ମୈତ୍ରାଯଣୀଯୋପନିଷଦ୍

ଅଥାନ୍ଯତ୍ରାପି ଉକ୍ତମ୍ ସର୍ଵାଣି ହ ଵା ଇମାନି ଭୂତାନ୍ଯହରହଃ ପ୍ରପତନ୍ତ୍ଯନ୍ନମଭିଜିଘୃକ୍ଷମାଣାନି ସୂର୍ଯୋ ରଶ୍ମିଭିରାଦଦାତ୍ଯନ୍ନଂ ତେନାସୌ ତପତ୍ଯନ୍ନେନାଭିଷିକ୍ତାଃ ପଚନ୍ତୀମେ ପ୍ରାଣା ଅଗ୍ନିର୍ଵା ଅନ୍ନେନୋଜ୍ଜ୍ଵଲତ୍ଯନ୍ନକାମେନେଦଂ ପ୍ରକଲ୍ପିତଂ ବ୍ରହ୍ମଣା ଅତୋଽନ୍ନମାତ୍ମେତ୍ଯୁପାସୀତେତ୍ଵେଯଂ ହ୍ଯାହ । ଅନାଦ୍ଭୂତାନି ଜାଯନ୍ତେ ଜାତାନ୍ଯନ୍ନେନ ଵର୍ଧନ୍ତେ ଅଦ୍ଯତେଽତ୍ତି ଚ ଭୂତାନି ତସ୍ମାଦନ୍ନଂ ତଦୁଚ୍ଯତେ

ଅନ୍ୟଏଠାରେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି—ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତିଦିନ ଅନ୍ନକୁ ପାଇଁ ଆଗ୍ରହ କରି ତାହାକୁ ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ନକୁ ଆକର୍ଷଣ କରେ; ଏହି ଅନ୍ନ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାପ ଦେଇଥାଏ, ଅନ୍ନରେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହୋଇ ପ୍ରାଣମାନେ ରନ୍ଧନ କରନ୍ତି। ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ଅନ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ୱଳିଥାଏ; ଏହି ସଂସାର ଅନ୍ନ ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଛି, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ। ତେଣୁ ଅନ୍ନକୁ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି—ଜଳରୁ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି; ଜନ୍ମ ହେବା ପରେ ଅନ୍ନ ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି; ପ୍ରାଣୀ ଅନ୍ନ ଖାଆନ୍ତି ଏବଂ ଅନ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଖାଇଯାଆନ୍ତି; ତେଣୁ ଏହାକୁ ଅନ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଅଥାନ୍ଯତ୍ରାପି ଉକ୍ତମ୍ \: ଵିଶ୍ଵଭୃଦ୍ଵୈ ନାମୈଷା ତନୁର୍ଭଗଵତୋ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଯଦିଦମନ୍ନଂ ପ୍ରାଣୋ ଵା ଅନ୍ନସ୍ଯ ରସୋ ମନଃ ପ୍ରାଣସ୍ଯ ଵିଜ୍ଞାନଂ ମନସ ଆନନ୍ଦଂ ଵିଜ୍ଞାନସ୍ଯେତି ଅନ୍ନଵାନ୍ ପ୍ରାଣଵାନ୍ ମନଶ୍ଵାନ୍ ଵିଜ୍ଞାନଵାନ୍ ଆନନ୍ଦଵାନ୍ ଚ ଭଵତି ଯୋ ହୈଵଂ ଵେଦ ଯାଵାନ୍ତୀହ ଵୈ ଭୂତାନ୍ଯନ୍ନମଦନ୍ତି ତାଵତ୍ସ୍ଵନ୍ତସ୍ଥୋଽନ୍ନମତ୍ତି ଯୋ ହୈଵଂଵେଦ । ଅନ୍ନମେଵ ଵିଜରନ୍ନମନ୍ନଂ ସଂଵନନଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଅନ୍ନଂ ପଶୂନାଂ ପ୍ରାଣୋଽନ୍ନଂ ଜ୍ଯେଷ୍ଠମନ୍ନଂ ଭିଷକ୍ ସ୍ମୃତମ୍

ଅନ୍ୟଏଠାରେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି—ଏହି ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର 'ବିଶ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା' ଯେଉଁ ଦେହ, ସେହି ହେଉଛି ଅନ୍ନ। ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ଅନ୍ନର ରସ, ମନ ହେଉଛି ପ୍ରାଣର ରସ, ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ମନର ରସ, ଆନନ୍ଦ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନର ରସ। ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣେ, ସେ ଅନ୍ନବାନ୍, ପ୍ରାଣବାନ୍, ମନବାନ୍, ଜ୍ଞାନବାନ୍ ଓ ଆନନ୍ଦବାନ୍ ହୁଏ। ଯେତେ ପ୍ରାଣୀ ଏଠାରେ ଅନ୍ନ ଖାଆନ୍ତି, ସେତେ ଅନ୍ନ ସେ ନିଜ ମନରେ ଉପଭୋଗ କରେ, ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣେ। ଅନ୍ନକୁ ଅକ୍ଷୟ ଅନ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଅନ୍ନକୁ ଏକତ୍ରିକରଣର ଉପାୟ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଅନ୍ନ ପଶୁମାନଙ୍କର ପ୍ରାଣ, ଅନ୍ନ ସବୁଠୁ ପୁରୁଣା, ଅନ୍ନକୁ ଚିକିତ୍ସକ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

ଅଥାନ୍ଯାତ୍ରପ୍ଯୁକ୍ତମ୍ \: ଅନ୍ନଂ ଵା ଅସ୍ଯ ସର୍ଵସ୍ଯ ଯୋନିଃ କାଲଶ୍ଚାନ୍ନସ୍ଯ ସୂର୍ଯୋ ଯୋନିଃ କାଲସ୍ଯ ତସ୍ଯୈତଦ୍ରୂପଂ ଯନ୍ ନିମେଷାଦିକାଲାତ୍ସମ୍ଭୃତଂ ଦ୍ଵାଦଶାତ୍ମକଂ ଵତ୍ସରମେତସ୍ଯାଗ୍ନେଯମର୍ଧମର୍ଧଂ ଵାରୁଣଂ ମଘାଦ୍ଯଂ ଶ୍ରଵିଷ୍ଠାର୍ଧମାଗ୍ନେଯଂ କ୍ରମେଣୋତ୍କ୍ରମେଣ ସାର୍ପାଦ୍ଯଂ ଶ୍ରଵିଷ୍ଠାର୍ଧାନ୍ତଂ ସୌମ୍ଯମ୍ ତତ୍ରୈକୈକମାତ୍ମନୋ ନଵାଂଶକଂ ସଚାରକଵିଧମ୍ ସୌକ୍ଷ୍ମ୍ଯତ୍ଵାଦେତତ୍ପ୍ରମାଣମନେନୈଵ ପ୍ରମୀଯତେ ହି କାଲଃ ନ ଵିନା ପ୍ରମାଣେନ ପ୍ରମେଯସ୍ଯୋପଲବ୍ଧିଃ ପ୍ରମେଯୋଽପି ପ୍ରମାଣତାଂ ପୃଥକ୍ତ୍ଵାଦୁପୈତ୍ଯାତ୍ମସମ୍ବୋଧନାର୍ଥମିତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହ । ଯାଵତ୍ଯୋ ଵୈ କାଲସ୍ଯ କଲାସ୍ତାଵତୀଷୁ ଚରତ୍ଯସୌ ଯଃ କାଲଂ ବ୍ରହ୍ମେତ୍ଯୁପାସୀତ କାଲସ୍ତସ୍ଯାତିଦୂରମପସରତୀତି ଏଵଂ ହ୍ଯାହ \: କାଲାତ୍ସ୍ରଵନ୍ତି ଭୂତାନି କାଲାଦ୍ଵୃଦ୍ଧିଂ ପ୍ରଯାନ୍ତି ଚ । କାଲେ ଚାସ୍ତଂ ନିଯଚ୍ଛନ୍ତି କାଲୋ ମୂର୍ତିରମୂର୍ତିମାନ୍

ଅନ୍ୟଏଠାରେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି—ଏହି ସମସ୍ତର ମୂଳ ହେଉଛି ଅନ୍ନ, ଅନ୍ନର ମୂଳ ହେଉଛି କାଳ, କାଳର ମୂଳ ହେଉଛି ସୂର୍ଯ୍ୟ। ଏହାର ରୂପ ହେଉଛି—ନିମେଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାଳ ଭାଗରୁ ଗଠିତ, ବାରୋଟି ଅଂଶରେ ବିଭକ୍ତ ବର୍ଷ। ଏହାର ଅର୍ଦ୍ଧ ଅଗ୍ନିଦେବଙ୍କୁ, ଅର୍ଦ୍ଧ ବାରୁଣଦେବଙ୍କୁ; ମଘାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଶ୍ରବିଷ୍ଠାର ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନି ଅର୍ଦ୍ଧ, ଏଠାରୁ ଶ୍ରବିଷ୍ଠା ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୌମ୍ୟ ଅର୍ଦ୍ଧ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନବଅଂଶରେ ବିଭକ୍ତ ଏବଂ ତାହାର ଚକ୍ର ଅନୁଯାୟୀ। ଏହା ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଥିବାରୁ ଏହି ମାପ ହେଉଛି; ଏହି ଦ୍ୱାରା ହିଁ କାଳକୁ ମାପାଯାଏ। ମାପ ଛଡ଼ା କୌଣସି ବସ୍ତୁକୁ ଜଣାଯିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ଏବଂ ମାପ ହେବା ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତୁଟି ନିଜକୁ ଅଲଗା କରେ, ନିଜକୁ ଜାଣିବା ପାଇଁ। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି—କାଳର ଯେତେ ଅଂଶ, ସେତେ ଅଂଶରେ ସେ ଚଳିଥାଏ। ଯିଏ କାଳକୁ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି ଉପାସନା କରେ, ତାଙ୍କୁ କାଳ ବହୁ ଦୂରକୁ ଚାଲିଯାଏ। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି—କାଳରୁ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, କାଳ ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି, କାଳରେ ଶେଷ ହୁଅନ୍ତି; କାଳ ରୂପ ଓ ଅରୂପ ଦୁହିଁ ଅଟୁଟ।

ଦ୍ଵେ ଵାଵ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ରୁପେ କାଲଶ୍ଚାକାଲଶ୍ଚାଥ ଯଃ ପ୍ରାଗାଦିତ୍ଯାତ୍ସୋଽକାଲୋଽକାଲୋଽଥ ଯ ଆଦିତ୍ଯଦ୍ଯଃ ସ କାଲଃ ସକଲଃ ସକଲସ୍ଯ ଵା ଏତଦ୍ରୂପଂ ଯତ୍ସଂଵତ୍ସରଃ ସଂଵତ୍ସରାତ୍ଖଲ୍ଵେଵେମାଃ ପ୍ରଜାଃ ପ୍ରଜାଯନ୍ତେ ସଂଵତ୍ସରେଣେହ ଵୈ ଜାତା ଵିଵର୍ଧନ୍ତେ ସଂଵତ୍ସରେ ପ୍ରତ୍ଯସ୍ତଂ ଯନ୍ତି ତସ୍ମାତ୍ସଂଵତ୍ସରୋ ଵୈ ପ୍ରଜାପତିଃ କାଲୋଽନ୍ନଂ ବ୍ରହ୍ମନୀଡମାତ୍ମା ଚେତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହ କାଲଃ ପଚତି ଭୂତାନି ସର୍ଵାଣ୍ଯେଵ ମହାତ୍ମନି । ଯସ୍ମିନ୍ ତୁ ପଚ୍ଯତେ କାଲୋ ଯସ୍ତଂ ଵେଦ ସ ଵେଦଵିତ୍

ବ୍ରହ୍ମର ଦୁଇଟି ରୂପ ଅଛି—ସମୟ ଏବଂ ଅସମୟ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ପୂର୍ବରୁ ଯାହା ଅଛି, ସେଠି ଅସମୟ; ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ସହିତ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଯାହା, ସେହିଏ ସମୟ। ବର୍ଷଟି ସମୟର ରୂପ, ଏହି ବର୍ଷରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ବର୍ଷ ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବାମାନେ ବୃଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି, ଏବଂ ବର୍ଷରେ ଏହାମାନେ ଲୟ ହୁଏ। ସେହିପାଇଁ ବର୍ଷଟି ପ୍ରଜାପତି। ସମୟ ହେଉଛି ଖାଦ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମର ନିଡ଼, ଏବଂ ଆତ୍ମା। ଏହିପରି କୁହାଯାଏ: ସମୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ମହାଆତ୍ମାରେ ପାକାଏ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠାରେ ସମୟ ପାକାଯାଏ, ଯିଏ ଏହାକୁ ଜାଣେ, ସେଉଁଠି ସେ ବେଦବିଦ୍।

ଵିଗ୍ରହଵାନେଷ କାଲଃ ସିନ୍ଧୁରାଜଃ ପ୍ରଜାନାମ୍ ଏଷ ତତ୍ସ୍ଥଃ ସଵିତାଖ୍ଯୋ ଯସ୍ମାଦେଵେମେ ଚନ୍ଦ୍ରର୍କ୍ଷଗ୍ରହ ସଂଵତ୍ସରାଦଯଃ ସୂଯନ୍ତେ ଅଥୈଭ୍ଯଃ ସର୍ଵମିଦମତ୍ର ଵା ଯତ୍କିଞ୍ଚିତ୍ଶୁଭାଶୁଭଂ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେହ ଲୋକେ ତଦେତେଭ୍ଯସ୍ତସ୍ମାଦାଦିତ୍ଯାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାଥ କାଲସଂଜ୍ଞମାଦିତ୍ଯମୁପାସୀତାଦିତ୍ଯୋ ବ୍ରହ୍ମେତ୍ଯେକେଽଥ ଏଵଂ ହ୍ଯାହ । ହୋତା ଭୋକ୍ତା ହଵିର୍ମନ୍ତ୍ରୋ ଯଜ୍ଞୋ ଵିଷ୍ଣୁଃ ପ୍ରଜାପତିଃ । ସର୍ଵଃ କଶ୍ଚିତ୍ପ୍ରଭୁଃ ସାକ୍ଷୀ ଯୋଽମୁଷ୍ମିନ୍ଭାତି ମଣ୍ଡଲେ

