ମୈତ୍ରାଯଣୀଯୋପନିଷଦ୍

ଅଥ ଯ ଏଷୋଽନ୍ତରେ ହୃତ୍ପୁଷ୍କର ଏଵାଶ୍ରିତୋଽନ୍ନମତ୍ତି ସ ଏଷୋଽଗ୍ନିର୍ଦିଵି ଶ୍ରିତଃ ସୌରଃ କାଲାଖ୍ଯୋଽଦୃଶ୍ଯଃ ସର୍ଵଭୂତାନ୍ଯନ୍ନମତ୍ତୀତି କଃ ପୁଷ୍କରଃ କିଂମଯୋ ଵେତି ଇଅଦଂ ଵା ଵ ତତ୍ପୁଷ୍କରଂ ଯୋଽଯମାକାଶୋଽସ୍ଯେମାଃ ଚତସ୍ରୋ ଦିଶଶ୍ଚତସ୍ର ଉପଦିଶୋ ଦଲସଂସ୍ଥା ଆସମର୍ଵାଗ୍ଵିଚରତ ଏତୌ ପ୍ରାଣାଦିତ୍ଯା ଏତା ଉପାସିତୋମିତ୍ଯେତଦକ୍ଷରେଣ ଵ୍ଯାହୃତିଭିଃ ସାଵିତ୍ର୍ଯା ଚେତି

ଏବେ, ଯିଏ ହୃଦୟ ପଦ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ବସି ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ସେଇ ଦିଗନ୍ତରେ ବସିଥିବା ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟମୟ, 'କାଳ' ନାମରେ ଅଦୃଶ୍ୟ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରନ୍ତି । ପଦ୍ମ କ'ଣ? ଏହା କେଉଁ ଦ୍ରବ୍ୟର? ସେହି ପଦ୍ମ ହେଉଛି ଆକାଶ, ଏହି ଚାରିଟି ଦିଗ ଓ ଚାରିଟି ଉପଦିଗ ହେଉଛି ତାହାର ପତ୍ର । ଏଠାରେ ଅଗ୍ନି ଆଗକୁ ଚଳିଥାଏ; ଏହା ହେଉଛି ପ୍ରାଣ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ । ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଅକ୍ଷର ଓ ସାବିତ୍ରୀର ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ ।

ଦ୍ଵେ ଵାଵ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ରୂପେ ମୂର୍ତଂ ଚାମୂର୍ତଂ ଚ । ଅଥ ଯନ୍ମୂର୍ତଂ ତଦସତ୍ଯମ୍ ଯଦମୂର୍ତଂ ତତ୍ସତ୍ଯମ୍ ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ତଜ୍ଜ୍ଯୋତିଃ ଯଜ୍ଜ୍ଯୋତିଃ ସ ଆଦିତ୍ଯଃ ସ ଵା ଏଷ ଓମିତ୍ଯେତଦାତ୍ମାଭଵତ୍ ସ ତ୍ରେଧାତ୍ମାନଂ ଵ୍ଯାକୁରୁତ ଓମିତି ତିସ୍ରୋ ମାତ୍ରା ଏତାଭିଃ ସର୍ଵମିଦମୋତଂ ପ୍ରୋତଂ ଚୈଵାସ୍ମୀତି ଏଵଂ ହ୍ଯାହୈତଦ୍ଵା ଆଦିତ୍ଯ ଓମିତ୍ଯେଵଂ ଧ୍ଯାଯତ ଆତ୍ମାନଂ ଯୁଞ୍ଜୀତେତି

