ମୈତ୍ରାଯଣୀଯୋପନିଷଦ୍

ଏହି ଆତ୍ମାରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ, ସମସ୍ତ ଲୋକ, ସମସ୍ତ ବେଦ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହାର ଉପନିଷଦ ହେଉଛି 'ସତ୍ୟର ସତ୍ୟ'। ଯେପରି ଭିଜା ଅଗ୍ନିରୁ ଭିନ୍ନ ଧୂଆଁ ବାହାରିଯାଏ, ସେପରି ଏହି ମହାତ୍ମାର ଶ୍ୱାସରୁ ଋଗ୍ବେଦ, ଯଜୁର୍ବେଦ, ସାମବେଦ, ଅଥର୍ବାଙ୍ଗିରସ, ଇତିହାସ, ପୁରାଣ, ଜ୍ଞାନ, ଉପନିଷଦ, ଶ୍ଲୋକ, ସୂତ୍ର, ବ୍ୟାଖ୍ୟା, ଅନୁବ୍ୟାଖ୍ୟା ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ପଞ୍ଚେଷ୍ଟକୋ ଵା ଏଷୋଽଗ୍ନିଃ ସଂଵତ୍ସରଃ ତସ୍ଯେମା ଇଷ୍ଟକା ଯୋ ଵସନ୍ତୋ ଗ୍ରୀଷ୍ମୋ ଵର୍ଷାଃ ଶରଦ୍ଧେମନ୍ତଃ ସ ଶିରଃପକ୍ଷସୀପୃଚ୍ଛପୃଷ୍ଟଵାନ୍ ଏଷୋଽଗ୍ନିଃ ପୁରୁଷଵିଦଃ ସେଯଂ ପ୍ରଜାପତେଃ ପ୍ରଥମା ଚିତିଃ କରୈର୍ଯଜମାନମନ୍ତରିକ୍ଷମୁତ୍କ୍ଷିଓପ୍ତ୍ଵା ଵାଯଵେ ପ୍ରାଯଚ୍ଛତ୍ ପ୍ରାଣୋ ଵୈ ଵାଯୁଃ ପ୍ରାଣୋଽଗ୍ନିସ୍ତସ୍ଯେମା ଇଷ୍ଟକା ଯଃ ପ୍ରାଣୋ ଵ୍ଯାନୋଽପାନଃ ସମାନ ଉଦାନଃ ସ ଶିରଃପକ୍ଷସୀପୃଷ୍ଠପୁଚ୍ଛଵାନେଷୋଽଗ୍ନିଃ ପୁରୁଷଵିଦସ୍ତଦିଦମନ୍ତରିକ୍ଷଂ ପ୍ରଜାପତେର୍ଦ୍ଵିତୀଯା ଚିତିଃ କରୈର୍ଯଜମାନଂ ଦିଵମୁତ୍କ୍ଷିପ୍ତେନ୍ଦ୍ରାଯ ପ୍ରାଯଚ୍ଛତ୍ ଅସୌ ଵା ଆଦିତ୍ଯ ଇନ୍ଦ୍ରଃ ସୈଷୋଽଗ୍ନିଃ ତସ୍ଯେମା ଇଷ୍ଟକା ଯଦୃଗ୍ଯଜୁଃ ସାମାଥର୍ଵାଙ୍ଗିରସା ଇତିହାସଂ ପୁରାଣଂ ସ ଶିରଃପକ୍ଷସୀପୁଚ୍ଛପୃଷ୍ଠଵାନେଷୋଽଗ୍ନିଃ ପୁରୁଷଵିଦଃ ସୈଷା ଦ୍ଯୌଃ ପ୍ରଜାପତେସ୍ତୃତୀଯା ଚିତିଃ କରୈର୍ଯଜମାନସ୍ଯାତ୍ମଵିଦେଽଵଦାନଂ କରୋତି ଯଥାତ୍ମଵିଦୁତ୍କ୍ଷିପ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଣେ ପ୍ରାଯଚ୍ଛତ୍ ତତ୍ରାନନ୍ଦୀ ମୋଦୀ ଭଵତି

ଏହି ଅଗ୍ନି ପାଞ୍ଚ ଭାଗର—ଏହା ହେଉଛି ବର୍ଷ। ଏହାର ଇଷ୍ଟକା ହେଉଛି ବସନ୍ତ, ଗ୍ରୀଷ୍ମ, ବର୍ଷା, ଶରତ୍, ହେମନ୍ତ—ଏହିମାନେ ମୁଣ୍ଡ, ପାଖ, ପଛ, ପିଠ ଓ ପୁଛ। ଏହିଅଗ୍ନି ପୁରୁଷଜ୍ଞାନୀଙ୍କର; ଏହା ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଚିତି। ଏହିମାନେ ଦ୍ୱାରା, ହାତରେ ଧରି, ଯଜମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟଲୋକକୁ ଉଠାଇ, ବାୟୁଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରାଯାଇଥିଲା। ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ବାୟୁ, ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ଅଗ୍ନି; ଏହାର ଇଷ୍ଟକା ହେଉଛି ପ୍ରାଣ, ବ୍ୟାନ, ଅପାନ, ସମାନ, ଉଦାନ—ଏହିମାନେ ମୁଣ୍ଡ, ପାଖ, ପଛ, ପିଠ ଓ ପୁଛ। ଏହିଅଗ୍ନି ପୁରୁଷଜ୍ଞାନୀଙ୍କର; ଏହା ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ଦ୍ୱିତୀୟ ଚିତି। ଏହିମାନେ ଦ୍ୱାରା, ହାତରେ ଧରି, ଯଜମାନଙ୍କୁ ଦିବକୁ ଉଠାଇ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରାଯାଇଥିଲା। ସେଇ ଆଦିତ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି ଇନ୍ଦ୍ର, ଏହିଅଗ୍ନି ତାଙ୍କର; ଏହାର ଇଷ୍ଟକା ହେଉଛି ଋଗ୍, ଯଜୁସ୍, ସାମ, ଅଥର୍ବାଙ୍ଗିରସ, ଇତିହାସ, ପୁରାଣ—ଏହିମାନେ ମୁଣ୍ଡ, ପାଖ, ପୁଛ, ପିଠ। ଏହିଅଗ୍ନି ପୁରୁଷଜ୍ଞାନୀଙ୍କର; ଏହା ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ତୃତୀୟ ଚିତି। ଏହିମାନେ ଦ୍ୱାରା, ହାତରେ ଧରି, ଯଜମାନଙ୍କୁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଉଠାଇ, ତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିଥିଲେ। ଯେପରି ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଉଠାଇ ନେଇ, ବ୍ରହ୍ମାକୁ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ସେ ଆନନ୍ଦିତ ଓ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଏ।