ଏହି ସମୟ ରୂପଧାରୀ, ନଦୀମାନଙ୍କ ଏବଂ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ରାଜା। ସେଉଁଠି ଦଢ଼ିଏ ଅଛି, ଯାହାକୁ ସବିତା (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ବୋଲାଯାଏ, ଯାହାଠାରୁ ଚନ୍ଦ୍ର, ତାରା, ଗ୍ରହ, ବର୍ଷ ଇତ୍ୟାଦି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ଥିରୁ, ଏହି ସଂସାରରେ ଯେଉଁଠି ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ ଦେଖାଯାଏ, ସେସବୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ତେଣୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ ବ୍ରହ୍ମ, ସେହି ସମୟ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ, ଯାହାକୁ ଆଦିତ୍ୟ କୁହାଯାଏ; କେତେକେ କହନ୍ତି ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ। ଏହିପରି କୁହାଯାଏ: ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା, ଭୋଗ କରୁଥିବା, ହବି, ମନ୍ତ୍ର, ଯଜ୍ଞ, ବିଷ୍ଣୁ, ପ୍ରଜାପତି—ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଯିଏ ପ୍ରଭୁ, ସାକ୍ଷୀ, ସେହି ମଣ୍ଡଳରେ ଯିଏ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଅଛନ୍ତି।

ବ୍ରହ୍ମ ହ ଵା ଇଦମଗ୍ର ଆସୀତ୍ ଏକୋଽନନ୍ତଃ ପ୍ରାଗନନ୍ତୋ ଦକ୍ଷିଣୋଽନନ୍ତଃ ପ୍ରତୀଚ୍ଯନନ୍ତ ଉଦୀଚ୍ଯନନ୍ତ ଊର୍ଧ୍ଵାନ୍ ଚାଽଵାନ୍ ଚ ସର୍ଵତୋଽନନ୍ତଃ ନ ହ୍ଯାସ୍ଯ ପ୍ରାଚ୍ଯାଦି ଦିଶଃ କଲ୍ପନ୍ତେଽଥ ତିର୍ଯଗ୍ଵାନ୍ ଚୋର୍ଧ୍ଵଂ ଵା ଅନୂହ୍ଯ ଏଷ ପରମାତ୍ମାଽପରିମିତୋଽତର୍କ୍ଯୋଽଚିନ୍ତ୍ଯ ଏଷ ଆକାଶାତ୍ମା ଏଵୈଷ କୃତ୍ସ୍ନକ୍ଷଯ ଏକୋ ଜାଗର୍ତୀତି ଏତସ୍ମାଦାକାଶାଦେଷ ଖଲ୍ଵିଦଂ ଚେତାମାତ୍ରଂ ବୋଧଯତି ଅନେନୈଵ ଚେଦମ୍ ଧ୍ଯାଯତେ ଅସ୍ମିନ୍ ଚ ପ୍ରତ୍ଯସ୍ତଂ ଯାତି ଅସ୍ଯୈତଦ୍ଭାସ୍ଵରଂ ରୂପଂ ଯଦମୁଷ୍ମିନ୍ନାଦିତ୍ଯେ ତପତି ଅଗ୍ନୌ ଚାଧୁମକେ ଯଜ୍ଜ୍ଯୋତିଶ୍ଚିତ୍ରତରମୁଦରସ୍ତୋଽଥ ଵା ଯଃ ପଚତ୍ଯନ୍ନମ୍ ଇତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହ ଯଶ୍ଚୈଷୋଽଗ୍ନୌ ଯଶ୍ଚାଯଂ ହୃଦଯେ ଯଶ୍ଚାସାଵାଦିତ୍ଯେ ସ ଏଷ ଏକା ଇତ୍ଯେକସ୍ଯ ହୈକତ୍ଵମେତି ଯ ଏଵଂ ଵେଦ

ଆରମ୍ଭରେ କେବଳ ବ୍ରହ୍ମ ଥିଲେ, ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଅସୀମ—ପୂର୍ବ, ଦକ୍ଷିଣ, ପଶ୍ଚିମ, ଉତ୍ତର, ଉପର, ତଳ—ସବୁଠାରେ ଅସୀମ। ତାଙ୍କର କୌଣସି ଦିଗ ନାହିଁ; ସେଉଁଠି ତିର୍ଯ୍ୟକ୍ କିମ୍ବା ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ମାନା ଯାଉ ଯାଏନାହିଁ। ଏହିଏ ପରମାତ୍ମା—ଅପରିମିତ, ଅବିଚାରଣୀୟ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ। ଏହିଏ ଆକାଶର ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତକୁ ଶେଷ କରୁଥିବା ଏକମାତ୍ର ଜାଗ୍ରତ। ଏହି ଆକାଶରୁ ସମସ୍ତ ଚେତନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ, ଏହିରେ ସମସ୍ତ ଲୟ ହୁଏ। ଏହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରୂପ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ତପେ, ଧୂମ ନଥିବା ଅଗ୍ନିରେ ଜ୍ୱଳେ, ଉଦରରେ ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆଲୋକ ଭାବେ ଅଛି, ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ପାକାଏ। ଏହିପରି କୁହାଯାଏ: ଯେଉଁଠି ଅଗ୍ନିରେ, ଯେଉଁଠି ହୃଦୟରେ, ଯେଉଁଠି ସୂର୍ଯ୍ୟରେ, ସେସବୁ ଏକାଟିଏ। ଯିଏ ଏହାକୁ ଜାଣେ, ସେ ଏକତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

ତଥା ତତ୍ପ୍ରଯୋଗକଲ୍ପଃ ପ୍ରାଣାଯାମଃ ପ୍ରତ୍ଯାହାରୋ ଧ୍ଯାନଂ ଧାରଣା ତର୍କଃ ସମାଧିଃ ଷଡଙ୍ଗା ଇତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ଯୋଗଃ ଅନେନ ଯଦା ପଶ୍ଯନ୍ପଶ୍ଯତି ରୁକ୍ମଵର୍ଣଂ କର୍ତାରମୀଶଂ ପୁରୁଷଂ ବ୍ରହ୍ମଯୋନିମ୍ ତଦା ଵିଦ୍ଵାନ୍ପୁଣ୍ଯପାପେ ଵିହାଯ ପରେଽଵ୍ଯଯେ ସର୍ଵମେକୀକରୋତି ଏଵଂ ହ୍ଯାହ \: ଯଥା ପର୍ଵତମାଦୀପ୍ତଂ ନାଶ୍ରଯନ୍ତି ମୃଗଦ୍ଵିଜାଃ । ତଦ୍ଵଦ୍ବ୍ରହ୍ମଵିଦୋ ଦୋଷା ନାଶ୍ରଯନ୍ତି କଦାଚନ

ଏଭଳି, ଏହି ଅଭ୍ୟାସ ରହିଛି: ଶ୍ୱାସନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ, ଧ୍ୟାନ, ଧାରଣା, ବିଚାର, ଏବଂ ସମାଧି—ଏହି ଛଅଟି ଯୋଗର ଅଙ୍ଗ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଯେତେବେଳେ କେହି ଦେଖେ, ସେ ସୁନା ରଙ୍ଗର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଈଶ୍ୱର, ପୁରୁଷ, ବ୍ରହ୍ମର ମୂଳକୁ ଦେଖେ। ତେବେ, ଜ୍ଞାନୀ, ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପକୁ ଛାଡ଼ି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପରମ ଅବିନାଶୀରେ ଏକତା କରେ। ଏହିପରି କୁହାଯାଏ: ଯେପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ପାହାଡ଼କୁ ପଶୁପକ୍ଷୀ ନଯାଆନ୍ତି, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ କେବେ ଦୋଷ ଆସିପାରେନି।

ଅଥାନ୍ଯତ୍ରାପ୍ଯୁକ୍ତମ୍ \: ଯଦା ଵୈ ବହିର୍ଵିଦ୍ଵାନ୍ମନୋ ନିଯମ୍ଯେନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥାନ୍ ଚ ପ୍ରାଣୋ ନିଵେଶଯିତ୍ଵା ନିଃସଙ୍କଲ୍ପସ୍ତତସ୍ତିଷ୍ଠେତ୍ ଅପ୍ରାଣାଦିହ ଯସ୍ମାତ୍ସମ୍ଭୂତଃ ପ୍ରାଣସଂଜ୍ଞକୋ ଜୀଵସ୍ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରାଣୋ ଵୈ ତୁର୍ଯାଖ୍ଯେ ଧାରଯେତ୍ପ୍ରାଣମ୍ ଇତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହ \: ଅଚିତ୍ତଂ ଚିତ୍ତମଧ୍ଯସ୍ତମଚିନ୍ତ୍ଯଂ ଗୁହ୍ଯମୁତ୍ତମମ୍ । ତତ୍ର ଚିତ୍ତଂ ନିଧାଯେତ ତଚ୍ଚ ଲିଙ୍ଗଂ ନିରାଶ୍ରଯମ୍

ଅନ୍ୟଏଠି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି: ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନୀ ବାହାରୁ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭୂତ ବସ୍ତୁମାନେ ଓ ଶ୍ୱାସକୁ ଶାନ୍ତ କରି, କୌଣସି ଭାବନା ଛାଡି ଅବିଚଳ ରହନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଏଠାରେ ଯେପରି ଜୀବ ନାମକ ପ୍ରାଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେହିପରି ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରାଣକୁ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି: 'ଯେଉଁଠାରେ ମନ ନଥାଏ, ଚେତନାର ମଧ୍ୟଭାଗ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗୁପ୍ତ ଅଂଶ, ସେଠାରେ ମନକୁ ରଖିବା ଉଚିତ, ଏହା ହେଉଛି ନିରାଧାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚିହ୍ନ।

ଅଥାନ୍ଯତ୍ରାପ୍ଯୁକ୍ତମ୍ \: ଅତଃ ପରାସ୍ଯ ଧାରଣା ତାଲୁରସନାଗ୍ରନିପୀଡନା\- ଦ୍ଵାଙ୍ମନଃପ୍ରାଣନିରୋଧନାଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ତର୍କେଣ ପଶ୍ଯତି ଯଦାତ୍ମନାଽଽତ୍ମାନ\- ମଣୋରଣୀଯାଂସଂ ଦ୍ଯୋତମାନଂ ମନଃକ୍ଷଯାତ୍ପଶ୍ଯତି ତଦାତ୍ମନାତ୍ମାନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନିରାତ୍ମା ଭଵତି ନିରାତ୍ମକତ୍ଵାଦସଙ୍ଖ୍ଯୋଽଯୋନିଶ୍ଚିନ୍ତ୍ଯୋ ମୋକ୍ଷଲକ୍ଷଣମିତ୍ଯେତତ୍ପରଂ ରହସ୍ଯମ୍ ଇତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହ \: ଚିତ୍ତସ୍ଯ ହି ପ୍ରସାଦେନ ହନ୍ତି କର୍ମ ଶୁଭାଶୁଭମ୍ । ପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମାତ୍ମନି ସ୍ଥିତ୍ଵା ସୁଖମଵ୍ଯଯମଶ୍ନୁତା ଇତି

ଅନ୍ୟଏଠି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି: ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ଅଛି ଧ୍ୟାନ, ଯାହା ହେଉଛି ତାଳୁ ଓ ଜିହ୍ବାର ଟିପ୍ ପ୍ରେସ କରିବା, ମନ ଓ ପ୍ରାଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା; ବିଚାର ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମକୁ ଦେଖାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ମନ ଶାନ୍ତ ହେବା ପରେ, ନିଜ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ, ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ନିଜକୁ ଦେଖି ନିରାତ୍ମା ହୁଏ। ନିରାତ୍ମା ହେବାରୁ ଏହା ଅସଂଖ୍ୟ, ଅଜନ୍ମା, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଓ ମୋକ୍ଷର ଚିହ୍ନ; ଏହି ଉଚ୍ଚ ରହସ୍ୟ। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି: 'ମନ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ସଭଳ ଓ ଅସଭଳ କର୍ମ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଶାନ୍ତ ଆତ୍ମାକୁ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ରଖି, ଅବିନାଶୀ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରେ।'

ଅଥାନ୍ଯତ୍ରାପ୍ଯୁକ୍ତମ୍ \: ଊର୍ଧ୍ଵଗା ନାଡୀ ସୁଷୁମ୍ନାଖ୍ଯା ପ୍ରାଣସଞ୍ଚାରିଣୀ ତାଲ୍ଵନ୍ତର୍ଵିଚ୍ଛିନ୍ନା ତଯା ପ୍ରାଣୋଙ୍କାରମନୋଯୁକ୍ତଯୋର୍ଧ୍ଵମୁତ୍କ୍ରମେତ୍ ତାଲ୍ଵଧ୍ଯାଗ୍ରଂ ପରିଵର୍ତ୍ଯ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯସଂଯୋଜ୍ଯ ମହିମା ମହିମାନଂ ନିରୀକ୍ଷେତା ତତୋ ନିରାତ୍ଵକମେତି ନିରାତ୍ମକତ୍ଵାନ୍ନ ସୁଖଦୁଃଖଭାଗ୍ଭଵତି କେଵଲତ୍ଵଂ ଲଭତା ଇତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହ \: ପରଃ ପୂର୍ଵଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାପ୍ଯ ନିଗୃହୀତାନିଲଂ ତତଃ । ତୀର୍ତ୍ଵା ପାରମପାରେଣ ପଶ୍ଚାଦ୍ଯୁଞ୍ଜୀତ ମୂର୍ଧ୍ଵନି

ଅନ୍ୟଏଠି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି: ଉପରକୁ ଯିବା ନାଡ଼ୀ, ଯାହାକୁ ସୁଷୁମ୍ନା କୁହାଯାଏ, ସେଠାରେ ପ୍ରାଣ ଚଳାଏ; ଏହା ତାଳୁ ମଧ୍ୟରେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ। ଏହି ନାଡ଼ୀ ଦ୍ୱାରା, ପ୍ରାଣ ଓ ମନ ଓଁରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଉପରକୁ ଯାଏ। ତାଳୁ ତଳକୁ ଜିହ୍ବା ଟିପ୍ ଘୁଞ୍ଚାଇ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେକୁ ଅପସାରଣ କରି, ମହାତ୍ମାର ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ଦେଖିଥାଏ। ଏହା ପରେ ନିରାତ୍ମା ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ; ଏହି ନିରାତ୍ମା ଅବସ୍ଥାରୁ ସେ ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ବନ୍ଧିତ ହୁଏ ନାହିଁ, କେବଳତ୍ୱକୁ ପାଏ। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି: 'ପ୍ରଥମେ ପରମକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରି, ପ୍ରାଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଉଚ୍ଚତମ ଉପାୟରେ ସମୁଦ୍ରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ପରେ ଏହାକୁ ଉପରକୁ ନେବା ଉଚିତ।'