ବ୍ରହ୍ମର ଦୁଇଟି ରୂପ ଅଛି—ଏକଟି ଦୃଶ୍ୟମାନ, ଅନ୍ୟଟି ଅଦୃଶ୍ୟ। ଯାହା ଦୃଶ୍ୟ, ସେଠାରେ ସତ୍ୟ ନାହିଁ; ଯାହା ଅଦୃଶ୍ୟ, ସେଠାରେ ସତ୍ୟ ଅଛି। ସେହିଠାରେ ବ୍ରହ୍ମ ଅଛି। ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛି ଆଲୋକ; ସେଇ ଆଲୋକ ହେଉଛି ସୂର୍ଯ୍ୟ। ଏହିଠାରେ ଆତ୍ମା ଅଛି, ଯାହାକୁ 'ଓଁ' ରେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ। ସେ ନିଜକୁ ତିନିଭାଗ କଲେ; 'ଓଁ' ରେ ତିନିଟି ଅକ୍ଷର ଅଛି। ଏହି ତିନି ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଗଠିତ ଓ ଏକାଠି ହୋଇଛି। ଏହିପରି ଉପଦେଶ ମିଳିଛି। ତେଣୁ, ଏହିପରି ଭାବି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ 'ଓଁ' ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଏହା ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଏକତ୍ୱ କରିବା ଉଚିତ।

ଅଥାନ୍ଯତ୍ରାପି ଉକ୍ତମଥ ଖଲୁ ଯ ଉଦ୍ଗୀଥଃ ସ ପ୍ରଣଵୋ ଯଃ ପ୍ରଣଵଃ ସ ଉଦ୍ଗୀଥ ଇତି ଅସୌ ଵା ଆଦିତ୍ଯ ଉଦ୍ଗୀଥ ଏଷ ପ୍ରଣଵା ଇତି । ଏଵଂ ହ୍ଯାହୋଦ୍ଗୀଥଂ ପ୍ରଣଵାଖ୍ଯଂ ପ୍ରଣେତାରଂ ଭାରୂପଂ ଵିଗତନିଦ୍ରଂ ଵିଜରଂ ଵିମୃତ୍ଯୁଂ ତ୍ରିପଦଂ ତ୍ର୍ଯକ୍ଷରଂ ପୁନଃ ପଞ୍ଚଧା ଜ୍ଞେଯଂ ନିହିତଂ ଗୁହାଯାମିତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହୋର୍ଧ୍ଵମୂଲଂ ତ୍ରିପାଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ଶାଖା ଆକାଶ ଵାଯ୍ଵଗ୍ନ୍ଯୁଦକଭୂମ୍ଯାଦଯ ଏକୋଽଶ୍ଵତ୍ଥନାମୈତଦ୍ବ୍ରହ୍ମୈତସ୍ଯୈତତ୍ତେଜୋ ଯଦସା ଆଦିତ୍ଯଃ ଓମିତ୍ଯେତଦକ୍ଷରସ୍ଯ ଚୈତତ୍ତସ୍ମାଦୋମିତ୍ଯନେନୈତଦୁପାସୀତାଜସ୍ରମିତ୍ଯେକୋଽସ୍ଯ ସମ୍ବୋଧଯିତେତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହ \: ଏତଦେଵାକ୍ଷରଂ ପୁଣ୍ଯମେତଦେଵାକ୍ଷରଂ ପରମ୍ । ଏତଦେଵାକ୍ଷରଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଯୋ ଯଦିଚ୍ଛତି ତସ୍ଯ ତତ୍

