ମୈତ୍ରାଯଣୀଯୋପନିଷଦ୍

ଏଷ ହି ଖଲ୍ଵାତ୍ମନ୍ତର୍ହୃଦଯେଽଣୀଯାନିଦ୍ଧୋଽଗ୍ନିରିଵ ଵିଶ୍ଵରୂପୋଽସ୍ଯୈଵାନ୍ନମିଦଂ ସର୍ଵମସ୍ମିନ୍ନୋତା ଇମାଃ ପ୍ରଜାଃ ଏଷ ଆତ୍ମାପହତପାପ୍ମା ଵିଜରୋ ଵିମୃତ୍ଯୁର୍ଵିଶୋକୋଽଵିଚିକିତ୍ସୋଽଵିପାଶଃ ସତ୍ଯସଙ୍କଲ୍ପଃ ସତ୍ଯକାମଃ ଏଷ ପରମେଶ୍ଵରଃ ଏଷ ଭୂତାଧିପତିଃ ଏଷ ଭୂତପାଲଃ ଏଷ ସେତୁଃ ଵିଧରଣଃ ଏଷ ହି ଖଲ୍ଵାତ୍ମେଶାନଃ ଶମ୍ଭୁର୍ଭଵଓରୁଦ୍ରଃ ପ୍ରଜାପତିର୍ ଵିଶ୍ଵସୃଖିରଣ୍ଯଗର୍ଭଃ ସତ୍ଯଂ ପ୍ରାଣୋ ହଂସଃ ଶସ୍ତାଚ୍ଯୁତୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ନାରାଯଣଃ ଯଶ୍ଚୈଷୋଽଗ୍ନୌ ଯଶ୍ଚାଯଂ ହୃଦଯେଵଯଶ୍ଚାସାଵାଦିତ୍ଯେ ସ ଏଷ ଏକଃ ତସ୍ମୈ ତେ ଵିଶ୍ଵରୂପାଯ ସତ୍ଯେ ନଭସି ହିତାଯ ନମଃ

ଏହି ଆତ୍ମା ହୃଦୟ ଭିତରେ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଗୁପ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି ରହିଛି, ସମସ୍ତ ରୂପର ଅଟୁ; ଏହି ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ତାଙ୍କର, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କରେ ଏକତା ହୋଇଛି; ଏହି ଆତ୍ମା ଅପରାଧ ହୀନ, ବୃଦ୍ଧି ନାହିଁ, ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ, ଦୁଃଖ ନାହିଁ, ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ବନ୍ଧନ ନାହିଁ, ଯାହାର ଇଚ୍ଛା ଓ ଚିନ୍ତା ସତ୍ୟ; ସେ ପରମେଶ୍ୱର, ଭୂତଙ୍କ ନାୟକ, ଭୂତଙ୍କ ରକ୍ଷକ, ସେତୁ, ଧାରଣ କରୁଥିବା; ଏହି ଆତ୍ମା ଇଶ୍ୱର, ଶମ୍ଭୁ, ଭବ, ରୁଦ୍ର, ପ୍ରଜାପତି, ସମସ୍ତ ର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ସତ୍ୟ, ପ୍ରାଣ, ହଂସ, ଶୁଭକର, ଅକ୍ଷୟ, ବିଷ୍ଣୁ, ନାରାୟଣ; ଯିଏ ଅଗ୍ନିରେ ଅଟୁ, ଯିଏ ହୃଦୟରେ ଅଟୁ, ଯିଏ ଆଦିତ୍ୟରେ ଅଟୁ—ସେ ଏକ ଅଟୁ। ସେହି ସମସ୍ତ ରୂପର, ସତ୍ୟ ଓ ଆକାଶରେ ନିବାସ କରୁଥିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

ଅଥେଦାନୀଂ ଜ୍ଞାନୋପସର୍ଗା ରାଜନ୍ମୋହଜାଲସ୍ଯୈଷ ଵୈ ଯୋନିଃ ଯଦସ୍ଵର୍ଗୈଃ ସହ ସ୍ଵର୍ଗସ୍ଯୈଷ ଵାଟ୍ଯେ ପୁରସ୍ତାଦୁକ୍ତେଽପ୍ଯଧଃ ସ୍ତମ୍ବେନାଶ୍ଲିଷ୍ଯନ୍ତି ଅଥ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ହ ନିତ୍ଯପ୍ରମୁଦିତା ନିତ୍ଯପ୍ରଵସିତା ନିତ୍ଯଯାଚନକା ନିତ୍ଯଂ ଶିଲ୍ପୋପଜୀଵିନୋଽଥ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ହ ପୁରଯାଚକା ଅଯାଜ୍ଯଯାଚକାଃ ଶୁଦ୍ରଶିଷ୍ଯାଃ ଶୂଦ୍ରଶ୍ଚ ଶାସ୍ତ୍ରଵିଦ୍ଵାଂସୋଽଥ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ହ ଚାଟଜଟନଟଭଟପ୍ରଵ୍ରଜିତରଙ୍ଗାଵତାରିଣୋ ରାଜକର୍ମଣି ପତିତାଦଯୋଽଥଯେ ଚାନ୍ଯେ ହ ଯକ୍ଷରାକ୍ଷସଭୂତଗଣପିଶାଚୋରଗଗ୍ରହାଦୀନାମର୍ଥଂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ଶମଯାମ ଇତ୍ଯେଵଂ ବ୍ରୁଵାଣା ଅଥ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ହ ଵୃଥା କଷାଯକୁଣ୍ଡଲିନଃ କାପାଲିନୋଽଥ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ହ ଵୃଥା ତର୍କଦୃଷ୍ଟାନ୍ତକୁହକେନ୍ଦ୍ରଜାଲୈର୍ଵୈଦିକେଷୁ ପରିସ୍ଥାତୁମିଚ୍ଛନ୍ତି ତୈଃ ସହ ନ ସଂଵସ୍ତ୍ ପ୍ରକାଶ୍ଯଭୂତା ଵୈ ତେ ତସ୍କରା ଅସ୍ଵର୍ଗ୍ଯା ଇତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହ \: ନୈରାତ୍ମ୍ଯଵାଦକୁହକୈର୍ମିଥ୍ଯାଦୃଷ୍ଟାନ୍ତହେତୁଭିଃ । ଭ୍ରାମ୍ଯନ୍ଲୋକୋ ନ ଜାନାତି ଵେଦଵିଦ୍ଯାନ୍ତରନ୍ତୁ ଯତ୍

ଏବେ ରାଜନ୍, ଜ୍ଞାନର ବାଧାଗୁଡିକ, ମୋହର ଜାଲର ମୂଳ ଏହା—ଯାହା ଅସ୍ୱର୍ଗୀୟ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ପୂର୍ବରୁ କଥିତ ଘେରାରେ ରହିଛି, ତଳକୁ ଏକ ଥମ୍ଭାରେ ବନ୍ଧା ଅଟୁ; ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ଯେଉଁମାନେ ସଦା ଆନନ୍ଦିତ, ସଦା ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା, ସଦା ଭିକ୍ଷା କରୁଥିବା, ସଦା କଳା କାମ କରୁଥିବା, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ସହରରେ ଭିକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଅଯୋଗ୍ୟ ଭିକ୍ଷୁ, ଶୂଦ୍ର ଶିଷ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର ଜ୍ଞାନୀ; ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ—ଗାୟକ, ଜଟାଧାରୀ, ନଟ, ଯୋଦ୍ଧା, ଭ୍ରମଣକାରୀ, ରାଜକାମରେ ପତିତ; ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ଭୂତ, ପିଶାଚ, ସର୍ପ, ଗ୍ରହ ଆଦିଙ୍କ ପାଇଁ 'ଆମେ ଶାନ୍ତ କରିବା' ବୋଲି କହନ୍ତି; ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ଅପରାଥରେ ଗେରୁଆ ବସ୍ତ୍ର, କୁଣ୍ଡଳ, କପାଳ ପିନ୍ଧନ୍ତି; ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ଅପରାଥରେ ତର୍କ, ଉଦାହରଣ, ମାୟା, ଯାଦୁ ଦ୍ୱାରା ବେଦୀୟ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି—ସେମାନେ ସହିତ ମିଶିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ସେମାନେ ଚୋର, ଅସ୍ୱର୍ଗୀୟ, ଯେପରି ଏହି କଥା କହାଯାଇଛି: 'ନିରାତ୍ମା ଧାରଣା, ମିଥ୍ୟା ଉଦାହରଣ ଓ ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ଭ୍ରମି ଯାଉଛି, ଏବଂ ବେଦ ଜ୍ଞାନର ସତ୍ୟ ଅନ୍ତ ଜାଣିନାହିଁ।'

ବୃହସ୍ପତିର୍ଵୈ ଶୁକ୍ରୋ ଭୂତ୍ଵେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯାଭଯାଯାସୁରେଭ୍ଯଃ କ୍ଷଯାଯେମାମଵିଦ୍ଯାମସୃଜତ୍ ତଯା ଶିଵମଶିଵମିତ୍ଯୁଦ୍ଦିଶନ୍ତ୍ଯଶିଵଂ ଶିଵମିତି ଵେଦାଦିଶାସ୍ତ୍ରହିଂସକଧର୍ମାଭିଧ୍ଯାନମସ୍ତ୍ଵିତି ଵଦନ୍ତି ଅତୋ ନୈନାମଭିଧୀଯେତାନ୍ଯଥୈଷା ବନ୍ଧ୍ଯେଵୈଷା ରତିମାତ୍ରଂ ଫଲମସ୍ଯା ଵୃତ୍ତଚ୍ଯୁତସ୍ଯେଵ ନାରମ୍ଭଣୀଯେତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହ \: ଦୂରମେତେ ଵିପରୀତେ ଵିଷୂଚୀ ଅଵିଦ୍ଯା ଯା ଚ ଵିଦ୍ଯେତି ଜ୍ଞାତା । ଵିଦ୍ଯାଭୀପ୍ସିତୁଂ ନଚିକେତସଂ ମନ୍ଯେ ନ ତ୍ଵା କାମା ବହଵୋ ଲୋଲୁପନ୍ତେ ॥ ଵିଦ୍ଯାଂ ଚାଵିଦ୍ଯାଂ ଚ ଯସ୍ତଦ୍ଵେଦୋଭଯଂ ସହ । ଅଵିଦ୍ଯଯା ମୃତ୍ଯୁଂ ତୀର୍ତ୍ଵା ଵିଦ୍ଯଯା ଅମୃତମଶ୍ନୁତେ ॥ ଅଵିଦ୍ଯାଯାମନ୍ତରେ ଵେଷ୍ଟ୍ଯମାନାଃ ସ୍ଵଯଂ ଧୀରାଃ ପଣ୍ଡିତଂ ମନ୍ଯମାନାଃ । ଦନ୍ଦ୍ରମ୍ଯମାନାଃ ପରିଯନ୍ତି ମୂଢା ଅନ୍ଧେନୈଵ ନୀଯମାନା ଯଥାନ୍ଧାଃ

ବୃହସ୍ପତି ଶୁକ୍ର ହୋଇ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ଅସୁରମାନେ ନାଶ ପାଇଁ ଏହି ଅଜ୍ଞାନକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ଶୁଭକୁ ଅଶୁଭ ଏବଂ ଅଶୁଭକୁ ଶୁଭ ବୋଲି କୁହନ୍ତି, ବେଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରର କ୍ଷତିକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ କହନ୍ତି। ଏହିଠାରୁ ଏହାକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ଅଫଳ, ଏହାର ଫଳ କେବଳ ରତି ମାତ୍ର, ଏବଂ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିବା ଡାଳି ପରି ଏହାକୁ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି: ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଦୁଇଟି ଦୂର ଏବଂ ବିପରୀତ। ନଚିକେତା ଜ୍ଞାନକୁ ଆଶା କରେ, ତୁମକୁ ଆକର୍ଷଣ କରୁଥିବା ଅନେକ ଇଚ୍ଛାକୁ ନୁହେଁ। ଯିଏ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଦୁହିଁକୁ ଏକାସାଥି ଜାଣେ, ସେ ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅଟିକି ଯାଏ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଅମୃତତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଯେମାନେ ଅଜ୍ଞାନ ଭିତରେ ରହି, ନିଜକୁ ଧୀର ଓ ପଣ୍ଡିତ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି, ସେମାନେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ଘୁରୁଛନ୍ତି, ଅନ୍ଧ ଲୋକଙ୍କୁ ଅନ୍ଧ ଲୋକ ନେଇଯିବା ପରି।

ଦେଵାସୁରା ହ ଵୈ ଯ ଆତ୍ମକାମା ବ୍ରହ୍ମଣୋଽନ୍ତିକଂ ପ୍ରଯାତାଃ ତସ୍ମୈ ନମସ୍କୃତ୍ଵୋଚୁଃ ଭଗଵନ୍ ଵଯମାତ୍ମକାମାଃ ସ ତ୍ଵଂ ନୋ ବ୍ରୂହୀତି ଅତଶ୍ଚିରଂ ଧ୍ଯାତ୍ଵାଽମନ୍ଯତାନ୍ଯତାମାନୋ ଵୈ ତେଽସୁରା ଅତୋଽନ୍ଯତମମେତେଷାମୁକ୍ତମ୍ ତଦିମେ ମୂଢା ଉପଜୀଵନ୍ତ୍ଯଭିଷ୍ଵଙ୍ଗିଣସ୍ତର୍ଯାଭିଘାତିନୋଽନୃତାଭିଶଂସିନଃ ସତ୍ଯମିଵାନୃତଂ ପଶ୍ଯନ୍ତୀନ୍ଦ୍ରଜାଲଵଦିତ୍ଯତୋ ଯଦ୍ଵେଦେଷ୍ଵାଭିହିତଂ ତତ୍ସତ୍ଯଂ ଯଦ୍ଵେଦେଷୂକ୍ତଂ ତଦ୍ଵିଦ୍ଵାଂସ ଉପଜୀଵନ୍ତି ତସ୍ମାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନାଵୈଦିକମଧୀଯୀତାଯମର୍ଥଃ ସ୍ଯାଦିତି

ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ଆତ୍ମାକୁ ଚାହିଁ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ସେମାନେ ଶିର ନମାଇ କହିଲେ, 'ଭଗବାନ, ଆମେ ଆତ୍ମାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ଆମକୁ କହନ୍ତୁ।' ବ୍ରହ୍ମା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧ୍ୟାନ କରି, ଭାବିଲେ, 'ଏହି ଅସୁରମାନେ ଅନ୍ୟ ପ୍ରକୃତିର।' ତେଣୁ ସେ ଅସୁରମାନେ ପାଇଁ ଅଲଗା ଭାବରେ କହିଲେ। ସେମାନେ ମୂଢ଼, ଆସକ୍ତ, ଆକ୍ରମଣଶୀଳ, ଅନ୍ୟମାନେ ଉପରେ ହାନି କରୁଥିବା, ମିଥ୍ୟା କହୁଥିବା, ମିଥ୍ୟାକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଦେଖୁଥିବା, ମାୟା ପରି ଅଛନ୍ତି। ଏହିଠାରୁ ବେଦରେ ଯାହା କୁହାଯାଇଛି, ସେହି ସତ୍ୟ; ବେଦରେ ଯାହା କୁହାଯାଇନାହିଁ, ପଣ୍ଡିତମାନେ ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ତେଣୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅବେଦ ଗ୍ରନ୍ଥ ପଢ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହି ଅର୍ଥ।

ଏତଦ୍ଵା ଵ ତତ୍ସ୍ଵରୂପଂ ନଭସଃ ଖେଽନ୍ତର୍ଭୂତସ୍ଯ ଯତ୍ପରଂ ତେଜସ୍ତତ୍ତ୍ରେଧାଭିହିତମଗ୍ନା ଆଦିତ୍ଯେ ପ୍ରାଣ ଏତଦ୍ଵା ଵ ତତ୍ସ୍ଵରୂପଂ ନଭସଃ ଖେଽନ୍ତର୍ଭୂତସ୍ଯ ଯଦୋମିତ୍ଯେତଦକ୍ଷରମନେନୈଵ ତଦୁଦ୍ବୁଧ୍ନ୍ଯତି ଉଦଯତି ଉଚ୍ଛ୍ଵସତି ଅଜସ୍ରଂ ବ୍ରହ୍ମଧୀଯାଲମ୍ବଂ ଵାତ୍ରୈଵୈତତ୍ସମୀରଣେ ନଭସି ପ୍ରସାଖଯୈଵୋତ୍କ୍ରମ୍ଯ ସ୍କଧାତ୍ସ୍କନ୍ଧମନୁସର୍ତ୍ଯପ୍ସୁ ପ୍ରକ୍ଷେପକୋ ଲଵଣସ୍ଯେଵ ଘୃତସ୍ଯ ଚୌଷ୍ଣ୍ଯମିଵାଭିଧ୍ଯାତୁର୍ଵିସ୍ତୃତିରିଵୈତଦିତ୍ଯାତ୍ରୋଦାହରନ୍ତି \: ଅଥ କସ୍ମାଦୁଚ୍ଯତେ ଵୈଦ୍ଯୁତୋ ଯସ୍ମାଦୁଚ୍ଚାରିତମାତ୍ର ଏଵ ସର୍ଵଂ ଶରୀରଂ ଵିଦ୍ଯୋତଯତି ତସ୍ମାଦୋମିତ୍ଯନେନୈତଦୁପାସୀତାପରିମିତଂ ତେଜଃ । ୧ ପୁରୁଷଶ୍ଚକ୍ଷୁଷୋ ଯୋଽଯଂ ଦକ୍ଷିଣୋଽକ୍ଷିଣ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ । ଇନ୍ଦ୍ରୋଽଯମସ୍ଯ ଜାଯେଯଂ ସଵ୍ଯେ ଚାକ୍ଷିଣ୍ଯଵସ୍ଥିତା ॥ ୨ ସମାଗମସ୍ତଯୋରେଵ ହୃଦଯାନ୍ତର୍ଗତେ ସୁଷୌ । ତେଜସ୍ତଲ୍ଲୋହିତସ୍ଯାତ୍ର ପିଣ୍ଡ ଏଵୋଭଯୋସ୍ତଯୋଃ ॥ ୩ ହୃଦଯାଦାଯାତି ତାଵଚ୍ଚକ୍ଷୁଷ୍ଯସ୍ମିନ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା । ସାରଣୀ ସା ତଯୋର୍ନାଡୀ ଦ୍ଵଯୋରେକା ଦ୍ଵିଧା ସତୀ ॥ ୪ ମନଃ କାଯାଗ୍ନିମାହନ୍ତି ସ ପ୍ରେରଯତି ମାରୁତମ୍ । ମାରୁତସ୍ତୂରସି ଚରନ୍ମନ୍ଦ୍ରଂ ଜନଯତି ସ୍ଵରମ୍ ॥ ୫ ଖଜାଗ୍ନିଯୋଗାଦ୍ ହୃଦି ସମ୍ପ୍ରଯୁକ୍ତମଣୋର୍ହ୍ଯଣୁର୍ଦ୍ଵିରଣୁଃ କଣ୍ଠଦେଶେ । ଜିହ୍ଵାଗ୍ରଦେଶେ ତ୍ର୍ଯଣୁକଂ ଚ ଵିଦ୍ଧି ଵିନିର୍ଗତଂ ମାତୃକମେଵମାହୁଃ ॥ ୬ ନ ପଶ୍ଯନ୍ମୃତ୍ଯୁମ୍ଂ ପଶ୍ଯତି ନ ରୋଗଂ ନୋତ ଦୁଃଖତାମ୍ । ସର୍ଵଂ ହି ପଶ୍ଯନ୍ପଶ୍ଯତି ସର୍ଵମାପ୍ନୋତି ସର୍ଵଶଃ ॥ ୭ ଚାକ୍ଷୁଷଃ ସ୍ଵପ୍ନଚାରୀ ଚ ସୁପ୍ତଃ ସୁପ୍ତାତ୍ପରଶ୍ଚ ଯଃ । ଭେଦାଶ୍ଚୈତେଽସ୍ଯ ଚତ୍ଵାରସ୍ତେଭ୍ଯସ୍ତୁର୍ଯଂ ମହତ୍ତରମ୍ ॥ ୮ ତ୍ରିଷ୍ଵେକପାଚ୍ଚରେଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ତ୍ରିପାଚ୍ଚରତି ଚୋତ୍ତରେ । ସତ୍ଯାନୃତୋପଭୋଗାର୍ଥାଃ ଦ୍ଵୈତୀଭାଵୋ ମହାତ୍ମନ ଇତି ଦ୍ଵୈତୀଭାଵୋ ମହାତ୍ମନ ଇତି