ଅଥାନ୍ଯତ୍ରାପ୍ଯୁକ୍ତମ୍ \: ଦ୍ଵେ ଵା ଵ ବ୍ରହ୍ମଣୀ ଅଭିଧ୍ଯେଯେ ଶବ୍ଦଶ୍ଚାଶବ୍ଦଶ୍ଚ ଅଥ ଶବ୍ଦେନୈଵାଶବ୍ଦମାଵିଷ୍କ୍ରିଯତେ ଅଥ ତତ୍ର ଓମିତି ଶବ୍ଦୋଽନେନୋର୍ଧ୍ଵମୁତ୍କ୍ରାନ୍ତୋଽଶବ୍ଦେ ନିଧନମେତି ଅଥାହୈଷା ଗତିରେତଦମୃତମ୍ ଅତତ୍ସାଯୁଜ୍ଯତ୍ଵମ୍ ନିର୍ଵୃତତ୍ଵମ୍ ତଥା ଚେତି ଅଥ ଯଥୋର୍ଣନାଭିସ୍ତନ୍ତୁନୋର୍ଧ୍ଵମୁତ୍କ୍ରାନ୍ତୋଽଵକାଶଂ ଲଭତୀତ୍ଯେଵଂ ଵା ଵ ଖଲ୍ଵାସାଵଭିଧ୍ଯାତା ଓମିତ୍ଯନେନୋର୍ଧ୍ଵମୁତ୍କ୍ରାନ୍ତଃ ସ୍ଵାତନ୍ତ୍ର୍ଯଂ ଲଭତେ ଅନ୍ଯଥା ପରେ ଶବ୍ଦଵାଦିନଃ \: ଶ୍ରଵଣାଙ୍ଗୁଷ୍ଠଯୋଗେନାନ୍ତର୍ହୃଦଯାକାଶଶବ୍ଦମାକର୍ଣଯନ୍ତି ସପ୍ତଵିଧେଯଂ ତସ୍ଯୋପମା ଯଥା ନଦ୍ଯଃ କିଙ୍କିଣୀ କାଂସ୍ଯଚକ୍ରକଭେକ ଵିଃକୃନ୍ଦିକା ଵୃଷ୍ଟିର୍ନିଵାତେ ଵଦତୀତି ତଂ ପୃଥଗ୍ଲକ୍ଷଣମତୀତ୍ଯ ପରେଽଶବ୍ଦେଽଵ୍ଯକ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯସ୍ତଂ ଗତାଃ ତତ୍ର ତେଽପୃଥଗ୍ଧର୍ମିଣୋଽପୃଥଗ୍ଵିଵେକ୍ଯା ଯଥା ସମ୍ପନ୍ନା ମଧୁତ୍ଵଂ ନାନାରସା ଇତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହ \: ଦ୍ଵେ ବ୍ରହ୍ମଣି ଵେଦିତଵ୍ଯେ ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମ ପରାଂ ଚ ଯତ୍ । ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମଣି ନିଷ୍ଣାତଃ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମାଧିଗଚ୍ଛତି

ଅନ୍ୟଏଠି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି: ବ୍ରହ୍ମର ଦୁଇଟି ଦିଗ ଅଛି—ଶବ୍ଦ ଓ ନିର୍ବିକାର। ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ବିକାରକୁ ବୁଝାଯାଏ। ଏଠି ଓଁ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ଉପରକୁ ଯାଇ, ଶବ୍ଦହୀନରେ ଲୟ ହୁଏ। ଏହିପରି ଗତି, ଏହି ଅମୃତତ୍ୱ, ଏହି ସାୟୁଜ୍ୟ, ଏହି ମୁକ୍ତି। ଯେପରି ମକୁଡ଼ିଆ ନିଜ ତାନ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ଉପରକୁ ଯାଇ ଆକାଶ ପାଏ, ସେପରି ଧ୍ୟାନୀ ଓଁ ଦ୍ୱାରା ଉପରକୁ ଯାଇ ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଏ; ନହେଲେ, ଶବ୍ଦରେ ଆସକ୍ତ ଥିବା ଲୋକେ କାନର ଅଙ୍ଗୁଠି ଲଗାଇ ହୃଦୟ ଆକାଶର ଶବ୍ଦ ଶୁଣନ୍ତି, ସାତ ପ୍ରକାର ଶବ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏହାର ଉଦାହରଣ—ନଦୀ, ଘଣ୍ଟି, କାଂସ୍ୟ ଚକ୍ର, ବାଉଲିଆ, ବେଙ୍ଗ, ବର୍ଷା, ପବନ। ଏହି ସବୁ ଭିନ୍ନ ଚିହ୍ନକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଅନ୍ୟମାନେ ନିର୍ବିକାର ଅଦୃଶ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ସେମାନେ ଏକତ୍ୱରେ ଲୀନ, ଭିନ୍ନ ନୁହଁନ୍ତି, ଯେପରି ଭିନ୍ନ ରସ ଥିବା ମଧୁ ଏକ ହୋଇଯାଏ। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି: 'ଦୁଇଟି ବ୍ରହ୍ମକୁ ଜାଣିବା ଦରକାର—ଶବ୍ଦ ବ୍ରହ୍ମ ଓ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ; ଯିଏ ଶବ୍ଦ ବ୍ରହ୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।'

ଅଥାନ୍ଯତ୍ରାପ୍ଯୁକ୍ତମ୍ \: ଯଃ ଶବ୍ଦସ୍ତଦୋମିତ୍ଯେତଦକ୍ଷରମ୍ ଯଦସ୍ଯାଗ୍ରଂ ତଚ୍ଛାନ୍ତମଶବ୍ଦମଭଯମଶୋକମାନନ୍ଦଂ ତୃପ୍ତଂ ସ୍ଥିରମଚଲମମୃତମଚ୍ଯୁତଂ ଧ୍ରୁଵଂ ଵିଷ୍ଣୁସଂଜ୍ଞିତଂ ସର୍ଵାପରତ୍ଵାଯ ତଦେତା ଉପସୀତେତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହ \: ଯୋଽସୌ ପରାପରୋ ଦେଵା ଓଁକାରୋ ନାମ ନାମତଃ । ନିଃଶବ୍ଦଃ ଶୂନ୍ଯଭୂତସ୍ତୁ ମୂର୍ଧ୍ନି ସ୍ଥାନେ ତତୋଽଭ୍ଯସେତ୍

ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି: ଶବ୍ଦଟି ହେଉଛି 'ଓଁ', ଏହି ଅକ୍ଷରଟି। ଏହାର ଆରମ୍ଭ ଶାନ୍ତ, ନିର୍ବିକାର, ଭୟହୀନ, ଦୁଃଖରହିତ, ଆନନ୍ଦମୟ, ପୂର୍ଣ୍ଣତାରେ ଥିବା, ଅଚଳ, ଅମୃତ, ଅଚ୍ୟୁତ, ଅଚଳ ଏବଂ ଧ୍ରୁବ, ଯାହାକୁ 'ବିଷ୍ଣୁ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମତା ପାଇଁ। ଏହି ସବୁକୁ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି: ଯିଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଏବଂ ଅସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା, ସେ 'ଓଁ' ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏହା ନିର୍ବିକାର, ଶୂନ୍ୟରୂପ ହୋଇ, ମୁଣ୍ଡର ଶିରା ଭାଗରେ ଏହାକୁ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

ଅଥାନ୍ଯତ୍ରାପ୍ଯୁକ୍ତମ୍ \: ଧନୁଃ ଶରୀରମ୍ ଓମିତ୍ଯେତଚ୍ଛରଃ ଶିଖାସ୍ଯ ମନଃ ତମୋଲକ୍ଷଣଂ ଭିତ୍ଵା ତମୋଽତମାଵିଷ୍ଟମାଗଚ୍ଛତି ଅଥାଵିଷ୍ଟଂ ଭିତ୍ଵାଽଲାତଚକ୍ରମିଵ ସ୍ଫୁରନ୍ତମାଦିତ୍ଯଵର୍ଣମୂର୍ଜସ୍ଵନ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମ ତମସଃ ପର୍ଯମପଶ୍ଯଦ୍ଯଦମୁଷ୍ମିନ୍ନାଦିତ୍ଯେଽଥ ସୋମେଽଗ୍ନୌ ଵିଦ୍ଯୁତି ଵିଭାତି ଅଥ ଖଲ୍ଵେନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଽମୃତତ୍ଵଂ ଗଚ୍ଛତୀତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହ \: ଧ୍ଯାନମନ୍ତଃପରେ ତତ୍ତ୍ଵେ ଲକ୍ଷ୍ଯେଷୁ ଚ ନିଧୀଯତେ । ଅତୋଽଵିଶେଷଵିଜ୍ଞାନଂ ଵିଶେଷମୁପଗଚ୍ଛତି ॥ ମାନସେ ଚ ଵିଲୀନେ ତୁ ଯତ୍ସୁଖଂ ଚାତ୍ମସାକ୍ଷିକମ୍ । ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ଚାମୃତଂ ଶୁକ୍ରଂ ସା ଗତିର୍ଲୋକ ଏଵ ସଃ

ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି: ଶରୀର ଧନୁଷ, 'ଓଁ' ହେଉଛି ତୀର, ମନ ହେଉଛି ତାହାର ଅଗ୍ରଭାଗ। ଅନ୍ଧକାରର ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଭେଦି, ମନୁଷ୍ୟ ଅନ୍ଧକାର ପରେ ଯାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ପହଞ୍ଚିଛି, ସେଠାକୁ ଭେଦି, ଅଲାତଚକ୍ର ପରି ଘୂରୁଥିବା ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଦେଖେ, ଯାହା ଅନ୍ଧକାର ପାରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି ଏବଂ ବିଜୁଳିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ଏହାକୁ ଦେଖିଲେ, ଅମୃତତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି: ଧ୍ୟାନକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ରଖାଯାଏ; ଅଭିନ୍ନ ଜ୍ଞାନରୁ ବିଭିନ୍ନତା ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ମନ ଲୟ ହୁଏ, ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭୂତ ସେଇ ସୁଖ—ସେଇ ବ୍ରହ୍ମ, ସେଇ ଅମୃତ, ସେଇ ଶୁଦ୍ଧ; ସେଇ ପଥ, ସେଇ ପ୍ରକୃତିର ଲୋକ।

ଅଥାନ୍ଯତ୍ରାପ୍ଯୁକ୍ତମ୍ \: ନିଦ୍ରେଵାନ୍ତର୍ହିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ ଶୁଦ୍ଧିତମଯା ଧିଯା ସ୍ଵପ୍ନ ଇଵ ଯଃ ପଶ୍ଯତୀନ୍ଦ୍ରିଯବିଲେଽଵିଵଶଃ ପ୍ରଣଵାଖ୍ଯଂ ପ୍ରଣେତାରଂ ଭାରୂପଂ ଵିଗତନିଦ୍ରଂ ଵିଜରଂ ଵିମୃତ୍ଯୁଂ ଵିଶୋକଂ ଚ ସୋଽପି ପ୍ରଣଵାଖ୍ଯଃ ପ୍ରଣେତା ଭାରୂପଃ ଵିଗତ ନିଦ୍ରଃ ଵିଜରଃ ଵିମୃତ୍ଯୁର୍ଵିଶୋକୋ ଭଵତୀତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହ \: ଏଵଂ ପ୍ରାଣମଥୋଙ୍କାରଂ ଯସ୍ମାତ୍ସର୍ଵମନେକଧା । ଯୁନକ୍ତି ଯୁଞ୍ଜତେ ଵାପି ଯସ୍ମାଦ୍ଯୋଗ ଇତି ସ୍ମୃତଃ ॥ ଏକତ୍ଵଂ ପ୍ରାଣମନସୋରିନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ତଥୈଵ ଚ । ସର୍ଵଭାଵପରିତ୍ଯାଗୋ ଯୋଗ ଇତ୍ଯଭିଧୀଯତେ

ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି: ଯେଉଁଠି ନିଦ୍ରାରେ ପଡ଼ିଥିବା ପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଯାଏ, ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱପ୍ନ ପରି ଯେଉଁଠି ଦେଖାଯାଏ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଗଭୀର ଅନ୍ତରେ ଅସହାୟ ଭାବେ, ସେଠି 'ପ୍ରଣବ' ନାମକ ଚେତନା, ଭାରର ରୂପ, ନିଦ୍ରାହୀନ, ବୃଦ୍ଧିହୀନ, ମୃତ୍ୟୁହୀନ, ଦୁଃଖରହିତ ଦେଖାଯାଏ। ସେଉଁଠି ସେ ମଧ୍ୟ 'ପ୍ରଣବ', ଚେତନା, ଭାରର ରୂପ, ନିଦ୍ରାହୀନ, ବୃଦ୍ଧିହୀନ, ମୃତ୍ୟୁହୀନ, ଦୁଃଖରହିତ ହୁଏ। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି: ଏହିଠାରୁ ପ୍ରାଣ ଓ 'ଓଁ', ସମସ୍ତ କିଛି ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଏକାଠି ହୋଇଥାଏ କିମ୍ବା ଏକାଠି କରାଯାଏ, ତେଣୁ ଏହାକୁ 'ଯୋଗ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପ୍ରାଣ, ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଏକତା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭାବର ତ୍ୟାଗ—ଏହାକୁ 'ଯୋଗ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଅଥାନ୍ଯତ୍ରାପ୍ଯୁକ୍ତମ୍ \: ଯଥା ଵାପ୍ସୁ ଚାରିଣଃ ଶାକୁନିକଃ ସୂତ୍ରଯନ୍ତ୍ରେଣୋଦ୍ଧୃତ୍ଯୋଦରେଽଗ୍ନୌ ଜୁହୋତ୍ଯେଵଂ ଵା ଵ ଖଲ୍ଵିମାନ୍ପ୍ରାଣାନୋମିତ୍ଯନେନୋଦ୍ଧୃତ୍ଯାନାମଯେଽଗ୍ନୌ ଜୁହୋତି ଅତସ୍ତପ୍ତୋର୍ଵିଵସୋଽଥ ଯଥା ତପ୍ତୋର୍ଵି ସାର୍ପିସ୍ତୃଣକାଷ୍ଠସଂସ୍ପର୍ଶେ\- ନୋଜ୍ଜ୍ଵଲତୀତ୍ଯେଵଂ ଵା ଵ ଖଲ୍ଵସାଵପ୍ରାଣାଖ୍ଯଃ ପ୍ରାଣସଂସ୍ପର୍ଶେନୋଜ୍ଜ୍ଵଲତି ଅଥ ଯଦୁଜ୍ଜ୍ଵଲତ୍ଯେତଦ୍ବ୍ରହ୍ମଣୋ ରୂପଂ ଚୈତଦ୍ଵିଷ୍ଣୋଃ ପରମଂ ପଦମ୍ ଚୈତଦ୍ରୁଦ୍ରସ୍ଯ ରୁଦ୍ରତ୍ଵମେତତ୍ତଦପରିମିତଧା ଚାତ୍ମାନଂ ଵିଭଜ୍ଯ ପୂରଯତୀମାଂ ଲୋକାନିତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହ \: ଵହ୍ନେଶ୍ଚ ଯଦ୍ଵତ୍ଖଲୁ ଵିସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗାଃ ସୂର୍ଯାନ୍ମଯୂଖାଶ୍ଚ ତଥୈଵ ତସ୍ଯ ପ୍ରାଣାଦଯୋ ଵୈ ପୁନରେଵ ତସ୍ମାଦ୍ ଅଭ୍ଯୁଚ୍ଚରନ୍ତୀହ ଯଥାକ୍ରମେଣ

ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି: ଯେପରି ଜଳରେ ଘୁରୁଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେକୁ ଏକ ଝିଁଜିର ଯନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଧରି, ଶିକାରୀ ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପେଟର ଅଗ୍ନିରେ ଦେଇଥାଏ, ସେପରି 'ଓଁ' ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣଗୁଡ଼ିକୁ ଉଠାଇ ଶରୀରର ଅଗ୍ନିରେ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ। ଏହିପରି ତାପିତ ସୁନା ଘାସ କିମ୍ବା କାଠର ସ୍ପର୍ଶରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ସେପରି 'ପ୍ରାଣ' ନାମକ ଏହି ଶକ୍ତି ପ୍ରାଣର ସ୍ପର୍ଶରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ଯାହା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ—ସେହି ବ୍ରହ୍ମର ରୂପ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ, ଏହି ହେଉଛି ରୁଦ୍ରଙ୍କର ରୁଦ୍ରତ୍ୱ। ଏହି ଆତ୍ମା ଅସଂଖ୍ୟ ଭାବରେ ବିଭକ୍ତି ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପୂରଣ କରେ। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି: ଯେପରି ଅଗ୍ନିରୁ ତିନ୍ତିରା, ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ କିରଣ, ସେପରି ତାଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରାଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆବାର ଆବାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଏଠାରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଉପରକୁ ବଢ଼ିଯାନ୍ତି।

ଅଥାନ୍ଯତ୍ରାପ୍ଯୁକ୍ତମ୍ \: ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵା ଵୈତତ୍ତେଜଃ ପରସ୍ଯାମୃତସ୍ଯାଶରୀରସ୍ଯ ଯଚ୍ଛରୀରସ୍ଯୌଷ୍ଣ୍ଯମସ୍ଯୈତଦ୍ଘୃତମଥାଵିଃ ସନ୍ ନଭସି ନିହିତଂ ଵୈତଦେକାଗ୍ରେଣୈଵମନ୍ତର୍ହୃଦଯାକାଶଂ ଵିନୁଦନ୍ତି ଯତ୍ତସ୍ଯ ଜ୍ଯୋତିରିଵ ସମ୍ପଦ୍ଯତୀତି ଅତସ୍ତଦ୍ଭାଵମ୍ ଅଚିରେଣୈତି ଭୂମାଵଯସ୍ପିଣ୍ଡଂ ନିହିତଂ ଯଥାଽଚିରେଣୈତି ଭୂମିତ୍ଵମ୍ ମୃଦ୍ଵତ୍ସଂସ୍ଥମଯସ୍ପିଣ୍ଡଂ ଯଥାଗ୍ନ୍ଯଯସ୍କାରାଦଯୋ ନାଭିଭଵନ୍ତି ପ୍ରଣଶ୍ଯତି ଚିତ୍ତଂ ତଥାଶ୍ରଯେଣ ସହୈଵମିତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହ \: ହୃଦ୍ଯାକାଶମଯଂ କୋଶମାନନ୍ଦଂ ପରମାଲଯମ୍ । ସ୍ଵଂ ଯୋଗଶ୍ଚ ତତୋଽସ୍ମାକଂ ତେଜଶ୍ଚୈଵାଗ୍ନିସୂର୍ଯଯୋଃ

ଏହାଠାରେ ଅନ୍ୟଏଠି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି— ପରମ ଅମୃତ ଓ ଦେହହୀନ ବ୍ରହ୍ମର ତେଜଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ଯାହା ଦେହୀ ମାନବର ଉଷ୍ଣତା ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ, ଏହି ଉଷ୍ଣତା ତାହାର ଘୃତ ସ୍ୱରୂପ। ଯେତେବେଳେ ଏହା ଆକାଶରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ଲୋକେ ହୃଦୟ ଆକାଶକୁ ବିଦାରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ଏହାର ତେଜ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠାକୁ ଏହା ଶୀଘ୍ର ଅପେକ୍ଷାରେ ପହଞ୍ଚିଯାଏ। ଯେପରି ମାଟିର ଗୋଲା ଭୂମିରେ ରଖିଲେ ଶୀଘ୍ର ଭୂମି ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ମୃଦ୍ରା ଗୋଲା କୁମ୍ଭକାରଙ୍କ ନିକଟରେ ରଖିଲେ ଅଗ୍ନି ତାହାକୁ ଦଗ୍ଧ କରିପାରେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ତାହା ତାହାର ଆଶ୍ରୟ ସହିତ ନଶ୍ୱର ହୁଏ, ସେପରି ମନ ମଧ୍ୟ। ଏହିପରି ଏହା କୁହାଯାଇଛି— ହୃଦୟ ଆକାଶରେ ଥିବା ଆନନ୍ଦମୟ କୋଶ, ସେହି ପରମ ଆଶ୍ରୟ; ଏହିଠାରେ ଆମର ନିଜସ୍ୱ ଯୋଗ ଓ ଅଗ୍ନି-ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ତେଜ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

ଅଥାନ୍ଯତ୍ରାପ୍ଯୁକ୍ତମ୍ \: ଭୂତେନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥାନତିକ୍ରମ୍ଯ ତତଃ ପ୍ରଵ୍ରଜ୍ଯାଜ୍ଯଂ ଧୃତିଦଣ୍ଡଂ ଧନୁର୍ଗୃହୀତ୍ଵାଽନଭିମାନମଯେନ ଚୈଵେଷୁଣା ତଂ ବ୍ରହ୍ମ ଦ୍ଵାରପାରଂ ନିହତ୍ଯାଦ୍ଯଂ ସଂମୋହମୌଲୀ ତୃଷ୍ଣେର୍ଷ୍ଯାକୁଣ୍ଡଲୀ ତନ୍ଦ୍ରୀରାଘଵେତ୍ର୍ଯଭିମାନାଧ୍ଯକ୍ଷଃ କ୍ରୋଧଜ୍ଯଂ ପ୍ରଲୋଭଦଣ୍ଡଂ ଧନୁର୍ଗୃହୀତ୍ଵେଚ୍ଛାମଯେନ ଚୈଵେଷୁଣେମାନି ଖଲୁ ଭୂତାନି ହନ୍ତି ତଂ ହତ୍ଵୋଂକାରପ୍ଲଵେନାନ୍ତର୍ହୃଦଯାକାଶସ୍ଯ ପାରଂ ତୀର୍ତ୍ଵାଵିର୍ଭୂତେ ଅନ୍ତରାକାଶେ ଶନକୈରଵଟୈଵାଵଟକୃଦ୍ଧାତୁକାମଃ ସଂଵିଶତ୍ଯେଵଂ ବ୍ରହ୍ମଶାଲାଂ ଵିଶେତ୍ ତତଶ୍ଚତୁର୍ଜାଲଂ ବ୍ରହ୍ମକୋଶଂ ପ୍ରଣୁଦେତ୍ ଗୁର୍ଵାଗମେନେତି \: ଅତଃ ଶୁଦ୍ଧଃ ପୂତଃ ଶୂନ୍ଯଃ ଶାନ୍ତୋଽପ୍ରାଣୋ ନିରାତ୍ମାଽନନ୍ତୋଽକ୍ଷଯ୍ଯଃ ସ୍ଥିରଃ ଶାଶ୍ଵତୋଽଜଃ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରଃ ସ୍ଵେ ମହିମ୍ନି ତିଷ୍ଠତି ଅତଃ ସ୍ଵେ ମହିମ୍ନି ତିଷ୍ଠମାନମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଽଵୃତ୍ତଚକ୍ରମିଵ ସଞ୍ଚାରଚକ୍ରମାଲୋକଯତି ଇତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହ \: ଷଡ୍ଭିର୍ମାସୈସ୍ତୁ ଯୁକ୍ତସ୍ଯ ନିତ୍ଯମୁକ୍ତସ୍ଯ ଦେହିନଃ ଅନନ୍ତଃ ପରମୋ ଗୁହ୍ଯଃ ସମ୍ଯଗ୍ଯୋଗଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ ॥ ରଜସ୍ତମୋଭ୍ଯାଂ ଵିଦ୍ଧସ୍ଯ ସୁସମିଦ୍ଧସ୍ଯ ଦେହିନଃ ପୁତ୍ରଦାରକୁଟୁମ୍ବେଷୁ ସକ୍ତସ୍ଯ ନ କଦାଚନ

ଏହାଠାରେ ଅନ୍ୟଏଠି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି— ପଞ୍ଚଭୂତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ସେମାନଙ୍କର ବିଷୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଧୃତିର ଦଣ୍ଡ ଏବଂ ବିରାଗ୍ୟର ଧନୁଷ ଧରି, ଅନାସକ୍ତିର ତୀର ନେଇ, ଦ୍ୱାରର ରକ୍ଷକ ଭାବରେ ଥିବା, ମୂଳ ମୋହ, ତୃଷ୍ଣା ଓ ଇର୍ଷ୍ୟାର ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧିଥିବା, ଅଳସ୍ୟରେ ଗୁଞ୍ଜିଥିବା, କ୍ରୋଧର ଚାବକ ଧରିଥିବା, ଅଭିମାନର ଧନୁଷ ଏବଂ ଆଶାର ତୀର ନେଇଥିବା, ସେଉଁଠି ଥିବା ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟତାକୁ ବିନଶ୍ୱ କରି, ଓଁକାର ନୌକାରେ ଚଢ଼ି ହୃଦୟ ଆକାଶର ପାରକୁ ଯିବା ପରେ, ଯେତେବେଳେ ଭିତର ଆକାଶ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଏକ ପକ୍ଷୀ ନିଜ ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପରି, ତାହାର ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ପଞ୍ଚଭୂତରେ ପ୍ରବେଶ କରେ; ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମର ଶାଳାକୁ ପ୍ରବେଶ କରାଯାଏ। ପରେ ଚାରିଟି ଜାଲ ଭାଙ୍ଗି, ବ୍ରହ୍ମକୋଶକୁ ଗୁରୁଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଭେଦ କରି, ଶୁଦ୍ଧ, ପବିତ୍ର, ଶୂନ୍ୟ, ଶାନ୍ତ, ପ୍ରାଣହୀନ, ଆତ୍ମାହୀନ, ଅନନ୍ତ, ଅକ୍ଷୟ, ଅଚଳ, ଚିରସ୍ଥାୟୀ, ଅଜନ୍ମା, ସ୍ୱାଧୀନ ଓ ନିଜ ମହିମାରେ ବିରାଜିତ ହୁଏ। ଏହିପରି ନିଜ ମହିମାରେ ବିରାଜିତ ଦେଖି, ଏକ ଅଚଳ ଚକ୍ର ପରି ପୁନର୍ଜନ୍ମର ଚକ୍ରକୁ ଦେଖେ। ଏହିପରି କୁହାଯାଏ— ଯିଏ ଛଅ ମାସ ଧରି ନିୟମିତ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରେ, ତାହାର ଦେହରେ ସଦା ମୁକ୍ତି ରହେ, ସେଉଁଠି ଅନନ୍ତ, ପରମ, ଗୁପ୍ତ, ସଠିକ୍ ଯୋଗ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଯିଏ ରଜ ଓ ତମ ଦ୍ୱାରା ବିଧ୍ଧ, ଯଦିଓ ଭଲ ଭାବେ ଉତ୍ସାହିତ, ପୁଅ, ଜଣେଇ, ଘରେ ଆସକ୍ତ, ସେ କେବେ ମୁକ୍ତି ପାଇନାହିଁ।

ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵାଽନ୍ତର୍ହୃଦଯଃ ଶକାଯନ୍ଯସ୍ତସ୍ମୈ ନମସ୍କୃତ୍ଵାଽନଯା ବ୍ରହ୍ମଵିଦ୍ଯଯା ରାଜନ୍ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପନ୍ଥାନମାରୂଢାଃ ପୁତ୍ରାଃ ପ୍ରଜାପତେରିତି ସନ୍ତୋଷଂ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵତିତିକ୍ଷାଂ ଶାନ୍ତତ୍ଵଂ ଯୋଗାଭ୍ଯାସାଦଵାପ୍ନୋତୀତି ଏତଦ୍ଗୁହ୍ଯତମଂ ନାପୁତ୍ରାଯ ନାଶିଷ୍ଯାଯ ନାଶାନ୍ତାଯ କୀର୍ତଯେଦିତି ଅନନ୍ଯଭକ୍ତାଯ ସର୍ଵଗୁଣସମ୍ପନ୍ନାଯ ଦଦ୍ଯାତ୍

ଏପରି କହି, ଶାକାୟନ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ହୃଦୟରେ ଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ ଏବଂ କହିଲେ— ରାଜା, ଏହି ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ପୁଅମାନେ ବ୍ରହ୍ମପଥକୁ ଆରୋହଣ କରିଛନ୍ତି। ସନ୍ତୋଷ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସହିଷ୍ଣୁତା, ଶାନ୍ତିତ୍ୱ— ଏହା ସବୁ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ। ଏହା ସବୁଠୁ ଗୁପ୍ତ ଉପଦେଶ; ଏହା ପୁଅ, ଶିଷ୍ୟ କିମ୍ବା ଶାନ୍ତ ମନ ନଥିବାକୁ କୁହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହାକୁ କେବଳ ଅନନ୍ୟ ଭକ୍ତି ଓ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ।