ଅନ୍ୟଏଠି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି: ଯେଉଁଠି ଉଦ୍ଗୀଥ, ସେଠି ପ୍ରଣବ ଅଛି; ଯେଉଁଠି ପ୍ରଣବ, ସେଠି ଉଦ୍ଗୀଥ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଉଦ୍ଗୀଥ, ଏହିଠାରେ ପ୍ରଣବ ଅଛି। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି: ଉଦ୍ଗୀଥ, ଯାହାକୁ ପ୍ରଣବ ବୋଲାଯାଏ, ସେ ନେତୃତ୍ୱ କରେ, ତେଜସ୍ୱୀ, ନିଦ୍ରାହୀନ, ବୃଦ୍ଧିହୀନ, ମୃତ୍ୟୁହୀନ, ତିନିପଦୀ, ତିନି ଅକ୍ଷରର, ପୁନି ପାଞ୍ଚଭାଗରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ, ଗୁହାରେ ଲୁଚିଥିବା ବୋଲି ଜଣାଯିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି: ମୂଳ ଉପରେ, ତିନିପଦୀ ବ୍ରହ୍ମ, ଶାଖା—ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ; ଏକଟି, ଯାହାକୁ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ବୋଲାଯାଏ, ଏହିଠାରେ ବ୍ରହ୍ମ ଅଛି, ଏହାର ତେଜ ହେଉଛି ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଏହି ଅକ୍ଷରର ସାର। ତେଣୁ, 'ଓଁ' ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଅକ୍ଷରର ରସକୁ କେବଳ ସେ ଉନ୍ମୋଚନ କରେ। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି: ଏହି ଅକ୍ଷର ପବିତ୍ର, ଏହି ଅକ୍ଷର ସର୍ବୋଚ୍ଚ। ଏହି ଅକ୍ଷରକୁ ଜାଣି, ଯେଉଁ କିଛି ଇଚ୍ଛା କରାଯାଏ, ସେ ସବୁ ମିଳିଥାଏ।

ଅଥାନ୍ଯତ୍ରାପ୍ଯୁକ୍ତଂ ସ୍ଵନଵତ୍ଯେଷାସ୍ଯସ୍ତନୁର୍ଯା ଓମିତି ସ୍ତ୍ରୀପୁଂନପୁଂସକେତି ଲିଙ୍ଗଵତୀ ଏଷାଽଥାଗ୍ନିର୍ଵାଯୁରାଦିତ୍ଯ ଇତି ଭାସ୍ଵତି ଏଷା ଅଥ ବ୍ରହ୍ମ ରୁଦ୍ରୋ ଵିଷ୍ଣୁରିତ୍ଯଧିପତିଵତୀ ଏଷାଽଥ ଗାର୍ହପତ୍ଯୋ ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନିରାହଵନୀଯା ଇତି ମୁଖଵତୀ ଏଷାଽଥ ଋଗ୍ଯଜୁଃସାମେତି ଵିଜ୍ଞାନଵତୀ ଏଷା ଭୂର୍ଭୁଵଃସ୍ଵରିତି ଲୋକଵତୀ ଏଷାଽଥ ଭୂତଂ ଭଵ୍ଯଂ ଭଵିଷ୍ଯଦିତି କାଲଵତୀ ଏଷାଽଥ ପ୍ରାଣୋଽଗ୍ନିଃ ସୂର୍ଯ ଇତି ପ୍ରତାପଵତୀ ଏଷାଽଥାନ୍ନମାପଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମା ଇତ୍ଯାପ୍ଯାଯନଵତୀ ଏଷାଽଥ ବୁଦ୍ଧିର୍ମନୋଽହଙ୍କାରା ଇତି ଚେତନଵତୀ ଏଷାଽଥ ପ୍ରାଣୋଽପାନୋ ଵ୍ଯାନ ଇତି ପ୍ରାଣଵତୀ ଏଷେତି ଅତ ଓମିତ୍ଯୁକ୍ତେନୈତାଃ ପ୍ରସ୍ତୁତା ଅର୍ଚିତା ଅର୍ପିତା ଭଵନ୍ତୀତି ଏଵଂ ହ୍ଯାହୈତଦ୍ଵୈ ସତ୍ଯକାମ ପରାଂ ଚାପରାଂ ଚ ବ୍ରହ୍ମ ଯଦୋମିତ୍ଯେତଦକ୍ଷରମିତି

ଅନ୍ୟଏଠି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି: ଏହି ଅକ୍ଷରର ନବ୍ବେଟି ରୂପ ଅଛି, ନିଜ ଶବ୍ଦର ଭଳି। ଏହାର ଲିଙ୍ଗ ଅଛି: 'ଓଁ' ନାରୀ, ପୁରୁଷ ଓ ନପୁଂସକ ଭାବେ। ଏହା ତେଜସ୍ୱୀ: 'ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ'—ଏହିପରି ଚମକେ। ଏହା ଶାସକ: 'ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ'—ଏହିପରି ଏହା ଅଧିପତି। ମୁଁହର ଭଳି: 'ଗାର୍ହପତ୍ୟ, ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି, ଆହବନୀୟ'। ଜ୍ଞାନସମ୍ପନ୍ନ: 'ଋକ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ'। ଲୋକସମ୍ପୃକ୍ତ: 'ଭୂଃ, ଭୁଵଃ, ସ୍ୱର୍'। କାଳସମ୍ପୃକ୍ତ: 'ଭୂତ, ଭବ୍ୟ, ଭବିଷ୍ୟତ୍'। ପ୍ରାଣଶକ୍ତି: 'ପ୍ରାଣ, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ'। ପୋଷଣ: 'ଅନ୍ନ, ପାଣି, ଚନ୍ଦ୍ରମା'। ଚେତନା: 'ବୁଦ୍ଧି, ମନ, ଅହଂକାର'। ପ୍ରାଣ: 'ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ବ୍ୟାନ'। ଏହିପରି 'ଓଁ' କୁହିଲେ, ଏହି ସବୁ ଉପସ୍ଥାପିତ, ପୂଜିତ ଓ ଅର୍ପିତ ହୁଏ। ଏହିପରି, ହେ ସତ୍ୟକାମ, ଉଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ ଓ ନିମ୍ନ ବ୍ରହ୍ମ—ଦୁହିଁ ମଧ୍ୟ ଏହି 'ଓଁ' ଅକ୍ଷର ହେଉଛି।

ଅଥାଵ୍ଯାହୃତଂ ଵା ଇଦମାସୀତ୍ ସ ସତ୍ଯଂ ପ୍ରଜାପତିସ୍ତପସ୍ତପ୍ତ୍ଵାଽନୁଵ୍ଯାହରଦ୍ଭୂର୍ଭୁଵଃସ୍ଵରିତି । ଏଷୈଵାସ୍ଯ ପ୍ରଜାପତେଃ ସ୍ଥଵିଷ୍ଠା ତନୁର୍ଯା ଲୋକଵତୀତି ସ୍ଵରିତ୍ଯସ୍ଯାଃ ଶିରୋ ନାଭିର୍ଭୁଵୋ ଭୂଃ ପାଦା ଆଦିତ୍ଯଶ୍ଚକ୍ଷୁଃ ଚକ୍ଷୁରାଯତା ହି ପୁରୁଷସ୍ଯ ମହତୀ ମାତ୍ରା ଚକ୍ଷୁଷା ହ୍ଯଯଂ ମାତ୍ରାଶ୍ଚରତି ସତ୍ଯଂ ଵୈ ଚକ୍ଷୁଃ ଅକ୍ଷିଣ୍ଯଵସ୍ଥିତୋ ହି ପୁରୁଷଃ ସର୍ଵାର୍ଥେଷୁ ଚରତି ଏତସ୍ମାଦ୍ଭୂର୍ଭୁଵଃସ୍ଵରିତ୍ଯୁପାସୀତାନେନ ହି ପ୍ରଜାପତିର୍ଵିଶ୍ଵାତ୍ମା ଵିଶ୍ଵଚକ୍ଷୁରିଵୋପାସିତୋ ଭଵତୀତି ଏଵଂ ହ୍ଯାହୈଷା ଵୈ ପ୍ରଜାପତେର୍ଵିଶ୍ଵଭୃତ୍ତନୁରେତସ୍ଯାମିଦଂ ସର୍ଵମନ୍ତର୍ହିତମସ୍ମିନ୍ ଚ ସର୍ଵସ୍ମିନ୍ନେଷା ଅନ୍ତର୍ହିତେତି ତସ୍ମାଦେଷୋପାସୀତା