ପୃଥିଵୀଗାର୍ହପତ୍ଯୋଽନ୍ତରିକ୍ଷଂ ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନିର୍ଦ୍ଯୌରାହଵନୀଯଃ ତତ ଏଵ ପଵମାନପାଵକଶୁଚଯ ଆଵିଷ୍କୃତମେତେନାସ୍ଯ ଯଜ୍ଞମ୍ ଯତଃ ପଵମାନପାଵକଶୁଚିସଂଘାତୋ ହି ଜାଠରଃ ତସ୍ମାଦଗ୍ନିର୍ଯଷ୍ଟଵ୍ଯଃ ଚେତଵ୍ଯଃ ସ୍ତୋତଵ୍ଯୋଽଭିଧ୍ଯାତଵ୍ଯଃ ଯଜମାନୋ ହଵିର୍ଗୃହୀତ୍ଵା ଦେଵତାଭିଧ୍ଯାନମିଚ୍ଛତି \: ହିରଣ୍ଯଵର୍ଣଃ ଶକୁନୋ ହୃଦ୍ଯାଦିତ୍ଯେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ ମଦ୍ଗୁର୍ହଂସସ୍ତେଜୋଵୃଷଃ ସୋଽସ୍ମିନ୍ନଗ୍ନୌ ଯଜାମହେ ଇତି ଚାପି ମନ୍ତ୍ରାର୍ଥଂ ଵିଚିନୋତି । ତତ୍ସଵିତୁର୍ଵରେଣ୍ଯଂ ଭର୍ଗୋଽସ୍ଯାଭିଧ୍ଯେଯଂ ଯୋ ବୁଦ୍ଧ୍ଯନ୍ତସ୍ଥୋ ଧ୍ଯାଯୀହ ମନଃଶାନ୍ତିପଦମନୁସରତ୍ଯାତ୍ମନ୍ଯେଵ ଧତ୍ତେଽତ୍ରେମେ ଶ୍ଲୋକା ଭଵନ୍ତି \: ୧ ଯଥା ନିରିନ୍ଧନୋ ଵହ୍ନିଃ ସ୍ଵଯୋନାଵୁପଶାମ୍ଯତେ ତଥା ଵୃତ୍ତିକ୍ଷଯାଚ୍ଚିତ୍ତଂ ସ୍ଵଯୋନାଵୁପଶାମ୍ଯତେ । ୨ ସ୍ଵଯୋନାଵୁପଶାନ୍ତସ୍ଯ ମନସଃ ସତ୍ଯକାମତଃ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥଵିମୂଢସ୍ଯାନୃତାଃ କର୍ମଵଶାନୁଗାଃ । ୩ ଚିତ୍ତମେଵ ହି ସଂସାରମ୍ ତତ୍ପ୍ରଯତ୍ନେନ ଶୋଧଯେତ୍ ଯଚ୍ଚିତ୍ତସ୍ତନ୍ମଯୋ ଭଵତି ଗୁହ୍ଯମେତତ୍ସନାତନମ୍ । ୪ ଚିତ୍ତସ୍ଯ ହି ପ୍ରସାଦେନ ହନ୍ତି କର୍ମ ଶୁଭାଶୁଭମ୍ ପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମାତ୍ମନି ସ୍ଥିତ୍ଵା ସୁଖମଵ୍ଯଯମଶ୍ନୁତେ । ୫ ସମାସକ୍ତଂ ଯଥା ଚିତ୍ତଂ ଜନ୍ତୋର୍ଵିଷଯଗୋଚରେ ଯଦ୍ଯେଵଂ ବ୍ରହ୍ମଣି ସ୍ଯାତ୍ତତ୍କୋ ନ ମୁଚ୍ଯେତ ବନ୍ଧନାତ୍ । ୬ ମନୋ ହି ଦ୍ଵିଵିଧଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ଚାଶୁଦ୍ଧମେଵ ଚ ଅଶୁଦ୍ଧଂ କାମସମ୍ପର୍କାତ୍ ଶୁଦ୍ଧଂ କାମଵିଵର୍ଜିତମ୍ । ୭ ଲଯ ଵିକ୍ଷେପରହିତଂ ମନଃ କୃତ୍ଵା ସୁନିଶ୍ଚଲମ୍ ଯଦା ଯାତ୍ଯମନୀଭାଵଂ ତଦା ତତ୍ପରମଂ ପଦମ୍ । ୮ ତାଵନ୍ମନୋ ନିରୋଦ୍ଧଵ୍ଯଂ ହୃଦି ଯାଵତ୍କ୍ଷଯଂ ଗତମ୍ ଏତଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ଚ ମୋକ୍ଷଂ ଚ ଶେଷାନ୍ଯେ ଗ୍ରନ୍ଥଵିସ୍ତରାଃ । ୯ ସମାଧିନିର୍ଧୌତମଲସ୍ଯ ଚେତସୋ ନିଵେଶିତସ୍ଯାତ୍ମନି ଯତ୍ସୁଖଂ ଭଵେତ୍ ନ ଶକ୍ଯତେ ଵର୍ଣଯିତୁଂ ଗିରା ତଦା ସ୍ଵଯଂ ତଦନ୍ତଃକରଣେନ ଗୃହ୍ଯତେ । ୧୦ ଅପାମାପୋଽଗ୍ନିରଗ୍ନୌ ଵା ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଵ୍ଯୋମ ନ ଲକ୍ଷଯେତ୍ ଏଵମନ୍ତର୍ଗତଂ ଯସ୍ଯ ମନଃ ସ ପରିମୁଚ୍ଯତେ । ୧୧ ମନ ଏଵ ମନୁଷ୍ଯାଣଂ କାରଣଂ ବନ୍ଧମୋକ୍ଷଯୋଃ ବନ୍ଧାଯ ଵିଷଯାସଂଗିଂ ମୋକ୍ଷୋ ନିର୍ଵିଷଯଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଅତୋଽନଗ୍ନିହୋତ୍ର୍ଯନଗ୍ନିଚିଦଜ୍ଞାନଭିଧ୍ଯାଯିନାଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ପଦଵ୍ଯୋମାନୁସ୍ମରଣଂ ଵିରୁଦ୍ଧମ୍ ତସ୍ମାଦଗ୍ନିର୍ଯଷ୍ଟଵ୍ଯଃ ଚେତଵ୍ଯଃ ସ୍ତୋତଵ୍ଯୋଽଭିଧ୍ଯାତଵ୍ଯଃ

ପୃଥିବୀ ହେଉଛି ଗାର୍ହପତ୍ୟ ଅଗ୍ନି, ମଧ୍ୟଲୋକ ହେଉଛି ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି, ଦିବ ହେଉଛି ଆହବନୀୟ। ଏହିଠାରୁ ପବିତ୍ର, ପବନକାରୀ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଗ୍ନି ଉଦ୍ଭବିତ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ପବିତ୍ର, ପବନକାରୀ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଗ୍ନିର ସମୂହ ହେଉଛି ଜଠର; ତେଣୁ ଅଗ୍ନିକୁ ପୂଜିବା, ଧ୍ୟାନ କରିବା, ସ୍ତୁତି କରିବା, ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ। ଯଜମାନ ହବି ଧରି, ଦେବତାର ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ ଚାହେ: 'ସୁନାର ରଙ୍ଗର ପକ୍ଷୀ, ହୃଦୟରେ ବସିଥିବା, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ହଂସ, ତେଜସ୍ୱୀ ବୃଷ, ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ଆମେ ଯଜ୍ଞ କରୁଛୁ।' ଏହିପରି ମନ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଚିନ୍ତା କରେ: 'ସବିତାର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତେଜସ୍ୱୀ ଆଲୋକକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ, ଯାହା ବୁଦ୍ଧିରେ ବସିଥାଏ, ଧ୍ୟାନୀ ମନ ଶାନ୍ତିର ପଥକୁ ଅନୁସରେ, ଏବଂ ଆତ୍ମାରେ ରଖେ।' ଏହି ବିଷୟରେ କିଛି ଶ୍ଲୋକ ଅଛି: 1. ଯେପରି ଇଂଧନ ନଥିବା ଅଗ୍ନି ନିଜ ମୂଳକୁ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେପରି ଚିତ୍ତର ଚଳଚଳା ଶେଷ ହେଲେ ଏହା ନିଜ ମୂଳକୁ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। 2. ଯେ ମନ ନିଜ ମୂଳରେ ଶାନ୍ତ, ସତ୍ୟକାମୀ, କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟରେ ମୁହିଯାଇଛି, ତାହାର କର୍ମ ଅସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥାଏ। 3. ମନ ହିଁ ସଂସାର; ତେଣୁ ଏହାକୁ ଚେଷ୍ଟାରେ ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ। ଯେପରି ମନ, ସେପରି ଲୋକ; ଏହି ଗୁପ୍ତ ପୁରାତନ ରହସ୍ୟ। 4. ଚିତ୍ତର ପ୍ରସାଦ ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ ଅଶୁଭ କର୍ମ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ପ୍ରସନ୍ନ ଆତ୍ମାକୁ ଆତ୍ମାରେ ରଖି, ଅବିନାଶୀ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରେ। 5. ଯେପରି ପ୍ରାଣୀର ମନ ବିଷୟରେ ଆସକ୍ତ, ସେପରି ଯଦି ବ୍ରହ୍ମରେ ହୁଏ, ତେବେ କିଏ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହେବେ ନାହିଁ? 6. ମନ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅଶୁଦ୍ଧ; ଅଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ କାମ ସଂଯୋଗରୁ, ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ କାମ ନାଥିଲେ। 7. ଯେତେବେଳେ ମନ ଲୟ ଓ ବିକ୍ଷେପ ରହିତ ହୋଇ, ସ୍ଥିର ହୁଏ, ଏବଂ ଅମନ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେହି ପରମ ପଦ। 8. ମନକୁ ହୃଦୟରେ ଅଟକାଇ ରଖିବା ଉଚିତ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଏହିଏ ଜ୍ଞାନ ଓ ମୋକ୍ଷ; ବାକି ସବୁ ଗ୍ରନ୍ଥର ବିସ୍ତାର। 9. ଯେତେବେଳେ ଚିତ୍ତ ସମାଧି ଦ୍ୱାରା ମଳମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଆତ୍ମାରେ ନିବିଡ଼ ହୁଏ, ଏହି ସୁଖ ଶବ୍ଦରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିହେବ ନାହିଁ; ସେତେବେଳେ ନିଜ ଅନ୍ତଃକରଣ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ। 10. ପାଣିରେ ପାଣି, ଅଗ୍ନିରେ ଅଗ୍ନି, ଆକାଶରେ ଆକାଶ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ସେପରି ଯାହାର ମନ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇଯାଏ, ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତ। 11. ମନ ହିଁ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷର କାରଣ; ବିଷୟରେ ଆସକ୍ତ ହେଲେ ବନ୍ଧନ, ବିଷୟ ରହିତ ହେଲେ ଏହାକୁ ମୋକ୍ଷ କୁହାଯାଏ। ତେଣୁ ଯେମାନେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଅଗ୍ନିକୁ ଉଜାଗର କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଜ୍ଞାନ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମପଥର ସ୍ମରଣ ବିରୋଧୀ। ତେଣୁ ଅଗ୍ନିକୁ ପୂଜିବା, ଧ୍ୟାନ କରିବା, ସ୍ତୁତି କରିବା, ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ।