ଓଁ ଶୁଚୌ ଦେଶେ ଶୁଚିଃ ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଥଃ ସଦଧୀଯାନଃ ସଦ୍ଵାଦୀ ସଦ୍ଧ୍ଯାଯୀ ସଦ୍ଯାଜୀ ସ୍ଯାଦିତି । ଅତଃ ସଦ୍ବ୍ରହ୍ମଣି ସତ୍ଯଭିଲାଷିଣି ନିର୍ଵୃତ୍ତ୍ଯୋଽନସ୍ତତ୍ଫଲଚ୍ଛିନ୍ନପାଶୋ ନିରାଶଃ ପରେଷ୍ଵାତ୍ମଵଦ୍ଵିଗତଭଯୋ ନିଷ୍କାମୋଽକ୍ଷଯ୍ଯମପରିମିତଂ ସୁଖମାକ୍ରମ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି । ପରମଂ ଵୈ ଶେଵଧେରିଵ ପରସ୍ଯୋଦ୍ଧରଣଂ ଯନ୍ନିଷ୍କାମତ୍ଵମ୍ । ସ ହି ସର୍ଵକାମମଯଃ ପୁରୁଷୋଽଧ୍ଯଵସାଯସଙ୍କଲ୍ପାଭିମାନଲିଙ୍ଗୋ ବଦ୍ଦଃ । ଅତସ୍ତଦ୍ଵିପରୀତୋ ମୁକ୍ତଃ । ଅତ୍ରୈକ ଆହୁର୍ଗୁଣଃ ପ୍ରକୃତିଭେଦଵଶାସଧ୍ଯଵସାଯାତ୍ମବନ୍ଧମୁପାଗତୋ। ଅଧ୍ଯଵସାଯସ୍ଯ ଦୋଷକ୍ଷଯାଦ୍ଧି ମୋକ୍ଷଃ ମନସା ହ୍ଯେଵ ପଶ୍ଯତି ମନସା ଶୃଣୋତି କାମଃ ସଙ୍କଲ୍ପୋ ଵିଚିକିତ୍ସା ଶ୍ରଦ୍ଧାଽଶ୍ରଦ୍ଧା ଧୃତିରଧୃତିର୍ହ୍ରୀର୍ଧୀର୍ଭୀରିତ୍ଯେତତ୍ସର୍ଵଂ ମନ ଏଵ ଗୁଣୌଘୈରୁହ୍ଯମାନଃ କଲୁଷୀକୃତଶ୍ଚାସ୍ଥିରଶ୍ଚଲୋ ଲୁପ୍ଯମାନଃ ସସ୍ପୃହୋ ଵ୍ଯଗ୍ରଶ୍ଚାଭିମାନିତ୍ଵଂ ପ୍ରଯାତ ଇତି ଅହଂ ସୋ ମମେଦମିତ୍ଯେଵଂ ମନ୍ଯମାନୋ ନିବଧ୍ନାତ୍ଯାତ୍ମନାତ୍ମାନ୍ଂ ଜାଲେନେଵ ଖେଚରଃ । ଅତଃ ପୁରୁଷୋଽଧ୍ଯାଵସାଯସଙ୍କଲ୍ପାବିମାନଲିଙ୍ଗୋ ବଦ୍ଦଃ ଅତସ୍ତଦ୍ଵିପରୀତୋ ମୁକ୍ତଃ ତସ୍ମାନ୍ନିରଧ୍ଯଵସାଯୋ ନିଃସଙ୍କଲ୍ପୋ ନିରଭିମାନସ୍ତିଷ୍ଠେତ୍ ଏତନ୍ମୋକ୍ଷଲକ୍ଷଣମ୍ ଏଷାତ୍ର ବ୍ରହ୍ମପଦଵୀ ଏଷୋଽତ୍ର ଦ୍ଵାରଵିଵରୋଽନେନାସ୍ଯ ତମସଃ ପାରଂ ଗମିଷ୍ଯତି । ଅତ୍ର ହି ସର୍ଵେ କାମାଃ ସମାହିତା ଇତ୍ଯତ୍ରୋଦାହରନ୍ତି \: ଯଦା ପଞ୍ଚାଵତିଷ୍ଠନ୍ତେ ଜ୍ଞାନାନି ମନସା ସହ । ବୁଦ୍ଧିଶ ନ ଵିଚେଷ୍ଟତେ ତାମାହୁଃ ପରମାଂ ଗତିମ୍ ॥ ଏତଦୁକ୍ତ୍ଵାନ୍ତର୍ହୃଦଯଃ ଶାକାଯନ୍ଯସ୍ତସ୍ମୈ ନମସ୍କୃତ୍ଵା ଯଥାଵଦୁପଚାରୀ କୃତକୃତ୍ଯୋ ମରୁଦୁତ୍ତରାଯଣଂ ଗତୋ ନ ହ୍ଯତ୍ରୋଦ୍ଵର୍ତ୍ମନା ଗତିଃ ଏଷୋଽତ୍ର ବ୍ରହ୍ମପଥଃ ସୌରଂ ସ୍ଦ୍ଵାରଂ ଭିତ୍ତ୍ଵୋର୍ଦ୍ଧ୍ଵେନ ଵିନିର୍ଗତା ଇତ୍ଯତ୍ରୋଦାହରନ୍ତି ଅନନ୍ତା ରଶ୍ମଯସ୍ତସ୍ଯ ଦୀପଵଦ୍ଯଃ ସ୍ଥିତୋ ହୃଦି । ସିତାସିତାଃ କଦ୍ରୁନୀଲାଃ କପିଲା ମୃଦୁଲୋହିତାଃ ॥ ଊର୍ଧ୍ଵମେକଃ ସ୍ଥିତସ୍ତେଷାଂ ଯୋ ଭିଭିତ୍ଵା ସୂର୍ଯମଣ୍ଡଲମ୍ । ବ୍ରହ୍ମଲୋକମତିକ୍ରମ୍ଯ ତେନ ଯାନ୍ତି ପରାଂ ଗତିମ୍ ॥ ଯଦସ୍ଯାନ୍ଯଦ୍ରଶ୍ମିଶତମୂର୍ଧ୍ଵମେଵ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍ । ତେନ ଦେଵନିକାଯାନାଂ ସ୍ଵଧାମାନି ପ୍ରପଦ୍ଯତେ ॥ ଯେ ନୈକରୂପାଶ୍ଚାଧସ୍ତାଦ୍ରଶ୍ମଯୋଽସ୍ଯ ମୃଦୁପ୍ରଭାଃ । ଇହ କର୍ମୋପଭୋଗାଯ ତୈଃ ସଂସରତି ସୋଽଵଷଃ । ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଗସ୍ଵର୍ଗାପଵର୍ଗହେତୁର୍ଭଗଵାନସାଵାଦିତ୍ଯ ଇତି

ଓଁ। ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଥାନରେ, ନିଜେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ସତ୍ତ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସଦା ଅଧ୍ୟୟନ କରୁଥିବା, ସତ୍ୟ କହୁଥିବା, ପାଠ କରୁଥିବା ଓ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ହେବା ଉଚିତ। ଏହିପରି, ଯିଏ ସତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଆଶା କରେ, ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଫଳର ପାଶ କଟିଯାଏ, ଅନ୍ୟମାନେ ପ୍ରତି ନିରାଶା ଓ ନିଜ ପରି ଦେଖେ, ଭୟ ନାହିଁ, ଆଶା ନାହିଁ, ଅକ୍ଷୟ ଓ ଅପରିମିତ ସୁଖକୁ ଅନୁଭବ କରି ରହିଥାଏ। ପରମ ତ୍ୟାଗ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଉଦ୍ଧାରଣର ଉପାୟ। କାରଣ, ସମସ୍ତ ଆଶାରେ ଗଠିତ ବ୍ୟକ୍ତି ଧୃତି, ସଙ୍କଲ୍ପ ଓ ଅଭିମାନର ଚିହ୍ନରେ ବନ୍ଧା। ଏହାର ବିପରୀତ ହେଉଛି ମୁକ୍ତି। କିଛି ଲୋକ କହନ୍ତି ଗୁଣ ପ୍ରକୃତିର ଭିନ୍ନତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଧୃତି ହେଉଛି ବନ୍ଧନର କାରଣ। ଧୃତିର ଦୋଷ ନଶ୍ୱ କଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। କାରଣ, ମନରେ ଦେଖାଯାଏ, ମନରେ ଶୁଣାଯାଏ; କାମନା, ସଙ୍କଲ୍ପ, ସନ୍ଦେହ, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଅଶ୍ରଦ୍ଧା, ଧୃତି, ଅଧୃତି, ଲଜ୍ଜା, ବୁଦ୍ଧି, ଭୟ— ଏହା ସବୁ ମନରେ ହୁଏ। ଗୁଣରେ ଚଳିତ, ଏହା ଅଶୁଦ୍ଧ, ଅସ୍ଥିର, ଚଞ୍ଚଳ, ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ଆଶାବାନ୍, ବିଚଳିତ ଓ ଅଭିମାନୀ ହୁଏ। 'ମୁଁ ଏହି, ଏହା ମୋର' ଭାବି, ନିଜେ ନିଜକୁ ଜାଲରେ ପକ୍ଷୀ ପରି ବନ୍ଧି ରଖେ। ତେଣୁ, ଧୃତି, ସଙ୍କଲ୍ପ ଓ ଅଭିମାନରେ ବନ୍ଧା ବ୍ୟକ୍ତି ବନ୍ଧା, ଏହାର ବିପରୀତ ମୁକ୍ତ। ତେଣୁ, ନିର୍ଧୃତି, ନିର୍ସଙ୍କଲ୍ପ, ନିର୍ଅଭିମାନରେ ରହିବା ଉଚିତ। ଏହି ମୁକ୍ତିର ଲକ୍ଷଣ; ଏହିଠାରେ ବ୍ରହ୍ମପଥ; ଏହି ଦ୍ୱାର ଖୋଲା— ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବ। ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଆଶା ଏକତ୍ରିତ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ କୁହାଯାଏ— 'ଯେତେବେଳେ ପଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମନ ସହିତ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ବୁଦ୍ଧି କାର୍ଯ୍ୟ କରେନାହିଁ, ସେହିଅବସ୍ଥାକୁ ପରମ ଗତି କୁହନ୍ତି।' ଏହିପରି କହି, ଶାକାୟନ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ହୃଦୟରେ ଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ, ଯଥାଯଥ ଉପଚାର କରି, କୃତକୃତ୍ୟ ହୋଇ, ମରୁତ୍ ଉତ୍ତରାୟଣକୁ ଗଲେ। କାରଣ, ଏଠାରେ ଉପରକୁ ଯିବାରେ ଗତି ନାହିଁ; ଏହିଠାରେ ବ୍ରହ୍ମପଥ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାର ଭେଦି ଉପରକୁ ଯାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ କୁହାଯାଏ— 'ତାଙ୍କର ଅନେକ ରଶ୍ମି, ଦୀପ ପରି, ହୃଦୟରେ ବିରାଜିତ— ଧଳା, କଳା, ହଳଦିଆ, ନୀଳ, କପିଳା, ମୃଦୁ ଲାଲ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଉପରକୁ ଦାଁଡ଼ିଆଁ ରହିଛି, ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳକୁ ଭେଦି, ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଏହା ଦ୍ୱାରା ପରମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହାର ଶତ ରଶ୍ମି ଉପରକୁ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ନିଜ ନିଜ ଗୃହକୁ ପହଞ୍ଚାନ୍ତି। ଯେଉଁ ରଶ୍ମି ତଳେ ଅଛି, ମୃଦୁ ପ୍ରଭା ଥିବା, ସେଉଁଠି କର୍ମ ଭୋଗ ପାଇଁ, ସେମାନେ ତାହା ଦ୍ୱାରା ଅବଶ ହୋଇ ଘୁଞ୍ଚିବାକୁ ପଡ଼େ। ତେଣୁ, ଏହି ଭଗବାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷର କାରଣ।

କିମାତ୍ମକାନି ଵା ଏତାନୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ପ୍ରଚରନ୍ତ୍ଯୁଦ୍ଗନ୍ତା ଚୈତେଷାମିହ କୋ ନିଯନ୍ତା ଵେତ୍ଯାହ । ପ୍ରତ୍ଯାହାତ୍ମାତ୍ମକାନୀତ୍ଯାତ୍ମା ହ୍ଯେଷାମୁଦ୍ଗନ୍ତା ଵାପ୍ସରସୋ ଭାନଵୀଯାଶ୍ଚ ମରୀଚଯୋ ନାମ ଅଥ ପଞ୍ଚଭିଃ ରଶ୍ମିଭିର୍ଵିଷଯାନତ୍ତି କତମ ଆତ୍ମେତି ଯୋଽଯଂ ଶୁଦ୍ଧଃ ପୂତଃ ଶୂନ୍ଯଃ ଶାନ୍ତାଦିଲକ୍ଷଣୋକ୍ତଃ ସ୍ଵକୈର୍ଲିଙ୍ଗୈରୁପଗୃହ୍ଯଃ ତସ୍ଯୈତଲ୍ଲିଙ୍ଗମଲିଙ୍ଗସ୍ଯାଗ୍ନେର୍ଯଦୌଷ୍ଣ୍ଯମାଵିଷ୍ଟଂ ଚାପାଂ ଯଃ ଶିଵତମୋରସ ଇତ୍ଯେକେ । ଅଥ ଵାକ୍ଷ୍ରୋତ୍ରଂ ଚକ୍ଷୁର୍ମନଃ ପ୍ରାଣ ଇତ୍ଯେକେ, ଅଥ ବୁଦ୍ଧିର୍ଧୃତିଃ ସ୍ମୃତିଃ ପ୍ରଜ୍ଞା ତଦିତ୍ଯେକେ ଅଥ ତେ ଏତସ୍ଯୈଵଂ ଯଥୈଵେହ ବୀଜସ୍ଯାଙ୍କୁରାଵାଥଧୂମାର୍ଚିର୍ଵିଷ୍ଫୁଲିଙ୍ଗା ଇଵାଗ୍ନେଶ୍ଚେତି ଅତ୍ରୋଦାହରନ୍ତି \: ଵହ୍ନେଶ୍ଚ ଯଦ୍ଵତ୍ଖଲୁ ଵିଷ୍ଫୁଲିଙ୍ଗାଃ ସୂର୍ଯାନ୍ମଯୂଖାଶ୍ଚ ତଥୈଵ ତସ୍ଯ । ପ୍ରାଣାଦଯୋ ଵୈ ପୁନରେଵ ତସ୍ମା\- ଦଭ୍ଯୁଚ୍ଚରନ୍ତୀହ ଯଥାକ୍ରମେଣ

ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ କେମିତି ପ୍ରକୃତିର? ସେମାନେ ନିଜେ ନିଜେ କାମ କରନ୍ତି କି? ଏଠାରେ କିଏ ସେମାନଙ୍କର ନିୟନ୍ତ୍ରକ? ଏହାର ଉତ୍ତର ହେଉଛି: ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱଭାବର; ଆତ୍ମା ସେମାନଙ୍କର ମୂଳ। ଏହା ଅପ୍ସରା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଭଳି ରୂପ ଧରେ। ପାଞ୍ଚଟି କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଏହା ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁଭବ କରେ। କେଉଁଟି ଆତ୍ମା? ସେଉଁଟି ହେଉଛି ଯାହା ପବିତ୍ର, ଶୁଦ୍ଧ, ଶୂନ୍ୟ, ଶାନ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣରେ ଚିହ୍ନଟ, ନିଜ ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଇଥାଏ। ଏହାର ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଅଗ୍ନିରେ ତାପ, ପାଣିରେ ରସ, ଅନ୍ଧକାରରେ ଆନନ୍ଦ—କିଛି ଲୋକ ଏହିପରି କହନ୍ତି। ଅନ୍ୟମାନେ କହନ୍ତି—ବାଣୀ, କାନ, ଚକ୍ଷୁ, ମନ, ପ୍ରାଣ। ଆଉ କିଛି କହନ୍ତି—ବୁଦ୍ଧି, ଧୃତି, ସ୍ମୃତି, ପ୍ରଜ୍ଞା। ଆଉ କିଛି କହନ୍ତି—ଯେପରି ସୀମେନ୍ଦୁରୁ ଅଙ୍କୁର ଉଠେ, ଅଗ୍ନିରୁ ଧୂଆଁ, ଅର୍ଚ୍ଚି, ଚିଙ୍ଗାରି ଉଠେ, ସେପରି ଏହାରୁ। ଏହାକୁ ଉଦାହରଣ ଭାବେ କହାଯାଏ: 'ଯେପରି ଅଗ୍ନିରୁ ଚିଙ୍ଗାରି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ କିରଣ ବିକୀରଣ ହୁଏ, ସେପରି ଏହାରୁ ପ୍ରାଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ଅନୁକ୍ରମରେ।'

ଏହି ଆତ୍ମାରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ, ସମସ୍ତ ଲୋକ, ସମସ୍ତ ବେଦ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହାର ଉପନିଷଦ ହେଉଛି 'ସତ୍ୟର ସତ୍ୟ'। ଯେପରି ଭିଜା ଅଗ୍ନିରୁ ଭିନ୍ନ ଧୂଆଁ ବାହାରିଯାଏ, ସେପରି ଏହି ମହାତ୍ମାର ଶ୍ୱାସରୁ ଋଗ୍ବେଦ, ଯଜୁର୍ବେଦ, ସାମବେଦ, ଅଥର୍ବାଙ୍ଗିରସ, ଇତିହାସ, ପୁରାଣ, ଜ୍ଞାନ, ଉପନିଷଦ, ଶ୍ଲୋକ, ସୂତ୍ର, ବ୍ୟାଖ୍ୟା, ଅନୁବ୍ୟାଖ୍ୟା ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ପଞ୍ଚେଷ୍ଟକୋ ଵା ଏଷୋଽଗ୍ନିଃ ସଂଵତ୍ସରଃ ତସ୍ଯେମା ଇଷ୍ଟକା ଯୋ ଵସନ୍ତୋ ଗ୍ରୀଷ୍ମୋ ଵର୍ଷାଃ ଶରଦ୍ଧେମନ୍ତଃ ସ ଶିରଃପକ୍ଷସୀପୃଚ୍ଛପୃଷ୍ଟଵାନ୍ ଏଷୋଽଗ୍ନିଃ ପୁରୁଷଵିଦଃ ସେଯଂ ପ୍ରଜାପତେଃ ପ୍ରଥମା ଚିତିଃ କରୈର୍ଯଜମାନମନ୍ତରିକ୍ଷମୁତ୍କ୍ଷିଓପ୍ତ୍ଵା ଵାଯଵେ ପ୍ରାଯଚ୍ଛତ୍ ପ୍ରାଣୋ ଵୈ ଵାଯୁଃ ପ୍ରାଣୋଽଗ୍ନିସ୍ତସ୍ଯେମା ଇଷ୍ଟକା ଯଃ ପ୍ରାଣୋ ଵ୍ଯାନୋଽପାନଃ ସମାନ ଉଦାନଃ ସ ଶିରଃପକ୍ଷସୀପୃଷ୍ଠପୁଚ୍ଛଵାନେଷୋଽଗ୍ନିଃ ପୁରୁଷଵିଦସ୍ତଦିଦମନ୍ତରିକ୍ଷଂ ପ୍ରଜାପତେର୍ଦ୍ଵିତୀଯା ଚିତିଃ କରୈର୍ଯଜମାନଂ ଦିଵମୁତ୍କ୍ଷିପ୍ତେନ୍ଦ୍ରାଯ ପ୍ରାଯଚ୍ଛତ୍ ଅସୌ ଵା ଆଦିତ୍ଯ ଇନ୍ଦ୍ରଃ ସୈଷୋଽଗ୍ନିଃ ତସ୍ଯେମା ଇଷ୍ଟକା ଯଦୃଗ୍ଯଜୁଃ ସାମାଥର୍ଵାଙ୍ଗିରସା ଇତିହାସଂ ପୁରାଣଂ ସ ଶିରଃପକ୍ଷସୀପୁଚ୍ଛପୃଷ୍ଠଵାନେଷୋଽଗ୍ନିଃ ପୁରୁଷଵିଦଃ ସୈଷା ଦ୍ଯୌଃ ପ୍ରଜାପତେସ୍ତୃତୀଯା ଚିତିଃ କରୈର୍ଯଜମାନସ୍ଯାତ୍ମଵିଦେଽଵଦାନଂ କରୋତି ଯଥାତ୍ମଵିଦୁତ୍କ୍ଷିପ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଣେ ପ୍ରାଯଚ୍ଛତ୍ ତତ୍ରାନନ୍ଦୀ ମୋଦୀ ଭଵତି

ଏହି ଅଗ୍ନି ପାଞ୍ଚ ଭାଗର—ଏହା ହେଉଛି ବର୍ଷ। ଏହାର ଇଷ୍ଟକା ହେଉଛି ବସନ୍ତ, ଗ୍ରୀଷ୍ମ, ବର୍ଷା, ଶରତ୍, ହେମନ୍ତ—ଏହିମାନେ ମୁଣ୍ଡ, ପାଖ, ପଛ, ପିଠ ଓ ପୁଛ। ଏହିଅଗ୍ନି ପୁରୁଷଜ୍ଞାନୀଙ୍କର; ଏହା ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଚିତି। ଏହିମାନେ ଦ୍ୱାରା, ହାତରେ ଧରି, ଯଜମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟଲୋକକୁ ଉଠାଇ, ବାୟୁଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରାଯାଇଥିଲା। ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ବାୟୁ, ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ଅଗ୍ନି; ଏହାର ଇଷ୍ଟକା ହେଉଛି ପ୍ରାଣ, ବ୍ୟାନ, ଅପାନ, ସମାନ, ଉଦାନ—ଏହିମାନେ ମୁଣ୍ଡ, ପାଖ, ପଛ, ପିଠ ଓ ପୁଛ। ଏହିଅଗ୍ନି ପୁରୁଷଜ୍ଞାନୀଙ୍କର; ଏହା ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ଦ୍ୱିତୀୟ ଚିତି। ଏହିମାନେ ଦ୍ୱାରା, ହାତରେ ଧରି, ଯଜମାନଙ୍କୁ ଦିବକୁ ଉଠାଇ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରାଯାଇଥିଲା। ସେଇ ଆଦିତ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି ଇନ୍ଦ୍ର, ଏହିଅଗ୍ନି ତାଙ୍କର; ଏହାର ଇଷ୍ଟକା ହେଉଛି ଋଗ୍, ଯଜୁସ୍, ସାମ, ଅଥର୍ବାଙ୍ଗିରସ, ଇତିହାସ, ପୁରାଣ—ଏହିମାନେ ମୁଣ୍ଡ, ପାଖ, ପୁଛ, ପିଠ। ଏହିଅଗ୍ନି ପୁରୁଷଜ୍ଞାନୀଙ୍କର; ଏହା ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ତୃତୀୟ ଚିତି। ଏହିମାନେ ଦ୍ୱାରା, ହାତରେ ଧରି, ଯଜମାନଙ୍କୁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଉଠାଇ, ତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିଥିଲେ। ଯେପରି ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଉଠାଇ ନେଇ, ବ୍ରହ୍ମାକୁ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ସେ ଆନନ୍ଦିତ ଓ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଏ।

ପୃଥିଵୀଗାର୍ହପତ୍ଯୋଽନ୍ତରିକ୍ଷଂ ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନିର୍ଦ୍ଯୌରାହଵନୀଯଃ ତତ ଏଵ ପଵମାନପାଵକଶୁଚଯ ଆଵିଷ୍କୃତମେତେନାସ୍ଯ ଯଜ୍ଞମ୍ ଯତଃ ପଵମାନପାଵକଶୁଚିସଂଘାତୋ ହି ଜାଠରଃ ତସ୍ମାଦଗ୍ନିର୍ଯଷ୍ଟଵ୍ଯଃ ଚେତଵ୍ଯଃ ସ୍ତୋତଵ୍ଯୋଽଭିଧ୍ଯାତଵ୍ଯଃ ଯଜମାନୋ ହଵିର୍ଗୃହୀତ୍ଵା ଦେଵତାଭିଧ୍ଯାନମିଚ୍ଛତି \: ହିରଣ୍ଯଵର୍ଣଃ ଶକୁନୋ ହୃଦ୍ଯାଦିତ୍ଯେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ ମଦ୍ଗୁର୍ହଂସସ୍ତେଜୋଵୃଷଃ ସୋଽସ୍ମିନ୍ନଗ୍ନୌ ଯଜାମହେ ଇତି ଚାପି ମନ୍ତ୍ରାର୍ଥଂ ଵିଚିନୋତି । ତତ୍ସଵିତୁର୍ଵରେଣ୍ଯଂ ଭର୍ଗୋଽସ୍ଯାଭିଧ୍ଯେଯଂ ଯୋ ବୁଦ୍ଧ୍ଯନ୍ତସ୍ଥୋ ଧ୍ଯାଯୀହ ମନଃଶାନ୍ତିପଦମନୁସରତ୍ଯାତ୍ମନ୍ଯେଵ ଧତ୍ତେଽତ୍ରେମେ ଶ୍ଲୋକା ଭଵନ୍ତି \: ୧ ଯଥା ନିରିନ୍ଧନୋ ଵହ୍ନିଃ ସ୍ଵଯୋନାଵୁପଶାମ୍ଯତେ ତଥା ଵୃତ୍ତିକ୍ଷଯାଚ୍ଚିତ୍ତଂ ସ୍ଵଯୋନାଵୁପଶାମ୍ଯତେ । ୨ ସ୍ଵଯୋନାଵୁପଶାନ୍ତସ୍ଯ ମନସଃ ସତ୍ଯକାମତଃ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥଵିମୂଢସ୍ଯାନୃତାଃ କର୍ମଵଶାନୁଗାଃ । ୩ ଚିତ୍ତମେଵ ହି ସଂସାରମ୍ ତତ୍ପ୍ରଯତ୍ନେନ ଶୋଧଯେତ୍ ଯଚ୍ଚିତ୍ତସ୍ତନ୍ମଯୋ ଭଵତି ଗୁହ୍ଯମେତତ୍ସନାତନମ୍ । ୪ ଚିତ୍ତସ୍ଯ ହି ପ୍ରସାଦେନ ହନ୍ତି କର୍ମ ଶୁଭାଶୁଭମ୍ ପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମାତ୍ମନି ସ୍ଥିତ୍ଵା ସୁଖମଵ୍ଯଯମଶ୍ନୁତେ । ୫ ସମାସକ୍ତଂ ଯଥା ଚିତ୍ତଂ ଜନ୍ତୋର୍ଵିଷଯଗୋଚରେ ଯଦ୍ଯେଵଂ ବ୍ରହ୍ମଣି ସ୍ଯାତ୍ତତ୍କୋ ନ ମୁଚ୍ଯେତ ବନ୍ଧନାତ୍ । ୬ ମନୋ ହି ଦ୍ଵିଵିଧଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ଚାଶୁଦ୍ଧମେଵ ଚ ଅଶୁଦ୍ଧଂ କାମସମ୍ପର୍କାତ୍ ଶୁଦ୍ଧଂ କାମଵିଵର୍ଜିତମ୍ । ୭ ଲଯ ଵିକ୍ଷେପରହିତଂ ମନଃ କୃତ୍ଵା ସୁନିଶ୍ଚଲମ୍ ଯଦା ଯାତ୍ଯମନୀଭାଵଂ ତଦା ତତ୍ପରମଂ ପଦମ୍ । ୮ ତାଵନ୍ମନୋ ନିରୋଦ୍ଧଵ୍ଯଂ ହୃଦି ଯାଵତ୍କ୍ଷଯଂ ଗତମ୍ ଏତଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ଚ ମୋକ୍ଷଂ ଚ ଶେଷାନ୍ଯେ ଗ୍ରନ୍ଥଵିସ୍ତରାଃ । ୯ ସମାଧିନିର୍ଧୌତମଲସ୍ଯ ଚେତସୋ ନିଵେଶିତସ୍ଯାତ୍ମନି ଯତ୍ସୁଖଂ ଭଵେତ୍ ନ ଶକ୍ଯତେ ଵର୍ଣଯିତୁଂ ଗିରା ତଦା ସ୍ଵଯଂ ତଦନ୍ତଃକରଣେନ ଗୃହ୍ଯତେ । ୧୦ ଅପାମାପୋଽଗ୍ନିରଗ୍ନୌ ଵା ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଵ୍ଯୋମ ନ ଲକ୍ଷଯେତ୍ ଏଵମନ୍ତର୍ଗତଂ ଯସ୍ଯ ମନଃ ସ ପରିମୁଚ୍ଯତେ । ୧୧ ମନ ଏଵ ମନୁଷ୍ଯାଣଂ କାରଣଂ ବନ୍ଧମୋକ୍ଷଯୋଃ ବନ୍ଧାଯ ଵିଷଯାସଂଗିଂ ମୋକ୍ଷୋ ନିର୍ଵିଷଯଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଅତୋଽନଗ୍ନିହୋତ୍ର୍ଯନଗ୍ନିଚିଦଜ୍ଞାନଭିଧ୍ଯାଯିନାଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ପଦଵ୍ଯୋମାନୁସ୍ମରଣଂ ଵିରୁଦ୍ଧମ୍ ତସ୍ମାଦଗ୍ନିର୍ଯଷ୍ଟଵ୍ଯଃ ଚେତଵ୍ଯଃ ସ୍ତୋତଵ୍ଯୋଽଭିଧ୍ଯାତଵ୍ଯଃ

ପୃଥିବୀ ହେଉଛି ଗାର୍ହପତ୍ୟ ଅଗ୍ନି, ମଧ୍ୟଲୋକ ହେଉଛି ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି, ଦିବ ହେଉଛି ଆହବନୀୟ। ଏହିଠାରୁ ପବିତ୍ର, ପବନକାରୀ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଗ୍ନି ଉଦ୍ଭବିତ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ପବିତ୍ର, ପବନକାରୀ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଗ୍ନିର ସମୂହ ହେଉଛି ଜଠର; ତେଣୁ ଅଗ୍ନିକୁ ପୂଜିବା, ଧ୍ୟାନ କରିବା, ସ୍ତୁତି କରିବା, ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ। ଯଜମାନ ହବି ଧରି, ଦେବତାର ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ ଚାହେ: 'ସୁନାର ରଙ୍ଗର ପକ୍ଷୀ, ହୃଦୟରେ ବସିଥିବା, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ହଂସ, ତେଜସ୍ୱୀ ବୃଷ, ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ଆମେ ଯଜ୍ଞ କରୁଛୁ।' ଏହିପରି ମନ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଚିନ୍ତା କରେ: 'ସବିତାର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତେଜସ୍ୱୀ ଆଲୋକକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ, ଯାହା ବୁଦ୍ଧିରେ ବସିଥାଏ, ଧ୍ୟାନୀ ମନ ଶାନ୍ତିର ପଥକୁ ଅନୁସରେ, ଏବଂ ଆତ୍ମାରେ ରଖେ।' ଏହି ବିଷୟରେ କିଛି ଶ୍ଲୋକ ଅଛି: 1. ଯେପରି ଇଂଧନ ନଥିବା ଅଗ୍ନି ନିଜ ମୂଳକୁ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେପରି ଚିତ୍ତର ଚଳଚଳା ଶେଷ ହେଲେ ଏହା ନିଜ ମୂଳକୁ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। 2. ଯେ ମନ ନିଜ ମୂଳରେ ଶାନ୍ତ, ସତ୍ୟକାମୀ, କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟରେ ମୁହିଯାଇଛି, ତାହାର କର୍ମ ଅସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥାଏ। 3. ମନ ହିଁ ସଂସାର; ତେଣୁ ଏହାକୁ ଚେଷ୍ଟାରେ ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ। ଯେପରି ମନ, ସେପରି ଲୋକ; ଏହି ଗୁପ୍ତ ପୁରାତନ ରହସ୍ୟ। 4. ଚିତ୍ତର ପ୍ରସାଦ ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ ଅଶୁଭ କର୍ମ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ପ୍ରସନ୍ନ ଆତ୍ମାକୁ ଆତ୍ମାରେ ରଖି, ଅବିନାଶୀ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରେ। 5. ଯେପରି ପ୍ରାଣୀର ମନ ବିଷୟରେ ଆସକ୍ତ, ସେପରି ଯଦି ବ୍ରହ୍ମରେ ହୁଏ, ତେବେ କିଏ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହେବେ ନାହିଁ? 6. ମନ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅଶୁଦ୍ଧ; ଅଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ କାମ ସଂଯୋଗରୁ, ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ କାମ ନାଥିଲେ। 7. ଯେତେବେଳେ ମନ ଲୟ ଓ ବିକ୍ଷେପ ରହିତ ହୋଇ, ସ୍ଥିର ହୁଏ, ଏବଂ ଅମନ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେହି ପରମ ପଦ। 8. ମନକୁ ହୃଦୟରେ ଅଟକାଇ ରଖିବା ଉଚିତ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଏହିଏ ଜ୍ଞାନ ଓ ମୋକ୍ଷ; ବାକି ସବୁ ଗ୍ରନ୍ଥର ବିସ୍ତାର। 9. ଯେତେବେଳେ ଚିତ୍ତ ସମାଧି ଦ୍ୱାରା ମଳମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଆତ୍ମାରେ ନିବିଡ଼ ହୁଏ, ଏହି ସୁଖ ଶବ୍ଦରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିହେବ ନାହିଁ; ସେତେବେଳେ ନିଜ ଅନ୍ତଃକରଣ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ। 10. ପାଣିରେ ପାଣି, ଅଗ୍ନିରେ ଅଗ୍ନି, ଆକାଶରେ ଆକାଶ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ସେପରି ଯାହାର ମନ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇଯାଏ, ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତ। 11. ମନ ହିଁ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷର କାରଣ; ବିଷୟରେ ଆସକ୍ତ ହେଲେ ବନ୍ଧନ, ବିଷୟ ରହିତ ହେଲେ ଏହାକୁ ମୋକ୍ଷ କୁହାଯାଏ। ତେଣୁ ଯେମାନେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଅଗ୍ନିକୁ ଉଜାଗର କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଜ୍ଞାନ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମପଥର ସ୍ମରଣ ବିରୋଧୀ। ତେଣୁ ଅଗ୍ନିକୁ ପୂଜିବା, ଧ୍ୟାନ କରିବା, ସ୍ତୁତି କରିବା, ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ।

ନମୋଽଗ୍ନଯେ ପୃଥିଵୀ କ୍ଷିତେ ଲୋକସ୍ମୃତେ ଲୋକମ୍ସ୍ମୈ ଯଜମାନାଯ ଧେହି ନମୋ ଵାଯଵେଽନ୍ତରିକ୍ଷକ୍ଷିତେ ଲୋକସ୍ମୃତେ ଲକମସ୍ମୈ ଯଜମାନାଯ ଧେହି ନମ ଆଦିତ୍ଯାଯ ଦିଵିକ୍ଷିତେ ଲୋକସ୍ମୃତେ ଲୋକମସ୍ମୈ ଯଜମାନାଯ ଧେହି ନମୋ ବ୍ରହ୍ମଣେ ସର୍ଵକ୍ଷିତେ ସର୍ଵସ୍ମୃତେ ସର୍ଵମସ୍ମୈ ଯଜମାନାଯ ଧେହି ହିରଣ୍ମଯେନ ପାତ୍ରେଣ ସତ୍ଯସ୍ଯାପିହିତଂ ମୁଖମ୍ ତତ୍ତ୍ଵଂ ପୂଷନ୍ନପାଵୃଣୁ ସତ୍ଯଧର୍ମାଯ ଵିଷ୍ଣଵେ ଯୋଽସା ଆଦିତ୍ଯେ ପୁରୁଷଃ ସୋଽସା ଅହମ୍ ଏଷ ହ ଵୈ ସତ୍ଯଧର୍ମୋ ଯଦାଦିତ୍ଯସ୍ଯ ଆଦିତ୍ଯତ୍ଵଂ ତଚ୍ଛୁକ୍ଲମ୍ ପୁରୁଷମ୍ ଅଲିଙ୍ଗମ୍ ନଭସୋଽନ୍ତର୍ଗତସ୍ଯ ତେଜସୋଂଽଶମାତ୍ରମେତଦ୍ଯଦାଦିତ୍ଯସ୍ଯ ମଧ୍ଯ ଇଵେତ୍ଯ୍ ଅକ୍ଷିଣ୍ଯଗ୍ନୌ ଚୈତଦ୍ବ୍ରହ୍ମୈତଦମୃତମେତଦ୍ଭର୍ଗଃ ଏତତ୍ସତ୍ଯଧର୍ମୋ ନଭସୋଽନ୍ତର୍ଗତସ୍ଯ ତେଜସୋଂଽଶମାତ୍ରମେତଦ୍ଯଦାଦିତ୍ଯସ୍ଯ ମଧ୍ଯେ ଅମୃତଂ ଯସ୍ଯ ହି ସୋମଃ ପ୍ରାଣା ଵା ଅପ୍ଯଯଂକୁରା ଏତକ଼୍ଦ୍ବ୍ରହ୍ମୈତଦମୃତମେତଦ୍ଭର୍ଗଃ ଏତତ୍ସତ୍ଯଧର୍ମୋ ନଭସୋଽନ୍ତର୍ଗତସ୍ଯ ତେଜସୋଽଂଶମାତ୍ରମ୍ ଏତଦ୍ଯଦାଦିତ୍ଯସ୍ଯ ମଧ୍ଯେ ଯଜୁର୍ଦୀପ୍ଯତ୍ଯୌମାପୋଜ୍ଯୋତିରସୋଽମୃତଂବ୍ରହ୍ମ ଭୂର୍ଭୁଵଃ ସ୍ଵରୋମ୍ । ଅଷ୍ଟପାଦଂ ଶୁଚିଂ ହଂସଂ ତ୍ରିସୂତ୍ରମଣୁମଵ୍ଯଯମ୍ ଦ୍ଵିଧର୍ମୋଽନ୍ଧଂ ତେଜସେନ୍ଧଂ ସର୍ଵଂ ପଶ୍ଯନ୍ପଶ୍ଯତି ନଭସୋଽନ୍ତର୍ଗତସ୍ଯ ତେଜସୋଽନ୍ଶମାତ୍ରମେତଦ୍ଯଦାଦିତ୍ଯସ୍ଯ ମଧ୍ଯେ ଉଦିତ୍ଵା ମଯୂଖେ ଭଵତ ଏତତ୍ସଵିତ୍ସତ୍ଯଧର୍ମ ଏତଦ୍ଯଜୁରେତତ୍ତପ ଏତଦଗ୍ନିରେତଦ୍ଵାଯୁରେତତ୍ପ୍ରାଣ ଏତଦାପ ଏତଚ୍ଚନ୍ଦ୍ରମା ଏତଚ୍ଛୁକ୍ରମେତଦମୃତମେତଦ୍ବ୍ରହ୍ମଵିଷଯମେତଦ୍ଭାନୁରର୍ଣଵସ୍ତସ୍ମିନ୍ନେଵ ଯଜମାନଃ ସୈନ୍ଧଵ ଇଵ ଵ୍ଲୀଯନ୍ତ ଏଷା ଵୈ ବ୍ରହ୍ମୈକତାତ୍ର ହି ସର୍ଵେ କାମାଃ ସମାହିତା ଇତ୍ଯତ୍ରୋଦାହରନ୍ତି \: ଅଂଶୁଧାରଯ ଇଵାଣୁଵାତେରିତଃ ସଂସ୍ଫୁରତ୍ଯସାଵନ୍ତର୍ଗଃ ସୁରାଣାମ୍ ଯୋ ହୈଵଂଵିତ୍ସ ସଵିତ୍ ସ ଦ୍ଵୈତଵିତ୍ ସୈକଧାମେତଃ ସ୍ଯାତ୍ତଦାତ୍ମକଶ୍ଚ \: ଯେ ଵିନ୍ଦଵ ଇଵାଭ୍ଯୁଚ୍ଚରନ୍ତ୍ଯଜସ୍ରମ୍ ଵିଦ୍ଯୁଦିଵାଭ୍ରାର୍ଚିଷଃ ପରମେ ଵ୍ଯୋମନ୍ ତେଽଋଚିଷୋ ଵୈ ଯଶସ ଆଶ୍ରଯଵାସାଜ୍ଜଟାଭିରୂପା ଇଵ କୃଷ୍ଣଵର୍ତ୍ମନଃ

ପୃଥିବୀରେ ବସିଥିବା ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର; ସେଇ ଲୋକକୁ ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ଦିଅ। ମଧ୍ୟାକାଶରେ ବସିଥିବା ବାୟୁଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର; ସେଇ ଲୋକକୁ ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ଦିଅ। ଦିବିରେ ବସିଥିବା ଆଦିତ୍ୟଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର; ସେଇ ଲୋକକୁ ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ଦିଅ। ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର; ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତକୁ ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ଦିଅ। ସତ୍ୟର ମୁହଁଟି ହେଉଛି ସୁନାର ପାତ୍ରରେ ଢାକାଯାଇଛି; ହେ ପୂଷଣ, ସତ୍ୟ ଧର୍ମ ପାଇଁ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଇଁ ଏହାକୁ ଖୋଲ। ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଯିଏ ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି, ସେଇ ମୁଁ, ଏହି ପୁରୁଷ ମୁଁ ହେଉଛି। ଏହିଠାରେ ସତ୍ୟ ଧର୍ମ ଏହି: ସୂର୍ଯ୍ୟର ସୂର୍ଯ୍ୟତ୍ୱ ହେଉଛି ଏହି ଶୁଦ୍ଧ, ରୂପହୀନ ପୁରୁଷ, ଆକାଶ ଭିତରେ ଥିବା ଆଲୋକର ଏକ ଅଂଶ। ଆଖିର ଅଗ୍ନିରେ ଏହି ବ୍ରହ୍ମ, ଏହି ଅମୃତତ୍ୱ, ଏହି ତଜ୍ଜ୍ୱଳ୍ୟ, ଏହି ସତ୍ୟ ଧର୍ମ; ଏହି ଆକାଶ ଭିତରେ ଥିବା ଆଲୋକର ଏକ ଅଂଶ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ। ଯାହା ଅମୃତ, ଯାହାର ସୋମ ହେଉଛି ପ୍ରାଣ, ସେଉଁଠି ଅଙ୍କୁର ହୁଏ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମ, ଏହି ଅମୃତତ୍ୱ, ଏହି ତଜ୍ଜ୍ୱଳ୍ୟ, ଏହି ସତ୍ୟ ଧର୍ମ; ଏହି ଆକାଶ ଭିତରେ ଥିବା ଆଲୋକର ଏକ ଅଂଶ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ। ଯଜୁର୍ବେଦ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଓଁ, ଜଳ, ଜ୍ୟୋତି, ରସ, ଅମୃତ, ବ୍ରହ୍ମ, ଭୂ, ଭୁଃ, ସ୍ୱର୍ଗ। ଅଷ୍ଟପଦ, ଶୁଦ୍ଧ ହଁସ, ତିନି ଧାଗା, ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଅବିନାଶୀ, ଦୁଇ ପ୍ରକୃତି, ଅନ୍ଧ, ତେଜ ଜଳାଇଥିବା, ସମସ୍ତକୁ ଦେଖୁଥିବା, ସେ ଆକାଶ ଭିତରେ ଥିବା ଆଲୋକର ଏକ ଅଂଶ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖେ। ଉଦିଉଥିବାବେଳେ ଏହା କିରଣ ହୁଏ; ଏହି ସବିତାର ସତ୍ୟ ଧର୍ମ, ଏହି ଯଜୁର୍ବେଦ, ଏହି ତାପ, ଏହି ଅଗ୍ନି, ଏହି ବାୟୁ, ଏହି ପ୍ରାଣ, ଏହି ଜଳ, ଏହି ଚନ୍ଦ୍ରମା, ଏହି ଶୁଦ୍ଧ, ଏହି ଅମୃତ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମ, ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଏହି ସମୁଦ୍ର। ଏହିରେ, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା ଲୁଣ ଜଳରେ ମିଶିଯିବା ପରି ଲୟ ହୁଏ। ଏହା ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମର ଏକତା, କାରଣ ସମସ୍ତ ଆଶା ଏଠି ସଂଯୁକ୍ତ। ଏହା ବିଷୟରେ କହାଯାଏ: କିରଣ ଭଳି, ସୂକ୍ଷ୍ମ ବାୟୁରେ ଚଳିତ, ଏହି ଭିତର ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ସାହିତ। ଯିଏ ଏପରି ଜାଣେ, ସେ ସବିତାର ଜ୍ଞାନୀ, ଦ୍ୱିତୀୟତ୍ୱ ଓ ଏକତାର ଜ୍ଞାନୀ, ସେ ଏହି ପ୍ରକୃତିର। ଫୁଟିଉଠୁଥିବା ତିନି, ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଭଳି, ସେଉଁଠି ଉଚ୍ଚ ଆକାଶରେ ଉଠିଯାନ୍ତି; ସେଇ କିରଣମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଯଶସ୍ୱୀ ଅବସ୍ଥାନ, ଅନ୍ଧାରା ପଥରେ ଜଟା ଭଳି ପ୍ରକାଶିତ।