ଆରମ୍ଭରେ ଏହା ଅନୁଚ୍ଚାରିତ ଥିଲା। ସତ୍ୟ, ପ୍ରଜାପତି, ତପସ୍ୟା କରି 'ଭୂଃ, ଭୁଵଃ, ସ୍ୱର୍' ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ଏହା ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ରୂପ, ଯାହା ଲୋକର ଭଳି। 'ସ୍ୱର୍' ହେଉଛି ମୁଣ୍ଡ, 'ଭୁଵଃ' ନାଭି, 'ଭୂଃ' ପାଦ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଚକ୍ଷୁ, କାରଣ ମଣିଷର ମାପ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ହୁଏ, ଏବଂ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଏହି ମାପ ଚାଲିଥାଏ। ସତ୍ୟ ହେଉଛି ଚକ୍ଷୁ। ଚକ୍ଷୁରେ ଥିବା ପୁରୁଷ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟରେ ଚଳାଚଳ କରେ। ଏହିକାରଣରୁ, 'ଭୂଃ, ଭୁଵଃ, ସ୍ୱର୍' ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜାପତି, ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତଦର୍ଶୀ ଭାବେ ପୂଜିତ ହୁଏ। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି: ଏହି ହେଉଛି ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ସମସ୍ତକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ରୂପ; ଏହାରେ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ଏହି ଅନ୍ତର୍ନିହିତ। ତେଣୁ, ଏହାକୁ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ।

ତତ୍ସଵିତୁର୍ଵରେଣ୍ଯମିତ୍ଯସୌ ଵା ଆଦିତ୍ଯଃ ସଵିତା ସ ଵା ଏଵଂ ପ୍ରଵରଣୀଯ ଆତ୍ମକାମେନେତ୍ଯାହୁର୍ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନୋଽଥ ଭର୍ଗୋ ଦେଵସ୍ଯ ଧୀମହୀତି ସଵିତା ଵୈ ଦେଵସ୍ତତୋ ଯୋଽସ୍ଯ ଭର୍ଗାଖ୍ଯସ୍ତଂ ଚିନ୍ତଯାମୀତ୍ଯାହୁର୍ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନୋଽଥ ଧିଯୋ ଯୋ ନଃ ପ୍ରଚୋଦଯାଦିତି ବୁଦ୍ଧଯୋ ଵୈ ଧିଯସ୍ତାଯୋଽସ୍ମାକଂ ପ୍ରଚୋଦଯାଦିତ୍ଯାହୁର୍ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନଃ ଅଥ ଭର୍ଗା ଇତି ଯୋ ହ ଵା ଅମୁଷ୍ମିନ୍ନାଦିତ୍ଯେ ନିହିତସ୍ତାରକୋଽକ୍ଷିଣି ଵୈଷ ଭର୍ଗାଖ୍ଯଃ ଭାଭିର୍ଗତିରସ୍ଯ ହୀତି ଭର୍ଗଃ ଭର୍ଜଯତୀତି ଵୈଷ ଭର୍ଗ ଇତି ରୁଦ୍ରୋ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନୋଽଥ ଭ ଇତି ଭାସଯତୀମାନ୍ ଲୋକାନ୍ ର ଇତି ରଂଜଯତୀମାନି ଭୂତାନି ଗ ଇତି ଗଚ୍ଛନ୍ତ୍ଯସ୍ମିନ୍ନାଗଚ୍ଛନ୍ତ୍ଯସ୍ମାଦିମାଃ ପ୍ରଜାସ୍ତସ୍ମାଦ୍ଭ\-ରଗ\-ତ୍ଵାଦ୍ଭର୍ଗଃ ଶାଶ୍ଵତ୍ ସୂଯମାନାତ୍ ସୂର୍ଯଃ ସଵନାତ୍ ସଵିତାଽଦାନାତ୍ ଆଦିତ୍ଯଃ ପଵନାତ୍ପାଵନୋଽଥାପୋପ୍ଯାଯନାଦିତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହ ଖଲ୍ଵାତ୍ମନୋଽତ୍ମା ନେତାମୃତାଖ୍ଯଶ୍ଚେତା ମନ୍ତା ଗନ୍ତୋତ୍ସୃଷ୍ଟାନନ୍ଦଯିତା କର୍ତା ଵକ୍ତା ରସଯିତା ଘ୍ରାତା ଦ୍ରଷ୍ଟା ଶ୍ରୋତା ସ୍ପୃଶତି ଚ ଵିଭୁର୍ଵିଗ୍ରହେ ସନ୍ନିଵିଷ୍ଟା ଇତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହ ଅଥ ଯତ୍ର ଦ୍ଵୈତୀଭୂତଂ ଵିଜ୍ଞାନଂ ତତ୍ର ହି ଶୃଣୋତି ପଶ୍ଯତି ଜିଘ୍ରତି ରସଯତି ଚୈଵ ସ୍ପର୍ଶଯତି ସର୍ଵମାତ୍ମା ଜାନୀତେତି ଯତ୍ରାଦ୍ଵୈତୀଭୂତଂ ଵିଜ୍ଞାନଂ କାର୍ଯକାରଣକର୍ମନିର୍ମୁକ୍ତଂ ନିର୍ଵଚନମନୌପମ୍ଯଂ ନିରୁପାଖ୍ଯାଂ କିଂ ତଦଵାଚ୍ଯମ୍

ଏହି 'ତତ୍ ସବିତୁର୍ ବରେଣ୍ୟମ୍' ବୋଲି କୁହାଯାଇଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସବିତା ହେଉଛନ୍ତି । ଆତ୍ମାକୁ ଚାହିଁଥିବା ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି— ଏହି ସବିତାଙ୍କୁ ନିଜେ ଚୟନ କରିବା ଉଚିତ୍ । 'ଭର୍ଗୋ ଦେବସ୍ୟ ଧୀମହି' ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି— ସବିତା ଦେବତା ହେଉଛନ୍ତି; ତେଣୁ ତାଙ୍କର 'ଭର୍ଗ' ନାମକ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଆମେ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ୍, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହିପରି କହନ୍ତି । 'ଧିଯୋ ଯୋ ନଃ ପ୍ରଚୋଦୟାତ୍'— ଧିଃ ମାନେ ବୁଦ୍ଧି; ସେ ଆମର ବୁଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରେରିତ କରୁନ୍ତୁ ବୋଲି ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି । 'ଭର୍ଗ' ମାନେ, ଯିଏ ସେଇ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି, ଯିଏ ଦିଗଦର୍ଶକ, ସେ 'ଭର୍ଗ' ନାମରେ ପରିଚିତ; ତାଙ୍କର ଗତି ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ 'ଭର୍ଗ' କୁହାଯାଏ । ସେ ଦହାଏ, ତେଣୁ 'ଭର୍ଗ' । 'ଭ' ମାନେ ସେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଆଲୋକିତ କରନ୍ତି; 'ର' ମାନେ ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେନ୍ତି; 'ଗ' ମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କୁ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଆସନ୍ତି । ଏହିପରି 'ଭ-ର-ଗ' ରୁ 'ଭର୍ଗ' ନାମ ହୋଇଛି । ସେ ସଦା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିବାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ; ଚଳାଇବାରୁ ସବିତା; ଦେବାରୁ ଆଦିତ୍ୟ; ପବିତ୍ର କରିବାରୁ ପାବନ; ଭରିଦେବାରୁ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଏକ । ଏହିପରି କୁହାଯାଏ— ଏହି ଆତ୍ମାର ଆତ୍ମା, ଅମୃତ ନାମକ, ଚିନ୍ତକ, ଜ୍ଞାତା, ଚଳନଶୀଳ, ମୁକ୍ତିଦାତା, ଆନନ୍ଦଦାତା, କର୍ତ୍ତା, କଥାକୁହୁଥିବା, ରସ ଅନୁଭବ କରୁଥିବା, ଘ୍ରାଣ କରୁଥିବା, ଦେଖୁଥିବା, ଶୁଣୁଥିବା, ସ୍ପର୍ଶ କରୁଥିବା, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଦେହରେ ବସିଛି । ଯେଉଁଠାରେ ଦ୍ୱିତୀୟତା ଆସେ, ସେଠାରେ ଶୁଣିବା, ଦେଖିବା, ଘ୍ରାଣ କରିବା, ରସ ଅନୁଭବ କରିବା, ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ହୁଏ; ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ କିଛି ଜାଣେ । ଯେଉଁଠାରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଜ୍ଞାନ ରହିଛି, କାରଣ-କାର୍ଯ୍ୟ-କର୍ମ ରହିତ, ବର୍ଣ୍ଣନା ଅସମ୍ଭବ, ତାହା ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ତାହାକୁ କିଏ କହିପାରିବ?

ଏଷ ହି ଖଲ୍ଵାତ୍ମେଶାନଃ ଶମ୍ଭୁର୍ଭଵୋ ରୁଦ୍ରଃ ପ୍ରଜାପତିର୍ଵିଶ୍ଵସୃକ୍ ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭଃ ସତ୍ଯଂ ପ୍ରାଣୋ ହଂସଃ ଶାସ୍ତା ଵିଷ୍ଣୁର୍ନାରାଯଣୋଽର୍କଃ ସଵିତା ଧାତା ଵିଧାତା ସମ୍ରାଡିନ୍ଦ୍ର ଇନ୍ଦୁରିତି ଯ ଏଷ ତପତ୍ଯଗ୍ନିରିଵାଗ୍ନିନା ପିହିତଃ ସହସ୍ରାକ୍ଷେଣ ହିରଣ୍ମଯେନାଣ୍ଡେନ ଏଷ ଵା ଜିଜ୍ଞାସିତଵ୍ଯୋଽନ୍ଵେଷ୍ଟଵ୍ଯଃ ସର୍ଵଭୂତେଭ୍ଯୋଽଭଯଂ ଦତ୍ଵାରଣ୍ଯଂ ଗତ୍ଵାଥ ବହିଃକୃତ୍ଵୀନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥାନ୍ସ୍ଵାଚ୍ଛରୀରାଦୁପଲଭେତ ଏନମିତି । ଵିଶ୍ଵରୂପଂ ହରିଣଂ ଜାତଵେଦସଂ ପରାଯଣଂ ଜ୍ଯୋତିରେକଂ ତପନ୍ତମ୍ । ସହସ୍ରରଶ୍ମିଃ ଶତଧା ଵର୍ତମାନଃ ପ୍ରାଣଃ ପ୍ରଜାନାମୁଦଯତ୍ଯେଷ ସୂର୍ଯଃ

ଏହି ଆତ୍ମା ହେଉଛନ୍ତି ଏଶ୍ୱର, ଶମ୍ଭୁ, ଭବ, ରୁଦ୍ର, ପ୍ରଜାପତି, ସମସ୍ତଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ସତ୍ୟ, ପ୍ରାଣ, ହଂସ, ଶିକ୍ଷକ, ବିଷ୍ଣୁ, ନାରାୟଣ, ଅର୍କ, ସବିତା, ଧାତା, ବିଧାତା, ସମ୍ରାଟ୍, ଇନ୍ଦ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ରମା—ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯିଏ ତପନ କରୁଛନ୍ତି, ଅଗ୍ନି ଭଳି ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଆଛାଦିତ, ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ବିଶିଷ୍ଟ ସୁନା ଡାଣ୍ଡରେ ଲୁଚିଛନ୍ତି । ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିବା ଓ ଖୋଜିବା ଉଚିତ୍; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଭୟମୁକ୍ତ କରି, ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗକୁ ବାହାରେ ରଖି, ନିଜ ଦେହରେ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଅନୁଭବ କରିବା ଉଚିତ୍ । ସମସ୍ତ ରୂପର, ସୁନାର ଭଳି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଜାଣିଥିବା, ପରମ ଗତି, ଏକମାତ୍ର ଆଲୋକର, ହଜାର ରଶ୍ମି, ଶତଧା ଚଳିଥିବା, ପ୍ରାଣର ଭଳି—ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦିତ ହୁଏ ।

