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਥਾਂ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਸਰੀਰ ਸੰਗਮ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਨਰਕ ਲਈ, ਮੂਤਰ ਰਾਹੀਂ ਨਿਕਲਦਾ, ਹੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ, ਮਾਸ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ, ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਗੰਦ, ਮੂਤਰ, ਪਿੱਤ, ਕਫ, ਮੱਜਾ, ਚਰਬੀ ਤੇ ਹੋਰ ਅਸ਼ੁੱਧੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਥੈਲਾ। ਹੋਰ ਥਾਂ ਕਿਹਾ: ਭ੍ਰਮ, ਡਰ, ਨਿਰਾਸਾ, ਨੀਂਦ, ਆਲਸ, ਜਖਮ, ਬੁਢਾਪਾ, ਦੁੱਖ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ, ਕਲਪ, ਗੁੱਸਾ, ਨਾਸਤੀਕਤਾ, ਅਗਿਆਨ, ਈਰਖਾ, ਨਿਰਦਯਤਾ, ਮੂਰਖਤਾ, ਬੇਸ਼ਰਮੀ, ਧੋਖਾ, ਅਹੰਕਾਰ, ਅਸਮਾਨਤਾ—ਇਹ ਹਨ ਅੰਧਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ। ਪਿਆਸ, ਮੋਹ, ਵਾਸਨਾ, ਲੋਭ, ਹਿੰਸਾ, ਸੁਖ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਲਗਾਵ, ਈਰਖਾ, ਇੱਛਾ, ਅਸਥਿਰਤਾ, ਲਾਲਸਾ, ਧਨ ਦੀ ਖੋਜ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵਧੀਕ ਮਤਲਬ, ਵਸਤੂਆਂ ਤੇ ਆਸ, ਨਾਪਸੰਦ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਨਫਰਤ, ਪਸੰਦ ਨਾਲ ਲਗਾਵ—ਇਹ ਹਨ ਰਜਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ। ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਤੇ ਜਿੱਤਿਆ, ਭੌਤਿਕ ਆਤਮਾ ਵਿਭਿੰਨ ਰੂਪ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਜਾ ਭਾਗ। ਫਿਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉੱਤੇ ਵਧਦੀ ਬੀਜ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ, ਆਏ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਪ੍ਰਭੂ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਣ ਆਏ ਹਾਂ। ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਓ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਾਡਾ ਆਸਰਾ ਹੋ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਭੌਤਿਕ ਆਤਮਾ ਦਾ ਮਹਿਮਾਨ ਕੌਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ, ਇਹ ਛੱਡ ਕੇ, ਹੋਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ?” ਉਸ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ: ਹੋਰ ਥਾਂ ਕਿਹਾ: ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਮੌਤ ਦੇ ਆਉਣ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਔਖਾ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ। ਚੰਗੇ ਤੇ ਮੰਦ ਫਲਾਂ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਪਸ਼ੂ ਵਾਂਗ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਹੀਂ, ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਵਾਂਗ; ਯਮ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ, ਕਈ ਡਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ; ਨਸ਼ੇੜੀ ਵਾਂਗ, ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼; ਪਾਪ ਨਾਲ ਫੜਿਆ, ਭਟਕਦਾ; ਵੱਡੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਡਸਿਆ, ਡਰ ਵੇਖਦਾ; ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹਾ, ਵੱਡੇ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ; ਮਾਯਾ ਵਾਂਗ, ਜਾਦੂ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ; ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ, ਝੂਠੇ ਦਰਸ਼ਨ; ਕੇਲੇ ਦੇ ਭੂਖੜ ਵਾਂਗ, ਬਿਨਾਂ ਮੱਤ; ਅਦਾਕਾਰ ਵਾਂਗ, ਥੋੜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਭੇਸ; ਰੰਗੀਤ ਕੰਧ ਵਾਂਗ, ਝੂਠੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ: ਇੰਦ੍ਰਿਅ ਵਿਸ਼ੇ—ਧੁਨੀ, ਸਪਰਸ਼ ਆਦਿ—ਜਾਪਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਰਥਪੂਰਨ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਰਥਹੀਨ। ਜਦੋਂ ਭੌਤਿਕ ਆਤਮਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲਗਦਾ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਭੌਤਿਕ ਆਤਮਾ ਲਈ ਇਲਾਜ ਇਹ ਹੈ: ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਧਰਮ ਦੀ ਅਭਿਆਸ, ਆਪਣੇ ਆਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਾਲਣਾ, ਆਪਣੇ ਕਰਤਵ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਰਨੀ। ਜਿਵੇਂ ਤਣ ਤੇ ਸ਼ਾਖਾਂ, ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਇਸ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵ ਤੋਂ ਉਲੰਘਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਕਹਾਇਆ। ਹੋਰ ਵੀ ਕਿਹਾ: ਤਪਸਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਆਤਮਾ-ਧਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ; ਕਰਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ: “ਤਪਸਿਆ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਮਿਲਦੀ; ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੋਂ ਮਨ ਮਿਲਦਾ; ਮਨ ਤੋਂ ਆਤਮਾ ਮਿਲਦਾ; ਆਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ।” ਇੱਥੇ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾਂ ਈਂਧਨ ਅੱਗ ਆਪਣੇ ਸਰੋਤ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਕਰਮ ਦੇ ਰੁਕਣ ਨਾਲ ਮਨ ਆਪਣੇ ਸਰੋਤ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦਾ। ਜੋ ਮਨ ਆਪਣੇ ਸਰੋਤ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ, ਜੋ ਸੱਚ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਅ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਭਟਕਦਾ ਨਹੀਂ, ਝੂਠ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਕਰਮ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਦੇ। ਮਨ ਹੀ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਚੱਕਰ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਮਨ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਨ, ਤਿਵੇਂ ਵਿਅਕਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ; ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਰਾਜ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਸਾਫਤਾ ਨਾਲ, ਚੰਗੇ ਤੇ ਮੰਦ ਕਰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਤਮਾ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ, ਅਬਿਨਾਸ਼ੀ ਸੁਖ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਦਾ ਮਨ ਇੰਦ੍ਰਿਅ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਲਗ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਲਗ ਜਾਂਦਾ, ਫਿਰ ਕੌਣ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ? ਮਨ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ: ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਅਪਵਿੱਤਰ। ਅਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਇੱਛਾ ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ; ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਮਨ ਨੂੰ ਵਿਘਟਨ ਤੇ ਵਿਖਰੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਕੇ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਰੋਕ ਕੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਇਹੀ ਗਿਆਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਸਭ ਪਾਠਾਂ ਦੀ ਵਿਅਖਿਆ ਹੈ। ਮਨ, ਜੋ ਅਸ਼ੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ, ਜੋ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ, ਉਹ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ; ਫਿਰ ਇਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪਕੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਅੱਗ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਕਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ, ਤਿਵੇਂ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ, ਵਿਅਕਤੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾ ਬੰਨ੍ਹ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਇੰਦ੍ਰਿਅ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਲਗ ਕੇ, ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਕੌਤਸਾਯਨ ਦੁਆਰਾ ਸਤਿਕਾਰ: “ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਰੁਦ੍ਰ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਅੱਗ, ਵਰੁਣ, ਵਾਯੁ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਇੰਦਰ, ਤੁਸੀਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਮਨੁ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਯਮ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਧਰਤੀ ਹੋ, ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਅਬਿਨਾਸ਼ੀ ਹੋ; ਆਪਣੇ ਲਈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਕਸਦ ਲਈ, ਤੁਸੀਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਤਮਾ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ; ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਨੰਦ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਤੁਸੀਂ ਵਿਸ਼ਵ ਮਾਯਾ ਹੋ, ਵਿਸ਼ਵ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਹੋ, ਮਾਹਰ ਹੋ।