ଦ୍ଵେ ଵା ଵ ଖଲ୍ଵେତେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଯୋତିଷୋ ରୂପକେ ଶାନ୍ତମେକଂ ସମୃଦ୍ଧଂ ଚୈକମ୍ ଅଥ ଯଚ୍ଛନ୍ତଂ ତସ୍ଯାଧାରଂ ଖମ୍ ଅଥ ଯତ୍ସମୃଦ୍ଧମିଦଂ ତସ୍ଯାନ୍ନମ୍ ତସ୍ମାନ୍ମନ୍ତ୍ରୌଷଧାଜ୍ଯାମିଷପୁରୋଡାଶସ୍ଥାଲୀପାକାଦିଭିର୍ଯଷ୍ଟଵ୍ଯମନ୍ତ\- ର୍ଵେଦ୍ଯାମାସ୍ନ୍ଯଵଶିଷ୍ଟୈରନ୍ନପାନୈଶ୍ଚାସ୍ଯମାହଵନୀଯମିତି ମତ୍ଵା ତେଜସଃ ସମୃଦ୍ଧ୍ଯୈ ପୁଣ୍ଯଲୋକଵିଜିତ୍ଯର୍ଥାଯାମୃତତ୍ଵାଯ ଚାତ୍ରୋଦାହରନ୍ତି \: ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରଂ ଜୁହୁଯାତ୍ସ୍ଵର୍ଗକାମୋ ଯମରାଜ୍ଯମଗ୍ନିଷ୍ଟୋମେନାଭିଯଯତି ସୋମରାଜ୍ଯମୁକ୍ଥେନ ସୂର୍ଯରାଜ୍ଯଂ ଷୋଡଶୀନା ସ୍ଵାରାଜ୍ଯମତିରାତ୍ରେଣ ପ୍ରାଜାପତ୍ଯମାସହସ୍ରସଂଵତ୍ସରାନ୍ତକ୍ରତୁନେତି \: ଵର୍ତ୍ଯାଧାରସ୍ନେହଯୋଗାଦ୍ଯଥା ଦୀପସ୍ଯ ସଂସ୍ଥିତିଃ । ଅନ୍ତର୍ଯାଣ୍ଡୋପଯୋଗାଦିମୌ ସ୍ଥିତାଵାତ୍ମଶିଚୀ ତଥା

ବ୍ରହ୍ମଜ୍ୟୋତିର ଦୁଇଟି ରୂପ ଅଛି: ଗଭୀର ଶାନ୍ତ ଏକଟି, ଅନ୍ୟଟି ହେଉଛି ପ୍ରଚୁର ତେଜସ୍ୱୀ। ଯାହା ଶାନ୍ତ, ତାହାର ଆଧାର ହେଉଛି ଆକାଶ; ଯାହା ପ୍ରଚୁର, ତାହାର ଆଧାର ହେଉଛି ଅନ୍ନ। ଏହିକାରଣରୁ, ମନ୍ତ୍ର, ଔଷଧ, ଘୃତ, ମାଂସ, ପିଠା, ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପଚାର ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ଯଜ୍ଞ ପରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅନ୍ନ ଓ ପାନୀୟ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ, ଭାବି, 'ଏହି ହେଉଛି ଆହବନୀୟ', ତେଜ ବୃଦ୍ଧି, ପୁଣ୍ୟ ଲୋକ ଜିତିବା ଓ ଅମୃତତ୍ୱ ପାଇଁ। ଏହି ବିଷୟରେ କହାଯାଏ: 'ସ୍ୱର୍ଗ ଆଶା କରି ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରିବା ଉଚିତ; ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଦ୍ୱାରା ଯମର ରାଜ୍ୟ, ଉକ୍ଥ ଦ୍ୱାରା ସୋମର ରାଜ୍ୟ, ଷୋଡଶୀ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟର ରାଜ୍ୟ, ଅତିରାତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱାରାଜ୍ୟ, ଏବଂ ହଜାର ବର୍ଷର ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଷର ଶେଷ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।' ଯେପରି ଦୀପ ତେଲ, ବତି ଓ ଆଧାର ଦ୍ୱାରା ଦୀପ୍ତି ଦେଉଛି, ସେପରି ଦୁଇଟି ଆତ୍ମା ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଅଣ୍ଡର ଉପଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଅବସ୍ଥିତ।

ତସ୍ମାଦୋମିତ୍ଯନେନୈତଦୁପାସୀତାପରିମିତଂ ତେଜସ୍ତତ୍ତ୍ରେଧଭିହିତମଗ୍ନାଵାଦିତ୍ଯେ ପ୍ରାଣେଽଥୈଷା ନାଡ୍ଯନ୍ନବହୁମିତ୍ଯେଷାଗ୍ନୌ ହୁତମାଦିତ୍ଯଂ ଗମଯତି ଅତୋ ଯୋ ରସୋଽସ୍ରଵତ୍ ସ ଉଦ୍ଗୀଥଂ ଵର୍ଷତି ତେନେମେ ପ୍ରାଣାଃ ପ୍ରାଣେଭ୍ଯଃ ପ୍ରଜା ଇତ୍ଯତ୍ରୋଦାହରନ୍ତି \: ଯଦ୍ଧଵିରଗ୍ନୌ ହୂଯତେ ତଦାଦିତ୍ଯଂ ଗମଯତି ତତ୍ସୂର୍ଯୋ ରଶ୍ମିଭିର୍ଵର୍ଷତି ତେନାନ୍ନଂ ଭଵତି ଅନ୍ନାଦ୍ଭୂତାନାମୁତ୍ପତ୍ତିରିତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହ \: ଅଗ୍ନୌ ପ୍ରାସ୍ତାହୁତିଃ ସମ୍ଯଗାଦିତ୍ଯମୁପତିଷ୍ଠତେ । ଆଦିତ୍ଯାଜ୍ଜାଯତେ ଵୃଷ୍ଟିର୍ଵୃଷ୍ଟେରନ୍ନଂ ତତଃ ପ୍ରଜାଃ

ଏହିକାରଣରୁ 'ଓଁ' ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଏହି ଅସୀମ ତେଜକୁ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ତିନି ଭାବରେ କହାଯାଇଛି—ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ପ୍ରାଣ। ଏଠାରେ କହାଯାଏ: 'ଅଧିକ ଅନ୍ନ ନୁହେଁ', କାରଣ ଅଗ୍ନିରେ ଯେଉଁ ହବି ଦିଆଯାଏ, ସେଉଁଟି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚେ। ସେଠାରୁ ଯେ ରସ ବହିଯାଏ, ସେଉଁଟି ଉଦ୍ଗୀଥ ଭାବରେ ବର୍ଷା ହୁଏ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣମାନେ ପ୍ରାଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏବଂ ସେଉଁଠାରୁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ଏହିପରି କହାଯାଏ: 'ଅଗ୍ନିରେ ଯେ ହବି ଦିଆଯାଏ, ସେଉଁଟି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚେ; ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ବର୍ଷା, ବର୍ଷାରୁ ଅନ୍ନ, ଅନ୍ନରୁ ପ୍ରାଣୀ।'

ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରଂ ଜୁହ୍ଵାନୋ ଲୋଭଜାଲଂ ଭିନତ୍ତି ଅତଃ ସଂମୋହଂ ଛିତ୍ଵା ନ କ୍ରୋଧାନ୍ସ୍ତୁନ୍ଵାନଃ କାମମଭିଧ୍ଯାଯମାନସ୍ତତଶ୍ଚତୁର୍ଜାଲଂ ବ୍ରହ୍ମକୋଶଂ ଭିନ୍ଦଦତଃ ପରମାକାଶମତ୍ର ହି ସୌର ସୌମ୍ଯାଗ୍ନେଯସାତ୍ଵିକାନି ମଣ୍ଡଲାନି ଭିତ୍ତ୍ଵା ତତଃ ଶୁଦ୍ଧଃ ସତ୍ତ୍ଵାନ୍ତରସ୍ଥମଚଲମମୃତମଚ୍ଯୁତଂ ଧ୍ରୁଵଂ ଵିଷ୍ଣୁସଂଜ୍ଞିତମ୍ ସର୍ଵାପରଂ ଧାମ ସତ୍ଯକାମସର୍ଵଜ୍ଞତ୍ଵସଂଯୁକ୍ତମ୍ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରମ୍ ଚୈତନ୍ଯମ୍ ସ୍ଵେ ମହିମ୍ନି ତିଷ୍ଠମାନଂ ପଶ୍ଯତି ଅତ୍ରୋଦାହରନ୍ତି \: ରଵିମଧ୍ଯେ ସ୍ଥିତଃ ସୋମଃ ସୋମମଧ୍ଯେ ହୁତାଶନଃ । ତେଜୋମଧ୍ଯେ ସ୍ଥିତଂ ସତ୍ତ୍ଵଂ ସତ୍ତ୍ଵମଧ୍ଯେ ସ୍ଥିତୋଽଚ୍ଯୁତଃ ॥ ଶରୀରପ୍ରାଦେଶାଙ୍ଗୁଷ୍ଠମାତ୍ରମଣୋରପ୍ଯନ୍ଵଯଂ ଧ୍ଯାତ୍ଵାତଃପରମତାଂ ଗଚ୍ଛତି ଅତ୍ର ହି ସର୍ଵେ କାମାଃ ସମାହିତା ଇତି ଅତ୍ରୋଦାହରନ୍ତି \: ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠପ୍ରାଦେଶଶରୀରମାତ୍ରଂ ପ୍ରଦୀପପ୍ରତାପଵଦ୍ଵିସ୍ତ୍ରିଧା ହି ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମାଭିଷ୍ଟୂଯମାନଂ ମହୋ ଦେଵୋ ଭୁଵନାନ୍ଯାଵିଵେଶ । ଓଁ ନମୋ ବ୍ରହ୍ମଣେ ନମଃ

ଯିଏ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରନ୍ତି, ସେ ଲୋଭର ଜାଲକୁ ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି; ଏଭଳି ମୋହକୁ କାଟି, କ୍ରୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି ନାହିଁ, କାମନା ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ, ଅନ୍ୟର ଜିନିଷ ଆଶା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେ ଚାରିପ୍ରକାର ଜାଲ, ବ୍ରହ୍ମର କୋଷକୁ ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି। ତାପରେ ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆକାଶକୁ ବେଦି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି ଓ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱ ମଣ୍ଡଳକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ସେ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ଅଚଳ, ଅମୃତ, ଅବିଚଳ, ଧ୍ରୁବ, ବିଷ୍ଣୁ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧାମ, ସତ୍ୟ କାମ ଓ ସର୍ବଜ୍ଞତା ଯୁକ୍ତ, ସ୍ୱାଧୀନ ଚେତନା, ନିଜ ମହିମାରେ ବସିଥିବାକୁ ଦେଖନ୍ତି। ଏଠାରେ କହାଯାଏ: 'ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ସୋମ, ସୋମ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନି, ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ତ୍ୱ, ସତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ଅଚ୍ୟୁତ।' ଶରୀର ଭିତରେ ଅଙ୍ଗୁଠି ପରିମାଣ ବା ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଯାହାକୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏଠି ସମସ୍ତ ଆଶା ଏକତ୍ରିତ। ଏହିପରି କହାଯାଏ: 'ଅଙ୍ଗୁଠି ପରିମାଣ ଶରୀର ଭିତରେ, ଦୀପର ପ୍ରଭା ଭଳି, ତିନି ଭାବରେ ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରଶଂସିତ, ମହା ଦେବତା ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି। ଓଁ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ନମସ୍କାର।'

ଇତି ଷଷ୍ଠଃ ପ୍ରପାଠକଃ ॥ ପ୍ରପାଠକ ୭ । ଅଗ୍ନିର୍ଗାଯତ୍ରଂ ତ୍ରିଵୃଦ୍ରଥନ୍ତରଂ ଵସନ୍ତଃ ପ୍ରାଣୋ ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ଵସଵଃ ପୁରସ୍ତାଦୁଦ୍ଯନ୍ତି ତପନ୍ତି ଵର୍ଷନ୍ତି ସ୍ତୁଵନ୍ତି ପୁନର୍ଵିଶ୍ନତି ଅନ୍ତର୍ଵିଵଏଣେକ୍ଷନ୍ତି ଅଚିନ୍ତ୍ଯୋଽମୂର୍ତୋ ଗଭୀରୋ ଗୁଣଭୁଗ୍ଭଯୋଽନିର୍ଵୃତ୍ତିର୍ଯୋଗୀଶ୍ଵରଃ ସର୍ଵଜ୍ଞୋ ମଘୋଽପ୍ରମେଯୋଽନାଦ୍ଯନ୍ତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଅଜୋ ଧୀମାନନିର୍ଦେଶ୍ଯଃ ସର୍ଵସୃକ୍ ସର୍ଵସ୍ଯାତ୍ମା ସର୍ଵଭୁକ୍ ସର୍ଵସ୍ଯେଶାନଃ ସର୍ଵସ୍ଯାନ୍ତରାନ୍ତରଃ

ଏହିପରି ଷଷ୍ଠ ପ୍ରପାଠକ ଶେଷ ହେଲା। ସପ୍ତମ ପ୍ରପାଠକ ଆରମ୍ଭ। ଅଗ୍ନି ଗାୟତ୍ରୀ, ତିନିପ୍ରକାର ଷ୍ଟୋତ୍ର, ରଥନ୍ତର; ବସନ୍ତ, ଶ୍ୱାସ, ତାରା, ବସୁମାନେ—ଏମାନେ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଉଠନ୍ତି, ଚମକନ୍ତି, ବର୍ଷା କରନ୍ତି, ଷ୍ଟୁତି କରନ୍ତି, ପୁନି ଫେରିଯାନ୍ତି; ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତରାଳ ମାନେ ଦେଖନ୍ତି। ସେ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ନିରାକାର, ଗଭୀର, ଗୁଣର ଉପଭୋକ୍ତା, ଭୟଙ୍କର, ଅପ୍ରକାଶିତ, ଯୋଗୀମାନଙ୍କର ନାୟକ, ସବୁକିଛି ଜାଣିଥିବା, ଦୟାଳୁ, ଅପରିମାଣ, ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ, ଶ୍ରୀମୟ, ଅଜ, ଜ୍ଞାନୀ, ବର୍ଣ୍ନନା କରିପାରିବା ନୁହେଁ, ସବୁକିଛି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସବୁର ଆତ୍ମା, ସବୁକିଛିର ଉପଭୋକ୍ତା, ସବୁକିଛିର ନାୟକ, ସବୁକିଛିର ଅନ୍ତର ଅନ୍ତରରେ ଅଛନ୍ତି।

ଇନ୍ଦ୍ର ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍, ପନ୍ଦରତମ, ବୃହତ୍, ଗ୍ରୀଷ୍ମ, ବ୍ୟାନ, ସୋମ, ରୁଦ୍ରମାନେ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ—ଏମାନେ ଉଠନ୍ତି, ଚମକନ୍ତି, ବର୍ଷା କରନ୍ତି, ଷ୍ଟୁତି କରନ୍ତି, ପୁନି ଫେରିଯାନ୍ତି; ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତରାଳ ମାନେ ଦେଖନ୍ତି। ସେ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ, ଅପରିମିତ, ଅସୀମ, ଅନ୍ୟରେ ନିର୍ଭର କରିନାହିଁ, ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର, ଚିହ୍ନ ନାହିଁ, ନିରାକାର, ଅନନ୍ତ ଶକ୍ତିର ମାଲିକ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଚମକୁଥିବା।