ਮੈਤ੍ਰਾਯਣੀਯੋਪਨਿषਦ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਮૈਤ੍ਰਾਯਣੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਸਾਮਵੇਦ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਹਾਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੀ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ, ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਉਪਜੀ ਭਗਤੀ ਦੇ ਸਾਥ, ਉਹ ਉਸ ਉੱਚੇ ਅਵਸਥਾ 'ਤ੍ਰੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼' ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਓਮ' ਦੀ ਸ਼ਾਂਤ ਧੁਨ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ, ਬੋਲ, ਸਾਹ, ਅੱਖਾਂ, ਕੰਨ, ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਦੀ ਆਰਜ਼ੂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੀ ਨਕਾਰਾਤਮਕਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਦੀ ਦੁਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮੈਤ੍ਰਾਯਣੀ, ਕਉਸ਼ਿਤਕੀ, ਬ੍ਰਹੱਜਾਬਾਲਾ, ਤਾਪਨੀ, ਕਾਲਾਗਨਿਰੁਦ੍ਰ, ਮੈਤ੍ਰੇਯੀ, ਸੁਬਾਲਾ, ਖ਼ੁਰਮੰਤ੍ਰਿਕਾ ਆਦਿ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਬ੍ਰਹਦਰਥ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਵੈਰਾਗ ਲੈ ਕੇ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ, ਉਹ ਨੇ ਉੱਚਤਮ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਕਰਕੇ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਅੰਤ ਵਿਚ, ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਬਿਨਾ ਧੂੰਏ ਦੇ ਚਮਕਦਾ ਸੀ—ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਾਕਾਯਨਯ, ਆਤਮਾ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ—ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਆ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਉਠੋ, ਉਠੋ, ਕੋਈ ਵਰ ਮੰਗੋ।" ਰਾਜਾ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਮੈਂ ਆਤਮਾ ਜਾਂ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਓ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ—ਅਸੰਭਵ ਜਾਂ ਇੱਛਵਾਕੁਆਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਨਾ ਪੁੱਛੋ, ਹੋਰ ਵਰ ਮੰਗੋ।" ਜਦ ਸ਼ਾਕਾਯਨਯ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਪੈਰ ਛੂਹੇ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਉਚਾਰਿਆ: "ਮਹਾਰਾਜ, ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਹੱਡੀਆਂ, ਚਮੜੀ, ਲੀਰ, ਮਾਸ, ਰਕਤ, ਫੜ, ਪਸੀਨਾ, ਪਖਾਣ, ਪੇਸ਼ਾਬ, ਹਵਾ, ਪਿੱਤ, ਕਫ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ—ਇਹ ਗੰਦਗੀ ਅਤੇ ਅਸਥਿਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰੀਯ ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?" ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਇੱਛਾ, ਗੁੱਸਾ, ਲਾਲਚ, ਡਰ, ਜ਼ਹਿਰ, ਈਰਖਾ, ਵਿੱਛੋੜਾ, ਅਪ੍ਰਿਯ ਮਿਲਾਪ, ਭੁੱਖ, ਪਿਆਸ, ਬੁੜ੍ਹਾਪਾ, ਮੌਤ, ਬਿਮਾਰੀ, ਦੁੱਖ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰੀਯ ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੱਖੀਆਂ, ਮੱਛਰ ਘਾਸ ਵਾਂਗ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਕੁਝ ਜਨਮਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਮਹਾਨ ਧਨੁਧਾਰੀ, ਵਿਸ਼ਵ-ਸੰਪੂਰਨ ਰਾਜਾ—ਸੁਦਯੁਮਨਾ, ਭੂਰੀਦਯੁਮਨਾ, ਇੰਦ੍ਰਦਯੁਮਨਾ, ਕੁਵਲਯਾਸ਼ਵ, ਯੌਵਨਾਸ਼ਵ, ਵਧੀਆ, ਸ਼ਵਾਸ਼ਪਤੀ, ਸ਼ਸ਼ਬਿੰਦੂ, ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ, ਅੰਬਰੀਸ਼, ਨੌਕਤਾ, ਸਵਰਾਟ, ਯਯਾਤੀ, ਨਰਾ, ਅਯੁਕਸ਼, ਸੇਨੋਥਾ, ਮਰੁੱਤ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਹੋਰ—ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ, ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਧਨ ਛੱਡ ਕੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਹ ਹੋਰ—ਗੰਧਰਵ, ਅਸੁਰ, ਯਕਸ਼, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਭੂਤ, ਪਿਸ਼ਾਚ, ਸੱਪ, ਗ੍ਰਹ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਘਟਨ ਵੀ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਮਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦਾ ਸੁੱਕਣਾ, ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਡਿੱਗਣਾ, ਧਰੂ ਤਾਰੇ ਦਾ ਹਿਲਣਾ, ਹਵਾ ਦੇ ਬੰਧਨ ਟੁੱਟ ਜਾਣਾ, ਰੁੱਖਾਂ ਦਾ ਉਪੜ ਜਾਣਾ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਡੁੱਬ ਜਾਣਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਹਟ ਜਾਣਾ—ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਵਾਲੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਾਂ, "ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ" ਕਹਿ ਕੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਯ ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਡੁੱਬਣਾ ਹੁੰਦਾ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹੇ ਕੂਏ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਮੰਡਕ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ। ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਡਾ ਆਸਰਾ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਡਾ ਆਸਰਾ ਹੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਾਕਾਯਨਯ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: "ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਬ੍ਰਹਦਰਥ, ਇੱਛਵਾਕੁਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਧਵਜ ਅਤੇ ਮੁਖ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਮਰੁਤ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ। ਪ੍ਰਭੂ, ਆਤਮਾ ਕਿਹੜਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ?" ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਹ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਬਾਹਰੀ ਆਸਰੇ ਨਾਲ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਪੀੜਤ, ਕਦੇ ਅਪੀੜਤ, ਤੇ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ, ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ, ਉੱਚਤਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਮਰ ਹੈ, ਨਿਡਰ ਹੈ, ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮਨ ਹੈ। "ਹੁਣ, ਰਾਜਾ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦਾ ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਸਾਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਟਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਉੱਗਦੀ ਹੋਈ ਉਰਜਾ ਵਾਲੇ, ਆਪਣਾ ਬੀਜ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਲਖਿਲਯas ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ ਕੋਲ ਆਏ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਰਥ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੜਤ। ਇਹ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਕਿਹੜੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਚੇਤਨ ਬਣਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਦਾ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਦੱਸੋ।" ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਜੋ ਬੋਲ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ, ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਇਆ, ਖਾਲੀ, ਸ਼ਾਂਤ ਪ੍ਰਾਣ (ਸਾਹ) ਹੈ। ਇਹ ਬਿਨਾ ਮਾਲਕ, ਅਨੰਤ, ਅਬਿਨਾਸੀ, ਅਟੱਲ, ਸਦੀਵੀ, ਅਜਨਮਾ, ਸੁਤੰਤਰ, ਆਪਣੀ ਮਹਾਨਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਚੇਤਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਐਸਾ ਹੋ ਕੇ, ਕਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਚੇਤਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਤੇ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਇਹ ਦੇ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ?" ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ: "ਇਹ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ, ਅਪ੍ਰਾਪਤ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਇਹ ਇੱਥੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ, ਜਿਵੇਂ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ, ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜਾਗਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਇਹ ਦਾ ਹਿੱਸਾ, ਜੋ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਖੇਤ ਦਾ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ, ਨਿਰਣੈ, ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲਾ, ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ, ਸਰਵ-ਦਰਸ਼ੀ ਹੈ। ਇਸ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ, ਸਰੀਰ ਚੇਤਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹਿੱਸਾ-ਵਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ?" ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ: "ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ ਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੋਚਿਆ ਤੇ ਬਹੁਤ ਜੀਵ ਬਣਾਏ। ਇਹ, ਉਸ ਤੋਂ ਜਾਗੇ, ਪਰ ਸਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਰੱਖ-ਰੱਖੇ ਵਾਂਗ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਸੋਚਿਆ, 'ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨ ਲਈ, ਮੈਂ ਅੰਦਰ ਜਾਵਾਂਗਾ।' ਤਾਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਬਣਾਕੇ, ਅੰਦਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਅਕੇਲਾ ਨਹੀਂ ਗਿਆ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ—ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਣ, ਸਮਾਣ, ਉਦਾਣ, ਅਤੇ ਵਿਆਣ ਹਨ।" "ਹੁਣ, ਜੋ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ; ਜੋ ਹੇਠਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਪਾਣ; ਜੋ ਅਪਾਣ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਰੱਖਦਾ ਤੇ ਹਰ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਅਵਾਂਛਿਤ ਸਮਾਨ ਵੰਡਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਾਣ; ਜੋ ਖਾਧਾ, ਪੀਤਾ, ਨਿਗਲਿਆ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਦਾਣ; ਜੋ ਸਾਰੀ ਨਸਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਆਣ।" "ਜਦ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਅਪਾਣ ਸੁਖਮ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਗਰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਗਰਮੀ ਵਾਂਗ। ਉਹ ਮਨੁੱਖ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹੈ—ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਅੱਗ ਹੈ। ਹੋਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ: ਇਹ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਅੱਗ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਪੱਕਦਾ ਤੇ ਹਜ਼ਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਹ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕੰਨ ਬੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ, ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਉਹ ਮਨ ਦੇ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ, ਸਾਹ ਨਾਲ ਬਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ, ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੱਚੇ ਸੰਕਲਪ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ, ਜਦ ਕੋਈ ਉਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਹੋਰ ਉਦੇਸ਼ ਸੋਚਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਕੰਧਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ, ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਪੰਜ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਕਿਰਣਾਂ ਗਿਆਨ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਕਰਮ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉਸ ਦੇ ਘੋੜੇ, ਸਰੀਰ ਰਥ, ਮਨ ਰਥ-ਚਾਲਕ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਮਰਨ ਤੇ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਚੇਤਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਨਾ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ।" "ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ—ਜੋ ਸਫੇਦ ਤੇ ਕਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਵਾਂਗ ਲਗਦਾ, ਹਰ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਅਪ੍ਰਗਟ, ਸੁਖਮ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਅਸੰਗਤ ਨੈਚਰ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਟਿਕਿਆ ਨਹੀਂ, ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਰਤਾ ਹੋਵੇ।" "ਇਹੀ ਸ਼ੁੱਧ, ਅਟੱਲ, ਅਡੋਲ, ਅਸਪ੍ਰਸ਼, ਅਵਿਕਾਰ, ਨਿਰਵਿਕਾਰ, ਨਿਰਵਾਸਨਾ, ਗਵਾਹ ਵਾਂਗ ਟਿਕਿਆ, ਆਪਣੀ ਚਾਲ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਲੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਪੂਜਨੀਯ, ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਆਤਮਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹੋ, ਹੋਰ ਕੌਣ ਆਤਮਾ ਹੈ? ਕੌਣ ਉਹ ਹੈ, ਜੋ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ, ਸਫੇਦ ਤੇ ਕਾਲੇ, ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਚੰਗੀ ਤੇ ਮਾੜੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ, ਦੁਵੈਤਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਉੱਪਰ ਜਾਂ ਹੇਠਾਂ ਜਾਂਦਾ, ਭਟਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਕਿਹੜਾ ਹੈ?" ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਇੱਕ ਹੋਰ, ਵੱਖਰਾ ਭੌਤਿਕ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਚੰਗੀ ਤੇ ਮਾੜੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ, ਦੁਵੈਤਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਉੱਪਰ ਜਾਂ ਹੇਠਾਂ ਜਾਂਦਾ, ਭਟਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ: ਪੰਜ ਸੁਖਮ ਤੱਤ 'ਤੱਤ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪੰਜ ਮਹਾਤੱਤ ਵੀ 'ਤੱਤ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੋੜ 'ਸਰੀਰ' ਕਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ 'ਸਰੀਰ' ਹੀ ਭੌਤਿਕ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਬੂੰਦ ਵਾਂਗ, ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ; ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕਰਤਾ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ, ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਅਸ਼ੁੱਧ, ਅਸਥਿਰ, ਚੰਜਲ, ਲਾਲਚੀ, ਇੱਛਾਵਾਨ, ਵਿਖਰਿਆ, ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ, 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਸੋਚਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਫਸਾ ਲੈਂਦਾ, ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਜਾਲ ਵਿੱਚ, ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਨਤੀਜੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਭਟਕਦਾ ਹੈ।" "ਹੋਰ ਕਹਿਆ ਗਿਆ: ਕਰਤਾ ਇਹ ਭੌਤਿਕ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਸਾਧਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਰਮ ਕਰਦਾ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਨੁੱਖ ਕਰਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਲੋਹਾ, ਜਦ ਕਾਰਕਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਕਈ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਭੌਤਿਕ ਆਤਮਾ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ, ਕਈ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ 84 ਲੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਭੌਤਿਕ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਬਹੁ-ਰੂਪਤਾ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਗੁਣ, ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ, ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਲੋਹਾ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਪਰ ਅੱਗ ਪੀੜਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਪੀੜਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਭੌਤਿਕ ਆਤਮਾ ਹੀ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸੰਬੰਧ ਕਰਕੇ।" "ਹੋਰ ਕਹਿਆ ਗਿਆ: ਇਹ ਸਰੀਰ ਸੰਭੋਗ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਚੇਤਨਾ-ਰਹਿਤ, ਨਰਕ-ਯੋਗ, ਪੇਸ਼ਾਬ ਰਾਹੀਂ ਨਿਕਲਦਾ, ਹੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ, ਮਾਸ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ, ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਪਖਾਣ, ਪੇਸ਼ਾਬ, ਪਿੱਤ, ਕਫ, ਮਜਾ, ਚਰਬੀ ਤੇ ਹੋਰ ਗੰਦ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਬੋਰੀ ਵਾਂਗ।