ନମୋଽଗ୍ନଯେ ପୃଥିଵୀ କ୍ଷିତେ ଲୋକସ୍ମୃତେ ଲୋକମ୍ସ୍ମୈ ଯଜମାନାଯ ଧେହି ନମୋ ଵାଯଵେଽନ୍ତରିକ୍ଷକ୍ଷିତେ ଲୋକସ୍ମୃତେ ଲକମସ୍ମୈ ଯଜମାନାଯ ଧେହି ନମ ଆଦିତ୍ଯାଯ ଦିଵିକ୍ଷିତେ ଲୋକସ୍ମୃତେ ଲୋକମସ୍ମୈ ଯଜମାନାଯ ଧେହି ନମୋ ବ୍ରହ୍ମଣେ ସର୍ଵକ୍ଷିତେ ସର୍ଵସ୍ମୃତେ ସର୍ଵମସ୍ମୈ ଯଜମାନାଯ ଧେହି ହିରଣ୍ମଯେନ ପାତ୍ରେଣ ସତ୍ଯସ୍ଯାପିହିତଂ ମୁଖମ୍ ତତ୍ତ୍ଵଂ ପୂଷନ୍ନପାଵୃଣୁ ସତ୍ଯଧର୍ମାଯ ଵିଷ୍ଣଵେ ଯୋଽସା ଆଦିତ୍ଯେ ପୁରୁଷଃ ସୋଽସା ଅହମ୍ ଏଷ ହ ଵୈ ସତ୍ଯଧର୍ମୋ ଯଦାଦିତ୍ଯସ୍ଯ ଆଦିତ୍ଯତ୍ଵଂ ତଚ୍ଛୁକ୍ଲମ୍ ପୁରୁଷମ୍ ଅଲିଙ୍ଗମ୍ ନଭସୋଽନ୍ତର୍ଗତସ୍ଯ ତେଜସୋଂଽଶମାତ୍ରମେତଦ୍ଯଦାଦିତ୍ଯସ୍ଯ ମଧ୍ଯ ଇଵେତ୍ଯ୍ ଅକ୍ଷିଣ୍ଯଗ୍ନୌ ଚୈତଦ୍ବ୍ରହ୍ମୈତଦମୃତମେତଦ୍ଭର୍ଗଃ ଏତତ୍ସତ୍ଯଧର୍ମୋ ନଭସୋଽନ୍ତର୍ଗତସ୍ଯ ତେଜସୋଂଽଶମାତ୍ରମେତଦ୍ଯଦାଦିତ୍ଯସ୍ଯ ମଧ୍ଯେ ଅମୃତଂ ଯସ୍ଯ ହି ସୋମଃ ପ୍ରାଣା ଵା ଅପ୍ଯଯଂକୁରା ଏତକ଼୍ଦ୍ବ୍ରହ୍ମୈତଦମୃତମେତଦ୍ଭର୍ଗଃ ଏତତ୍ସତ୍ଯଧର୍ମୋ ନଭସୋଽନ୍ତର୍ଗତସ୍ଯ ତେଜସୋଽଂଶମାତ୍ରମ୍ ଏତଦ୍ଯଦାଦିତ୍ଯସ୍ଯ ମଧ୍ଯେ ଯଜୁର୍ଦୀପ୍ଯତ୍ଯୌମାପୋଜ୍ଯୋତିରସୋଽମୃତଂବ୍ରହ୍ମ ଭୂର୍ଭୁଵଃ ସ୍ଵରୋମ୍ । ଅଷ୍ଟପାଦଂ ଶୁଚିଂ ହଂସଂ ତ୍ରିସୂତ୍ରମଣୁମଵ୍ଯଯମ୍ ଦ୍ଵିଧର୍ମୋଽନ୍ଧଂ ତେଜସେନ୍ଧଂ ସର୍ଵଂ ପଶ୍ଯନ୍ପଶ୍ଯତି ନଭସୋଽନ୍ତର୍ଗତସ୍ଯ ତେଜସୋଽନ୍ଶମାତ୍ରମେତଦ୍ଯଦାଦିତ୍ଯସ୍ଯ ମଧ୍ଯେ ଉଦିତ୍ଵା ମଯୂଖେ ଭଵତ ଏତତ୍ସଵିତ୍ସତ୍ଯଧର୍ମ ଏତଦ୍ଯଜୁରେତତ୍ତପ ଏତଦଗ୍ନିରେତଦ୍ଵାଯୁରେତତ୍ପ୍ରାଣ ଏତଦାପ ଏତଚ୍ଚନ୍ଦ୍ରମା ଏତଚ୍ଛୁକ୍ରମେତଦମୃତମେତଦ୍ବ୍ରହ୍ମଵିଷଯମେତଦ୍ଭାନୁରର୍ଣଵସ୍ତସ୍ମିନ୍ନେଵ ଯଜମାନଃ ସୈନ୍ଧଵ ଇଵ ଵ୍ଲୀଯନ୍ତ ଏଷା ଵୈ ବ୍ରହ୍ମୈକତାତ୍ର ହି ସର୍ଵେ କାମାଃ ସମାହିତା ଇତ୍ଯତ୍ରୋଦାହରନ୍ତି \: ଅଂଶୁଧାରଯ ଇଵାଣୁଵାତେରିତଃ ସଂସ୍ଫୁରତ୍ଯସାଵନ୍ତର୍ଗଃ ସୁରାଣାମ୍ ଯୋ ହୈଵଂଵିତ୍ସ ସଵିତ୍ ସ ଦ୍ଵୈତଵିତ୍ ସୈକଧାମେତଃ ସ୍ଯାତ୍ତଦାତ୍ମକଶ୍ଚ \: ଯେ ଵିନ୍ଦଵ ଇଵାଭ୍ଯୁଚ୍ଚରନ୍ତ୍ଯଜସ୍ରମ୍ ଵିଦ୍ଯୁଦିଵାଭ୍ରାର୍ଚିଷଃ ପରମେ ଵ୍ଯୋମନ୍ ତେଽଋଚିଷୋ ଵୈ ଯଶସ ଆଶ୍ରଯଵାସାଜ୍ଜଟାଭିରୂପା ଇଵ କୃଷ୍ଣଵର୍ତ୍ମନଃ

ପୃଥିବୀରେ ବସିଥିବା ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର; ସେଇ ଲୋକକୁ ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ଦିଅ। ମଧ୍ୟାକାଶରେ ବସିଥିବା ବାୟୁଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର; ସେଇ ଲୋକକୁ ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ଦିଅ। ଦିବିରେ ବସିଥିବା ଆଦିତ୍ୟଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର; ସେଇ ଲୋକକୁ ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ଦିଅ। ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର; ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତକୁ ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ଦିଅ। ସତ୍ୟର ମୁହଁଟି ହେଉଛି ସୁନାର ପାତ୍ରରେ ଢାକାଯାଇଛି; ହେ ପୂଷଣ, ସତ୍ୟ ଧର୍ମ ପାଇଁ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଇଁ ଏହାକୁ ଖୋଲ। ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଯିଏ ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି, ସେଇ ମୁଁ, ଏହି ପୁରୁଷ ମୁଁ ହେଉଛି। ଏହିଠାରେ ସତ୍ୟ ଧର୍ମ ଏହି: ସୂର୍ଯ୍ୟର ସୂର୍ଯ୍ୟତ୍ୱ ହେଉଛି ଏହି ଶୁଦ୍ଧ, ରୂପହୀନ ପୁରୁଷ, ଆକାଶ ଭିତରେ ଥିବା ଆଲୋକର ଏକ ଅଂଶ। ଆଖିର ଅଗ୍ନିରେ ଏହି ବ୍ରହ୍ମ, ଏହି ଅମୃତତ୍ୱ, ଏହି ତଜ୍ଜ୍ୱଳ୍ୟ, ଏହି ସତ୍ୟ ଧର୍ମ; ଏହି ଆକାଶ ଭିତରେ ଥିବା ଆଲୋକର ଏକ ଅଂଶ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ। ଯାହା ଅମୃତ, ଯାହାର ସୋମ ହେଉଛି ପ୍ରାଣ, ସେଉଁଠି ଅଙ୍କୁର ହୁଏ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମ, ଏହି ଅମୃତତ୍ୱ, ଏହି ତଜ୍ଜ୍ୱଳ୍ୟ, ଏହି ସତ୍ୟ ଧର୍ମ; ଏହି ଆକାଶ ଭିତରେ ଥିବା ଆଲୋକର ଏକ ଅଂଶ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ। ଯଜୁର୍ବେଦ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଓଁ, ଜଳ, ଜ୍ୟୋତି, ରସ, ଅମୃତ, ବ୍ରହ୍ମ, ଭୂ, ଭୁଃ, ସ୍ୱର୍ଗ। ଅଷ୍ଟପଦ, ଶୁଦ୍ଧ ହଁସ, ତିନି ଧାଗା, ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଅବିନାଶୀ, ଦୁଇ ପ୍ରକୃତି, ଅନ୍ଧ, ତେଜ ଜଳାଇଥିବା, ସମସ୍ତକୁ ଦେଖୁଥିବା, ସେ ଆକାଶ ଭିତରେ ଥିବା ଆଲୋକର ଏକ ଅଂଶ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖେ। ଉଦିଉଥିବାବେଳେ ଏହା କିରଣ ହୁଏ; ଏହି ସବିତାର ସତ୍ୟ ଧର୍ମ, ଏହି ଯଜୁର୍ବେଦ, ଏହି ତାପ, ଏହି ଅଗ୍ନି, ଏହି ବାୟୁ, ଏହି ପ୍ରାଣ, ଏହି ଜଳ, ଏହି ଚନ୍ଦ୍ରମା, ଏହି ଶୁଦ୍ଧ, ଏହି ଅମୃତ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମ, ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଏହି ସମୁଦ୍ର। ଏହିରେ, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା ଲୁଣ ଜଳରେ ମିଶିଯିବା ପରି ଲୟ ହୁଏ। ଏହା ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମର ଏକତା, କାରଣ ସମସ୍ତ ଆଶା ଏଠି ସଂଯୁକ୍ତ। ଏହା ବିଷୟରେ କହାଯାଏ: କିରଣ ଭଳି, ସୂକ୍ଷ୍ମ ବାୟୁରେ ଚଳିତ, ଏହି ଭିତର ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ସାହିତ। ଯିଏ ଏପରି ଜାଣେ, ସେ ସବିତାର ଜ୍ଞାନୀ, ଦ୍ୱିତୀୟତ୍ୱ ଓ ଏକତାର ଜ୍ଞାନୀ, ସେ ଏହି ପ୍ରକୃତିର। ଫୁଟିଉଠୁଥିବା ତିନି, ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଭଳି, ସେଉଁଠି ଉଚ୍ଚ ଆକାଶରେ ଉଠିଯାନ୍ତି; ସେଇ କିରଣମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଯଶସ୍ୱୀ ଅବସ୍ଥାନ, ଅନ୍ଧାରା ପଥରେ ଜଟା ଭଳି ପ୍ରକାଶିତ।

ଦ୍ଵେ ଵା ଵ ଖଲ୍ଵେତେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଯୋତିଷୋ ରୂପକେ ଶାନ୍ତମେକଂ ସମୃଦ୍ଧଂ ଚୈକମ୍ ଅଥ ଯଚ୍ଛନ୍ତଂ ତସ୍ଯାଧାରଂ ଖମ୍ ଅଥ ଯତ୍ସମୃଦ୍ଧମିଦଂ ତସ୍ଯାନ୍ନମ୍ ତସ୍ମାନ୍ମନ୍ତ୍ରୌଷଧାଜ୍ଯାମିଷପୁରୋଡାଶସ୍ଥାଲୀପାକାଦିଭିର୍ଯଷ୍ଟଵ୍ଯମନ୍ତ\- ର୍ଵେଦ୍ଯାମାସ୍ନ୍ଯଵଶିଷ୍ଟୈରନ୍ନପାନୈଶ୍ଚାସ୍ଯମାହଵନୀଯମିତି ମତ୍ଵା ତେଜସଃ ସମୃଦ୍ଧ୍ଯୈ ପୁଣ୍ଯଲୋକଵିଜିତ୍ଯର୍ଥାଯାମୃତତ୍ଵାଯ ଚାତ୍ରୋଦାହରନ୍ତି \: ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରଂ ଜୁହୁଯାତ୍ସ୍ଵର୍ଗକାମୋ ଯମରାଜ୍ଯମଗ୍ନିଷ୍ଟୋମେନାଭିଯଯତି ସୋମରାଜ୍ଯମୁକ୍ଥେନ ସୂର୍ଯରାଜ୍ଯଂ ଷୋଡଶୀନା ସ୍ଵାରାଜ୍ଯମତିରାତ୍ରେଣ ପ୍ରାଜାପତ୍ଯମାସହସ୍ରସଂଵତ୍ସରାନ୍ତକ୍ରତୁନେତି \: ଵର୍ତ୍ଯାଧାରସ୍ନେହଯୋଗାଦ୍ଯଥା ଦୀପସ୍ଯ ସଂସ୍ଥିତିଃ । ଅନ୍ତର୍ଯାଣ୍ଡୋପଯୋଗାଦିମୌ ସ୍ଥିତାଵାତ୍ମଶିଚୀ ତଥା

ବ୍ରହ୍ମଜ୍ୟୋତିର ଦୁଇଟି ରୂପ ଅଛି: ଗଭୀର ଶାନ୍ତ ଏକଟି, ଅନ୍ୟଟି ହେଉଛି ପ୍ରଚୁର ତେଜସ୍ୱୀ। ଯାହା ଶାନ୍ତ, ତାହାର ଆଧାର ହେଉଛି ଆକାଶ; ଯାହା ପ୍ରଚୁର, ତାହାର ଆଧାର ହେଉଛି ଅନ୍ନ। ଏହିକାରଣରୁ, ମନ୍ତ୍ର, ଔଷଧ, ଘୃତ, ମାଂସ, ପିଠା, ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପଚାର ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ଯଜ୍ଞ ପରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅନ୍ନ ଓ ପାନୀୟ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ, ଭାବି, 'ଏହି ହେଉଛି ଆହବନୀୟ', ତେଜ ବୃଦ୍ଧି, ପୁଣ୍ୟ ଲୋକ ଜିତିବା ଓ ଅମୃତତ୍ୱ ପାଇଁ। ଏହି ବିଷୟରେ କହାଯାଏ: 'ସ୍ୱର୍ଗ ଆଶା କରି ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରିବା ଉଚିତ; ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଦ୍ୱାରା ଯମର ରାଜ୍ୟ, ଉକ୍ଥ ଦ୍ୱାରା ସୋମର ରାଜ୍ୟ, ଷୋଡଶୀ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟର ରାଜ୍ୟ, ଅତିରାତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱାରାଜ୍ୟ, ଏବଂ ହଜାର ବର୍ଷର ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଷର ଶେଷ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।' ଯେପରି ଦୀପ ତେଲ, ବତି ଓ ଆଧାର ଦ୍ୱାରା ଦୀପ୍ତି ଦେଉଛି, ସେପରି ଦୁଇଟି ଆତ୍ମା ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଅଣ୍ଡର ଉପଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଅବସ୍ଥିତ।

ତସ୍ମାଦୋମିତ୍ଯନେନୈତଦୁପାସୀତାପରିମିତଂ ତେଜସ୍ତତ୍ତ୍ରେଧଭିହିତମଗ୍ନାଵାଦିତ୍ଯେ ପ୍ରାଣେଽଥୈଷା ନାଡ୍ଯନ୍ନବହୁମିତ୍ଯେଷାଗ୍ନୌ ହୁତମାଦିତ୍ଯଂ ଗମଯତି ଅତୋ ଯୋ ରସୋଽସ୍ରଵତ୍ ସ ଉଦ୍ଗୀଥଂ ଵର୍ଷତି ତେନେମେ ପ୍ରାଣାଃ ପ୍ରାଣେଭ୍ଯଃ ପ୍ରଜା ଇତ୍ଯତ୍ରୋଦାହରନ୍ତି \: ଯଦ୍ଧଵିରଗ୍ନୌ ହୂଯତେ ତଦାଦିତ୍ଯଂ ଗମଯତି ତତ୍ସୂର୍ଯୋ ରଶ୍ମିଭିର୍ଵର୍ଷତି ତେନାନ୍ନଂ ଭଵତି ଅନ୍ନାଦ୍ଭୂତାନାମୁତ୍ପତ୍ତିରିତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହ \: ଅଗ୍ନୌ ପ୍ରାସ୍ତାହୁତିଃ ସମ୍ଯଗାଦିତ୍ଯମୁପତିଷ୍ଠତେ । ଆଦିତ୍ଯାଜ୍ଜାଯତେ ଵୃଷ୍ଟିର୍ଵୃଷ୍ଟେରନ୍ନଂ ତତଃ ପ୍ରଜାଃ

ଏହିକାରଣରୁ 'ଓଁ' ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଏହି ଅସୀମ ତେଜକୁ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ତିନି ଭାବରେ କହାଯାଇଛି—ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ପ୍ରାଣ। ଏଠାରେ କହାଯାଏ: 'ଅଧିକ ଅନ୍ନ ନୁହେଁ', କାରଣ ଅଗ୍ନିରେ ଯେଉଁ ହବି ଦିଆଯାଏ, ସେଉଁଟି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚେ। ସେଠାରୁ ଯେ ରସ ବହିଯାଏ, ସେଉଁଟି ଉଦ୍ଗୀଥ ଭାବରେ ବର୍ଷା ହୁଏ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣମାନେ ପ୍ରାଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏବଂ ସେଉଁଠାରୁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ଏହିପରି କହାଯାଏ: 'ଅଗ୍ନିରେ ଯେ ହବି ଦିଆଯାଏ, ସେଉଁଟି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚେ; ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ବର୍ଷା, ବର୍ଷାରୁ ଅନ୍ନ, ଅନ୍ନରୁ ପ୍ରାଣୀ।'

ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରଂ ଜୁହ୍ଵାନୋ ଲୋଭଜାଲଂ ଭିନତ୍ତି ଅତଃ ସଂମୋହଂ ଛିତ୍ଵା ନ କ୍ରୋଧାନ୍ସ୍ତୁନ୍ଵାନଃ କାମମଭିଧ୍ଯାଯମାନସ୍ତତଶ୍ଚତୁର୍ଜାଲଂ ବ୍ରହ୍ମକୋଶଂ ଭିନ୍ଦଦତଃ ପରମାକାଶମତ୍ର ହି ସୌର ସୌମ୍ଯାଗ୍ନେଯସାତ୍ଵିକାନି ମଣ୍ଡଲାନି ଭିତ୍ତ୍ଵା ତତଃ ଶୁଦ୍ଧଃ ସତ୍ତ୍ଵାନ୍ତରସ୍ଥମଚଲମମୃତମଚ୍ଯୁତଂ ଧ୍ରୁଵଂ ଵିଷ୍ଣୁସଂଜ୍ଞିତମ୍ ସର୍ଵାପରଂ ଧାମ ସତ୍ଯକାମସର୍ଵଜ୍ଞତ୍ଵସଂଯୁକ୍ତମ୍ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରମ୍ ଚୈତନ୍ଯମ୍ ସ୍ଵେ ମହିମ୍ନି ତିଷ୍ଠମାନଂ ପଶ୍ଯତି ଅତ୍ରୋଦାହରନ୍ତି \: ରଵିମଧ୍ଯେ ସ୍ଥିତଃ ସୋମଃ ସୋମମଧ୍ଯେ ହୁତାଶନଃ । ତେଜୋମଧ୍ଯେ ସ୍ଥିତଂ ସତ୍ତ୍ଵଂ ସତ୍ତ୍ଵମଧ୍ଯେ ସ୍ଥିତୋଽଚ୍ଯୁତଃ ॥ ଶରୀରପ୍ରାଦେଶାଙ୍ଗୁଷ୍ଠମାତ୍ରମଣୋରପ୍ଯନ୍ଵଯଂ ଧ୍ଯାତ୍ଵାତଃପରମତାଂ ଗଚ୍ଛତି ଅତ୍ର ହି ସର୍ଵେ କାମାଃ ସମାହିତା ଇତି ଅତ୍ରୋଦାହରନ୍ତି \: ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠପ୍ରାଦେଶଶରୀରମାତ୍ରଂ ପ୍ରଦୀପପ୍ରତାପଵଦ୍ଵିସ୍ତ୍ରିଧା ହି ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମାଭିଷ୍ଟୂଯମାନଂ ମହୋ ଦେଵୋ ଭୁଵନାନ୍ଯାଵିଵେଶ । ଓଁ ନମୋ ବ୍ରହ୍ମଣେ ନମଃ

ଯିଏ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରନ୍ତି, ସେ ଲୋଭର ଜାଲକୁ ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି; ଏଭଳି ମୋହକୁ କାଟି, କ୍ରୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି ନାହିଁ, କାମନା ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ, ଅନ୍ୟର ଜିନିଷ ଆଶା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେ ଚାରିପ୍ରକାର ଜାଲ, ବ୍ରହ୍ମର କୋଷକୁ ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି। ତାପରେ ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆକାଶକୁ ବେଦି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି ଓ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱ ମଣ୍ଡଳକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ସେ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ଅଚଳ, ଅମୃତ, ଅବିଚଳ, ଧ୍ରୁବ, ବିଷ୍ଣୁ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧାମ, ସତ୍ୟ କାମ ଓ ସର୍ବଜ୍ଞତା ଯୁକ୍ତ, ସ୍ୱାଧୀନ ଚେତନା, ନିଜ ମହିମାରେ ବସିଥିବାକୁ ଦେଖନ୍ତି। ଏଠାରେ କହାଯାଏ: 'ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ସୋମ, ସୋମ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନି, ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ତ୍ୱ, ସତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ଅଚ୍ୟୁତ।' ଶରୀର ଭିତରେ ଅଙ୍ଗୁଠି ପରିମାଣ ବା ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଯାହାକୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏଠି ସମସ୍ତ ଆଶା ଏକତ୍ରିତ। ଏହିପରି କହାଯାଏ: 'ଅଙ୍ଗୁଠି ପରିମାଣ ଶରୀର ଭିତରେ, ଦୀପର ପ୍ରଭା ଭଳି, ତିନି ଭାବରେ ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରଶଂସିତ, ମହା ଦେବତା ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି। ଓଁ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ନମସ୍କାର।'

ଇତି ଷଷ୍ଠଃ ପ୍ରପାଠକଃ ॥ ପ୍ରପାଠକ ୭ । ଅଗ୍ନିର୍ଗାଯତ୍ରଂ ତ୍ରିଵୃଦ୍ରଥନ୍ତରଂ ଵସନ୍ତଃ ପ୍ରାଣୋ ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ଵସଵଃ ପୁରସ୍ତାଦୁଦ୍ଯନ୍ତି ତପନ୍ତି ଵର୍ଷନ୍ତି ସ୍ତୁଵନ୍ତି ପୁନର୍ଵିଶ୍ନତି ଅନ୍ତର୍ଵିଵଏଣେକ୍ଷନ୍ତି ଅଚିନ୍ତ୍ଯୋଽମୂର୍ତୋ ଗଭୀରୋ ଗୁଣଭୁଗ୍ଭଯୋଽନିର୍ଵୃତ୍ତିର୍ଯୋଗୀଶ୍ଵରଃ ସର୍ଵଜ୍ଞୋ ମଘୋଽପ୍ରମେଯୋଽନାଦ୍ଯନ୍ତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଅଜୋ ଧୀମାନନିର୍ଦେଶ୍ଯଃ ସର୍ଵସୃକ୍ ସର୍ଵସ୍ଯାତ୍ମା ସର୍ଵଭୁକ୍ ସର୍ଵସ୍ଯେଶାନଃ ସର୍ଵସ୍ଯାନ୍ତରାନ୍ତରଃ

ଏହିପରି ଷଷ୍ଠ ପ୍ରପାଠକ ଶେଷ ହେଲା। ସପ୍ତମ ପ୍ରପାଠକ ଆରମ୍ଭ। ଅଗ୍ନି ଗାୟତ୍ରୀ, ତିନିପ୍ରକାର ଷ୍ଟୋତ୍ର, ରଥନ୍ତର; ବସନ୍ତ, ଶ୍ୱାସ, ତାରା, ବସୁମାନେ—ଏମାନେ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଉଠନ୍ତି, ଚମକନ୍ତି, ବର୍ଷା କରନ୍ତି, ଷ୍ଟୁତି କରନ୍ତି, ପୁନି ଫେରିଯାନ୍ତି; ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତରାଳ ମାନେ ଦେଖନ୍ତି। ସେ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ନିରାକାର, ଗଭୀର, ଗୁଣର ଉପଭୋକ୍ତା, ଭୟଙ୍କର, ଅପ୍ରକାଶିତ, ଯୋଗୀମାନଙ୍କର ନାୟକ, ସବୁକିଛି ଜାଣିଥିବା, ଦୟାଳୁ, ଅପରିମାଣ, ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ, ଶ୍ରୀମୟ, ଅଜ, ଜ୍ଞାନୀ, ବର୍ଣ୍ନନା କରିପାରିବା ନୁହେଁ, ସବୁକିଛି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସବୁର ଆତ୍ମା, ସବୁକିଛିର ଉପଭୋକ୍ତା, ସବୁକିଛିର ନାୟକ, ସବୁକିଛିର ଅନ୍ତର ଅନ୍ତରରେ ଅଛନ୍ତି।

ଇନ୍ଦ୍ର ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍, ପନ୍ଦରତମ, ବୃହତ୍, ଗ୍ରୀଷ୍ମ, ବ୍ୟାନ, ସୋମ, ରୁଦ୍ରମାନେ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ—ଏମାନେ ଉଠନ୍ତି, ଚମକନ୍ତି, ବର୍ଷା କରନ୍ତି, ଷ୍ଟୁତି କରନ୍ତି, ପୁନି ଫେରିଯାନ୍ତି; ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତରାଳ ମାନେ ଦେଖନ୍ତି। ସେ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ, ଅପରିମିତ, ଅସୀମ, ଅନ୍ୟରେ ନିର୍ଭର କରିନାହିଁ, ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର, ଚିହ୍ନ ନାହିଁ, ନିରାକାର, ଅନନ୍ତ ଶକ୍ତିର ମାଲିକ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଚମକୁଥିବା।

ଏଷ ହି ଖଲ୍ଵାତ୍ମନ୍ତର୍ହୃଦଯେଽଣୀଯାନିଦ୍ଧୋଽଗ୍ନିରିଵ ଵିଶ୍ଵରୂପୋଽସ୍ଯୈଵାନ୍ନମିଦଂ ସର୍ଵମସ୍ମିନ୍ନୋତା ଇମାଃ ପ୍ରଜାଃ ଏଷ ଆତ୍ମାପହତପାପ୍ମା ଵିଜରୋ ଵିମୃତ୍ଯୁର୍ଵିଶୋକୋଽଵିଚିକିତ୍ସୋଽଵିପାଶଃ ସତ୍ଯସଙ୍କଲ୍ପଃ ସତ୍ଯକାମଃ ଏଷ ପରମେଶ୍ଵରଃ ଏଷ ଭୂତାଧିପତିଃ ଏଷ ଭୂତପାଲଃ ଏଷ ସେତୁଃ ଵିଧରଣଃ ଏଷ ହି ଖଲ୍ଵାତ୍ମେଶାନଃ ଶମ୍ଭୁର୍ଭଵଓରୁଦ୍ରଃ ପ୍ରଜାପତିର୍ ଵିଶ୍ଵସୃଖିରଣ୍ଯଗର୍ଭଃ ସତ୍ଯଂ ପ୍ରାଣୋ ହଂସଃ ଶସ୍ତାଚ୍ଯୁତୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ନାରାଯଣଃ ଯଶ୍ଚୈଷୋଽଗ୍ନୌ ଯଶ୍ଚାଯଂ ହୃଦଯେଵଯଶ୍ଚାସାଵାଦିତ୍ଯେ ସ ଏଷ ଏକଃ ତସ୍ମୈ ତେ ଵିଶ୍ଵରୂପାଯ ସତ୍ଯେ ନଭସି ହିତାଯ ନମଃ

ଏହି ଆତ୍ମା ହୃଦୟ ଭିତରେ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଗୁପ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି ରହିଛି, ସମସ୍ତ ରୂପର ଅଟୁ; ଏହି ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ତାଙ୍କର, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କରେ ଏକତା ହୋଇଛି; ଏହି ଆତ୍ମା ଅପରାଧ ହୀନ, ବୃଦ୍ଧି ନାହିଁ, ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ, ଦୁଃଖ ନାହିଁ, ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ବନ୍ଧନ ନାହିଁ, ଯାହାର ଇଚ୍ଛା ଓ ଚିନ୍ତା ସତ୍ୟ; ସେ ପରମେଶ୍ୱର, ଭୂତଙ୍କ ନାୟକ, ଭୂତଙ୍କ ରକ୍ଷକ, ସେତୁ, ଧାରଣ କରୁଥିବା; ଏହି ଆତ୍ମା ଇଶ୍ୱର, ଶମ୍ଭୁ, ଭବ, ରୁଦ୍ର, ପ୍ରଜାପତି, ସମସ୍ତ ର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ସତ୍ୟ, ପ୍ରାଣ, ହଂସ, ଶୁଭକର, ଅକ୍ଷୟ, ବିଷ୍ଣୁ, ନାରାୟଣ; ଯିଏ ଅଗ୍ନିରେ ଅଟୁ, ଯିଏ ହୃଦୟରେ ଅଟୁ, ଯିଏ ଆଦିତ୍ୟରେ ଅଟୁ—ସେ ଏକ ଅଟୁ। ସେହି ସମସ୍ତ ରୂପର, ସତ୍ୟ ଓ ଆକାଶରେ ନିବାସ କରୁଥିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

ଅଥେଦାନୀଂ ଜ୍ଞାନୋପସର୍ଗା ରାଜନ୍ମୋହଜାଲସ୍ଯୈଷ ଵୈ ଯୋନିଃ ଯଦସ୍ଵର୍ଗୈଃ ସହ ସ୍ଵର୍ଗସ୍ଯୈଷ ଵାଟ୍ଯେ ପୁରସ୍ତାଦୁକ୍ତେଽପ୍ଯଧଃ ସ୍ତମ୍ବେନାଶ୍ଲିଷ୍ଯନ୍ତି ଅଥ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ହ ନିତ୍ଯପ୍ରମୁଦିତା ନିତ୍ଯପ୍ରଵସିତା ନିତ୍ଯଯାଚନକା ନିତ୍ଯଂ ଶିଲ୍ପୋପଜୀଵିନୋଽଥ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ହ ପୁରଯାଚକା ଅଯାଜ୍ଯଯାଚକାଃ ଶୁଦ୍ରଶିଷ୍ଯାଃ ଶୂଦ୍ରଶ୍ଚ ଶାସ୍ତ୍ରଵିଦ୍ଵାଂସୋଽଥ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ହ ଚାଟଜଟନଟଭଟପ୍ରଵ୍ରଜିତରଙ୍ଗାଵତାରିଣୋ ରାଜକର୍ମଣି ପତିତାଦଯୋଽଥଯେ ଚାନ୍ଯେ ହ ଯକ୍ଷରାକ୍ଷସଭୂତଗଣପିଶାଚୋରଗଗ୍ରହାଦୀନାମର୍ଥଂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ଶମଯାମ ଇତ୍ଯେଵଂ ବ୍ରୁଵାଣା ଅଥ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ହ ଵୃଥା କଷାଯକୁଣ୍ଡଲିନଃ କାପାଲିନୋଽଥ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ହ ଵୃଥା ତର୍କଦୃଷ୍ଟାନ୍ତକୁହକେନ୍ଦ୍ରଜାଲୈର୍ଵୈଦିକେଷୁ ପରିସ୍ଥାତୁମିଚ୍ଛନ୍ତି ତୈଃ ସହ ନ ସଂଵସ୍ତ୍ ପ୍ରକାଶ୍ଯଭୂତା ଵୈ ତେ ତସ୍କରା ଅସ୍ଵର୍ଗ୍ଯା ଇତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହ \: ନୈରାତ୍ମ୍ଯଵାଦକୁହକୈର୍ମିଥ୍ଯାଦୃଷ୍ଟାନ୍ତହେତୁଭିଃ । ଭ୍ରାମ୍ଯନ୍ଲୋକୋ ନ ଜାନାତି ଵେଦଵିଦ୍ଯାନ୍ତରନ୍ତୁ ଯତ୍