ଏହିଠାରେ ଯେଉଁ ଆକାଶ ଭିତରେ ଅଛି, ସେହି ପରମ ତେଜ ତିନି ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ: ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ପ୍ରାଣ। ଏହିଠାରେ ଯେଉଁ ଆକାଶ ଭିତରେ ଅଛି, ସେହି ଓଁକାର ଅକ୍ଷର; ଏହା ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଜାଗ୍ରତ, ଉଦୟ, ଶ୍ୱାସ ନେଇଥାଏ, ସଦା ବ୍ରହ୍ମ ଧ୍ୟାନରେ ଆଶ୍ରୟ କରେ। ପବନ ଓ ଆକାଶରେ ଏହା ଶାଖା ପରି ପ୍ରସାରିତ, ଗଛର ତଣ୍ଡ ଠାରୁ ଉପରକୁ, କାନ୍ଧ ଅନୁସରି, ପାଣିରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଲୁଣରେ ଲୁଣତା, ଘିଅରେ ତାପ, ଭାବନାର ବିସ୍ତାର ପରି। ଏହିପରି କୁହାଯାଏ: କାହିଁକି ଏହାକୁ ଇଲେକ୍ଟ୍ରିକ୍ ବୋଲାଯାଏ? କାରଣ, ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଲେ ସମଗ୍ର ଶରୀର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଯାଏ; ତେଣୁ ଏହାକୁ ଅପରିମିତ ତେଜ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ୧. ଯିଏ ଡାହାଣ ଆଖିରେ ବସିଛନ୍ତି, ସେ ପୁରୁଷ ଇନ୍ଦ୍ର; ବାମ ଆଖିରେ ତାଙ୍କର ସହଧର୍ମିଣୀ। ୨. ଦୁହିଁଝଣଙ୍କର ମିଶଣ ହୃଦୟ ଭିତର ସୂକ୍ଷ୍ମ ନାଡ଼ୀରେ; ତେଜ ଦୁହିଁଝଣଙ୍କର ଲାଲ ଗଠିକା। ୩. ହୃଦୟରୁ ଏହା ଆଖିକୁ ଯାଏ, ସେଠାରେ ଏହା ଅବସ୍ଥିତ; ଦୁହିଁଝଣଙ୍କର ନାଡ଼ୀ ଏକ, ଦେଖିବାକୁ ଦୁଇ। ୪. ମନ ଶରୀର ଅଗ୍ନିକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରେ, ଏହା ପବନକୁ ଚଳାଏ; ପବନ ଛାତିରେ ଚଳି, ଗଭୀର ସ୍ୱର ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ୫. ଆକାଶ ଓ ଅଗ୍ନିର ଯୋଗରେ, ହୃଦୟରେ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଣୁ, ଦ୍ୱିଅଣୁ, କଣ୍ଠ ଏବଂ ଜିଭା ଟିପରେ ତ୍ରିଅଣୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହାକୁ ମାତୃକା ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ୬. ସେ ମୃତ୍ୟୁ, ରୋଗ, ଦୁଃଖ ଦେଖେ ନାହିଁ; ସବୁକିଛି ଦେଖି, ସବୁକିଛି ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ୭. ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ, ସୁଷୁପ୍ତି ଓ ତାହାଠାରୁ ଉପରେ—ଏହି ଚାରି ଅବସ୍ଥା; ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ସବୁଠାରୁ ବଡ଼। ୮. ତିନି ଅବସ୍ଥାରେ ଏକ ପଦ ବ୍ରହ୍ମରେ ଚଳେ; ଚତୁର୍ଥରେ ତିନି ପଦ ଚଳେ; ସତ୍ୟ ଓ ମିଥ୍ୟା ଭୋଗ ପାଇଁ, ଦ୍ୱିତୀୟତା ମହାତ୍ମାରେ ଉପସ୍ଥିତ—ଏହିପରି ଦ୍ୱିତୀୟତା ମହାତ୍ମାରେ ଉପସ୍ଥିତ।