ଏବେ ରାଜନ୍, ଜ୍ଞାନର ବାଧାଗୁଡିକ, ମୋହର ଜାଲର ମୂଳ ଏହା—ଯାହା ଅସ୍ୱର୍ଗୀୟ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ପୂର୍ବରୁ କଥିତ ଘେରାରେ ରହିଛି, ତଳକୁ ଏକ ଥମ୍ଭାରେ ବନ୍ଧା ଅଟୁ; ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ଯେଉଁମାନେ ସଦା ଆନନ୍ଦିତ, ସଦା ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା, ସଦା ଭିକ୍ଷା କରୁଥିବା, ସଦା କଳା କାମ କରୁଥିବା, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ସହରରେ ଭିକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଅଯୋଗ୍ୟ ଭିକ୍ଷୁ, ଶୂଦ୍ର ଶିଷ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର ଜ୍ଞାନୀ; ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ—ଗାୟକ, ଜଟାଧାରୀ, ନଟ, ଯୋଦ୍ଧା, ଭ୍ରମଣକାରୀ, ରାଜକାମରେ ପତିତ; ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ଭୂତ, ପିଶାଚ, ସର୍ପ, ଗ୍ରହ ଆଦିଙ୍କ ପାଇଁ 'ଆମେ ଶାନ୍ତ କରିବା' ବୋଲି କହନ୍ତି; ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ଅପରାଥରେ ଗେରୁଆ ବସ୍ତ୍ର, କୁଣ୍ଡଳ, କପାଳ ପିନ୍ଧନ୍ତି; ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ଅପରାଥରେ ତର୍କ, ଉଦାହରଣ, ମାୟା, ଯାଦୁ ଦ୍ୱାରା ବେଦୀୟ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି—ସେମାନେ ସହିତ ମିଶିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ସେମାନେ ଚୋର, ଅସ୍ୱର୍ଗୀୟ, ଯେପରି ଏହି କଥା କହାଯାଇଛି: 'ନିରାତ୍ମା ଧାରଣା, ମିଥ୍ୟା ଉଦାହରଣ ଓ ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ଭ୍ରମି ଯାଉଛି, ଏବଂ ବେଦ ଜ୍ଞାନର ସତ୍ୟ ଅନ୍ତ ଜାଣିନାହିଁ।'

ବୃହସ୍ପତିର୍ଵୈ ଶୁକ୍ରୋ ଭୂତ୍ଵେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯାଭଯାଯାସୁରେଭ୍ଯଃ କ୍ଷଯାଯେମାମଵିଦ୍ଯାମସୃଜତ୍ ତଯା ଶିଵମଶିଵମିତ୍ଯୁଦ୍ଦିଶନ୍ତ୍ଯଶିଵଂ ଶିଵମିତି ଵେଦାଦିଶାସ୍ତ୍ରହିଂସକଧର୍ମାଭିଧ୍ଯାନମସ୍ତ୍ଵିତି ଵଦନ୍ତି ଅତୋ ନୈନାମଭିଧୀଯେତାନ୍ଯଥୈଷା ବନ୍ଧ୍ଯେଵୈଷା ରତିମାତ୍ରଂ ଫଲମସ୍ଯା ଵୃତ୍ତଚ୍ଯୁତସ୍ଯେଵ ନାରମ୍ଭଣୀଯେତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହ \: ଦୂରମେତେ ଵିପରୀତେ ଵିଷୂଚୀ ଅଵିଦ୍ଯା ଯା ଚ ଵିଦ୍ଯେତି ଜ୍ଞାତା । ଵିଦ୍ଯାଭୀପ୍ସିତୁଂ ନଚିକେତସଂ ମନ୍ଯେ ନ ତ୍ଵା କାମା ବହଵୋ ଲୋଲୁପନ୍ତେ ॥ ଵିଦ୍ଯାଂ ଚାଵିଦ୍ଯାଂ ଚ ଯସ୍ତଦ୍ଵେଦୋଭଯଂ ସହ । ଅଵିଦ୍ଯଯା ମୃତ୍ଯୁଂ ତୀର୍ତ୍ଵା ଵିଦ୍ଯଯା ଅମୃତମଶ୍ନୁତେ ॥ ଅଵିଦ୍ଯାଯାମନ୍ତରେ ଵେଷ୍ଟ୍ଯମାନାଃ ସ୍ଵଯଂ ଧୀରାଃ ପଣ୍ଡିତଂ ମନ୍ଯମାନାଃ । ଦନ୍ଦ୍ରମ୍ଯମାନାଃ ପରିଯନ୍ତି ମୂଢା ଅନ୍ଧେନୈଵ ନୀଯମାନା ଯଥାନ୍ଧାଃ

ବୃହସ୍ପତି ଶୁକ୍ର ହୋଇ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ଅସୁରମାନେ ନାଶ ପାଇଁ ଏହି ଅଜ୍ଞାନକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ଶୁଭକୁ ଅଶୁଭ ଏବଂ ଅଶୁଭକୁ ଶୁଭ ବୋଲି କୁହନ୍ତି, ବେଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରର କ୍ଷତିକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ କହନ୍ତି। ଏହିଠାରୁ ଏହାକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ଅଫଳ, ଏହାର ଫଳ କେବଳ ରତି ମାତ୍ର, ଏବଂ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିବା ଡାଳି ପରି ଏହାକୁ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି: ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଦୁଇଟି ଦୂର ଏବଂ ବିପରୀତ। ନଚିକେତା ଜ୍ଞାନକୁ ଆଶା କରେ, ତୁମକୁ ଆକର୍ଷଣ କରୁଥିବା ଅନେକ ଇଚ୍ଛାକୁ ନୁହେଁ। ଯିଏ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଦୁହିଁକୁ ଏକାସାଥି ଜାଣେ, ସେ ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅଟିକି ଯାଏ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଅମୃତତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଯେମାନେ ଅଜ୍ଞାନ ଭିତରେ ରହି, ନିଜକୁ ଧୀର ଓ ପଣ୍ଡିତ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି, ସେମାନେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ଘୁରୁଛନ୍ତି, ଅନ୍ଧ ଲୋକଙ୍କୁ ଅନ୍ଧ ଲୋକ ନେଇଯିବା ପରି।

ଦେଵାସୁରା ହ ଵୈ ଯ ଆତ୍ମକାମା ବ୍ରହ୍ମଣୋଽନ୍ତିକଂ ପ୍ରଯାତାଃ ତସ୍ମୈ ନମସ୍କୃତ୍ଵୋଚୁଃ ଭଗଵନ୍ ଵଯମାତ୍ମକାମାଃ ସ ତ୍ଵଂ ନୋ ବ୍ରୂହୀତି ଅତଶ୍ଚିରଂ ଧ୍ଯାତ୍ଵାଽମନ୍ଯତାନ୍ଯତାମାନୋ ଵୈ ତେଽସୁରା ଅତୋଽନ୍ଯତମମେତେଷାମୁକ୍ତମ୍ ତଦିମେ ମୂଢା ଉପଜୀଵନ୍ତ୍ଯଭିଷ୍ଵଙ୍ଗିଣସ୍ତର୍ଯାଭିଘାତିନୋଽନୃତାଭିଶଂସିନଃ ସତ୍ଯମିଵାନୃତଂ ପଶ୍ଯନ୍ତୀନ୍ଦ୍ରଜାଲଵଦିତ୍ଯତୋ ଯଦ୍ଵେଦେଷ୍ଵାଭିହିତଂ ତତ୍ସତ୍ଯଂ ଯଦ୍ଵେଦେଷୂକ୍ତଂ ତଦ୍ଵିଦ୍ଵାଂସ ଉପଜୀଵନ୍ତି ତସ୍ମାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନାଵୈଦିକମଧୀଯୀତାଯମର୍ଥଃ ସ୍ଯାଦିତି

ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ଆତ୍ମାକୁ ଚାହିଁ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ସେମାନେ ଶିର ନମାଇ କହିଲେ, 'ଭଗବାନ, ଆମେ ଆତ୍ମାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ଆମକୁ କହନ୍ତୁ।' ବ୍ରହ୍ମା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧ୍ୟାନ କରି, ଭାବିଲେ, 'ଏହି ଅସୁରମାନେ ଅନ୍ୟ ପ୍ରକୃତିର।' ତେଣୁ ସେ ଅସୁରମାନେ ପାଇଁ ଅଲଗା ଭାବରେ କହିଲେ। ସେମାନେ ମୂଢ଼, ଆସକ୍ତ, ଆକ୍ରମଣଶୀଳ, ଅନ୍ୟମାନେ ଉପରେ ହାନି କରୁଥିବା, ମିଥ୍ୟା କହୁଥିବା, ମିଥ୍ୟାକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଦେଖୁଥିବା, ମାୟା ପରି ଅଛନ୍ତି। ଏହିଠାରୁ ବେଦରେ ଯାହା କୁହାଯାଇଛି, ସେହି ସତ୍ୟ; ବେଦରେ ଯାହା କୁହାଯାଇନାହିଁ, ପଣ୍ଡିତମାନେ ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ତେଣୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅବେଦ ଗ୍ରନ୍ଥ ପଢ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହି ଅର୍ଥ।

ଏତଦ୍ଵା ଵ ତତ୍ସ୍ଵରୂପଂ ନଭସଃ ଖେଽନ୍ତର୍ଭୂତସ୍ଯ ଯତ୍ପରଂ ତେଜସ୍ତତ୍ତ୍ରେଧାଭିହିତମଗ୍ନା ଆଦିତ୍ଯେ ପ୍ରାଣ ଏତଦ୍ଵା ଵ ତତ୍ସ୍ଵରୂପଂ ନଭସଃ ଖେଽନ୍ତର୍ଭୂତସ୍ଯ ଯଦୋମିତ୍ଯେତଦକ୍ଷରମନେନୈଵ ତଦୁଦ୍ବୁଧ୍ନ୍ଯତି ଉଦଯତି ଉଚ୍ଛ୍ଵସତି ଅଜସ୍ରଂ ବ୍ରହ୍ମଧୀଯାଲମ୍ବଂ ଵାତ୍ରୈଵୈତତ୍ସମୀରଣେ ନଭସି ପ୍ରସାଖଯୈଵୋତ୍କ୍ରମ୍ଯ ସ୍କଧାତ୍ସ୍କନ୍ଧମନୁସର୍ତ୍ଯପ୍ସୁ ପ୍ରକ୍ଷେପକୋ ଲଵଣସ୍ଯେଵ ଘୃତସ୍ଯ ଚୌଷ୍ଣ୍ଯମିଵାଭିଧ୍ଯାତୁର୍ଵିସ୍ତୃତିରିଵୈତଦିତ୍ଯାତ୍ରୋଦାହରନ୍ତି \: ଅଥ କସ୍ମାଦୁଚ୍ଯତେ ଵୈଦ୍ଯୁତୋ ଯସ୍ମାଦୁଚ୍ଚାରିତମାତ୍ର ଏଵ ସର୍ଵଂ ଶରୀରଂ ଵିଦ୍ଯୋତଯତି ତସ୍ମାଦୋମିତ୍ଯନେନୈତଦୁପାସୀତାପରିମିତଂ ତେଜଃ । ୧ ପୁରୁଷଶ୍ଚକ୍ଷୁଷୋ ଯୋଽଯଂ ଦକ୍ଷିଣୋଽକ୍ଷିଣ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ । ଇନ୍ଦ୍ରୋଽଯମସ୍ଯ ଜାଯେଯଂ ସଵ୍ଯେ ଚାକ୍ଷିଣ୍ଯଵସ୍ଥିତା ॥ ୨ ସମାଗମସ୍ତଯୋରେଵ ହୃଦଯାନ୍ତର୍ଗତେ ସୁଷୌ । ତେଜସ୍ତଲ୍ଲୋହିତସ୍ଯାତ୍ର ପିଣ୍ଡ ଏଵୋଭଯୋସ୍ତଯୋଃ ॥ ୩ ହୃଦଯାଦାଯାତି ତାଵଚ୍ଚକ୍ଷୁଷ୍ଯସ୍ମିନ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା । ସାରଣୀ ସା ତଯୋର୍ନାଡୀ ଦ୍ଵଯୋରେକା ଦ୍ଵିଧା ସତୀ ॥ ୪ ମନଃ କାଯାଗ୍ନିମାହନ୍ତି ସ ପ୍ରେରଯତି ମାରୁତମ୍ । ମାରୁତସ୍ତୂରସି ଚରନ୍ମନ୍ଦ୍ରଂ ଜନଯତି ସ୍ଵରମ୍ ॥ ୫ ଖଜାଗ୍ନିଯୋଗାଦ୍ ହୃଦି ସମ୍ପ୍ରଯୁକ୍ତମଣୋର୍ହ୍ଯଣୁର୍ଦ୍ଵିରଣୁଃ କଣ୍ଠଦେଶେ । ଜିହ୍ଵାଗ୍ରଦେଶେ ତ୍ର୍ଯଣୁକଂ ଚ ଵିଦ୍ଧି ଵିନିର୍ଗତଂ ମାତୃକମେଵମାହୁଃ ॥ ୬ ନ ପଶ୍ଯନ୍ମୃତ୍ଯୁମ୍ଂ ପଶ୍ଯତି ନ ରୋଗଂ ନୋତ ଦୁଃଖତାମ୍ । ସର୍ଵଂ ହି ପଶ୍ଯନ୍ପଶ୍ଯତି ସର୍ଵମାପ୍ନୋତି ସର୍ଵଶଃ ॥ ୭ ଚାକ୍ଷୁଷଃ ସ୍ଵପ୍ନଚାରୀ ଚ ସୁପ୍ତଃ ସୁପ୍ତାତ୍ପରଶ୍ଚ ଯଃ । ଭେଦାଶ୍ଚୈତେଽସ୍ଯ ଚତ୍ଵାରସ୍ତେଭ୍ଯସ୍ତୁର୍ଯଂ ମହତ୍ତରମ୍ ॥ ୮ ତ୍ରିଷ୍ଵେକପାଚ୍ଚରେଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ତ୍ରିପାଚ୍ଚରତି ଚୋତ୍ତରେ । ସତ୍ଯାନୃତୋପଭୋଗାର୍ଥାଃ ଦ୍ଵୈତୀଭାଵୋ ମହାତ୍ମନ ଇତି ଦ୍ଵୈତୀଭାଵୋ ମହାତ୍ମନ ଇତି

ଏହିଠାରେ ଯେଉଁ ଆକାଶ ଭିତରେ ଅଛି, ସେହି ପରମ ତେଜ ତିନି ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ: ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ପ୍ରାଣ। ଏହିଠାରେ ଯେଉଁ ଆକାଶ ଭିତରେ ଅଛି, ସେହି ଓଁକାର ଅକ୍ଷର; ଏହା ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଜାଗ୍ରତ, ଉଦୟ, ଶ୍ୱାସ ନେଇଥାଏ, ସଦା ବ୍ରହ୍ମ ଧ୍ୟାନରେ ଆଶ୍ରୟ କରେ। ପବନ ଓ ଆକାଶରେ ଏହା ଶାଖା ପରି ପ୍ରସାରିତ, ଗଛର ତଣ୍ଡ ଠାରୁ ଉପରକୁ, କାନ୍ଧ ଅନୁସରି, ପାଣିରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଲୁଣରେ ଲୁଣତା, ଘିଅରେ ତାପ, ଭାବନାର ବିସ୍ତାର ପରି। ଏହିପରି କୁହାଯାଏ: କାହିଁକି ଏହାକୁ ଇଲେକ୍ଟ୍ରିକ୍ ବୋଲାଯାଏ? କାରଣ, ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଲେ ସମଗ୍ର ଶରୀର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଯାଏ; ତେଣୁ ଏହାକୁ ଅପରିମିତ ତେଜ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ୧. ଯିଏ ଡାହାଣ ଆଖିରେ ବସିଛନ୍ତି, ସେ ପୁରୁଷ ଇନ୍ଦ୍ର; ବାମ ଆଖିରେ ତାଙ୍କର ସହଧର୍ମିଣୀ। ୨. ଦୁହିଁଝଣଙ୍କର ମିଶଣ ହୃଦୟ ଭିତର ସୂକ୍ଷ୍ମ ନାଡ଼ୀରେ; ତେଜ ଦୁହିଁଝଣଙ୍କର ଲାଲ ଗଠିକା। ୩. ହୃଦୟରୁ ଏହା ଆଖିକୁ ଯାଏ, ସେଠାରେ ଏହା ଅବସ୍ଥିତ; ଦୁହିଁଝଣଙ୍କର ନାଡ଼ୀ ଏକ, ଦେଖିବାକୁ ଦୁଇ। ୪. ମନ ଶରୀର ଅଗ୍ନିକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରେ, ଏହା ପବନକୁ ଚଳାଏ; ପବନ ଛାତିରେ ଚଳି, ଗଭୀର ସ୍ୱର ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ୫. ଆକାଶ ଓ ଅଗ୍ନିର ଯୋଗରେ, ହୃଦୟରେ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଣୁ, ଦ୍ୱିଅଣୁ, କଣ୍ଠ ଏବଂ ଜିଭା ଟିପରେ ତ୍ରିଅଣୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହାକୁ ମାତୃକା ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ୬. ସେ ମୃତ୍ୟୁ, ରୋଗ, ଦୁଃଖ ଦେଖେ ନାହିଁ; ସବୁକିଛି ଦେଖି, ସବୁକିଛି ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ୭. ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ, ସୁଷୁପ୍ତି ଓ ତାହାଠାରୁ ଉପରେ—ଏହି ଚାରି ଅବସ୍ଥା; ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ସବୁଠାରୁ ବଡ଼। ୮. ତିନି ଅବସ୍ଥାରେ ଏକ ପଦ ବ୍ରହ୍ମରେ ଚଳେ; ଚତୁର୍ଥରେ ତିନି ପଦ ଚଳେ; ସତ୍ୟ ଓ ମିଥ୍ୟା ଭୋଗ ପାଇଁ, ଦ୍ୱିତୀୟତା ମହାତ୍ମାରେ ଉପସ୍ଥିତ—ଏହିପରି ଦ୍ୱିତୀୟତା ମହାତ୍ମାରେ ଉପସ୍ଥିତ।