ତସ୍ମାଦ୍ଵା ଏଷ ଉଭଯାତ୍ମୈଵଂ ଵିଦାତ୍ମନ୍ଯେଵାଭିଦ୍ଯାଯତ୍ଯାତ୍ମନ୍ଯେଵ ଯଜତୀତି ଧ୍ଯାନଂ ପ୍ରଯୋଗସ୍ଥଂ ମନୋ ଵିଦ୍ଵଦ୍ଭିଷ୍ଟୁତଂ ମନଃପୂତିମୁଚ୍ଛିଷ୍ଟୋପହତମିତ୍ଯନେନ ତତ୍ପାଵଯେତ୍ ମନ୍ତ୍ରଂ ପଠତି ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟୋଚ୍ଛିଷ୍ଟୋପହିତଂ ଯଚ୍ଚ ପାପେନ ଦତ୍ତଂ ମୃତସୂତକାଦ୍ଵା ଵସୋଃ ପଵିତ୍ରମଗ୍ନିଃ ସଵିତୁଶ୍ଚ ରଶ୍ମଯଃ ପୁନନ୍ତ୍ଵନ୍ନଂ ମମ ଦୁଷ୍କୃତଂ ଚ ଯଦନ୍ଯତ୍ ଅଦ୍ଭିଃ ପୁରସ୍ତାତ୍ପରିଦଧାତି ପ୍ରାଣାଯ ସ୍ଵାହାପାନାଯ ସ୍ଵାହା ଵ୍ଯାନାଯ ସ୍ଵାହା ସମାନାଯ ସ୍ଵାହୋଦାନାଯ ସ୍ଵାହେତି ପଞ୍ଚଭିରଭିଜୁହୋତି ଅଥାଵାଶିଷ୍ଟଂ ଯତଵାଗଶ୍ନାତ୍ଯତୋଽଦ୍ଭିର୍ଭୂଯ ଏଵୋପରିଷ୍ଟାତ୍ପରିଦଧାତ୍ଯାଚାନ୍ତୋ ଭୂତ୍ଵାତ୍ମେଜ୍ଯାନଃ ପ୍ରାଣୋଽଗ୍ନିର୍ଵିଶ୍ଵୋଽସୀତି ଚ ଦ୍ଵାଭ୍ଯାମାତ୍ମାନମଭିଧ୍ଯାଯେତ୍ ପ୍ରାଣୋଽଗ୍ନିଃ ପରମାତ୍ମା ଵୈ ପଞ୍ଚଵାଯୁଃ ସମାଶ୍ରିତଃ ସ ପ୍ରୀତଃ ପ୍ରୀଣାତୁ ଵିଶ୍ଵଂ ଵିଶ୍ଵଭୁକ୍ ଵିଶ୍ଵୋଽସି ଵୈଶ୍ଵାନରୋଽସି ଵିଶ୍ଵଂ ତ୍ଵଯା ଧାର୍ଯତେ ଜାଯମାନମ୍ ଵିଶନ୍ ତୁ ତ୍ଵାମାହୁତଯଶ୍ଚ ସର୍ଵାଃ ପ୍ରଜାସ୍ତତ୍ର ଯତ୍ର ଵିଶ୍ଵାମୃତୋଽସୀତି ଏଵଂ ନ ଵିଧିନା ଖଲ୍ଵନେନାତ୍ତାନତ୍ଵଂ ପୁନରୁପୈତି

ଏହିପରି ଯିଏ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଛି, ସେ ଦୁଇଟି ରୂପର ଅଧିକାରୀ; ସେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ମାତ୍ର ଧ୍ୟାନ କରେ, ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ମାତ୍ର ପୂଜା କରେ । ଧ୍ୟାନ ହେଉଛି ପ୍ରୟୋଗରେ ଥିବା ମନ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯାହାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି । ଯଦି ମନ ଅପବିତ୍ର କିମ୍ବା ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ ହୁଏ, ତେବେ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର କରିବା ଉଚିତ୍— 'ଯେଉଁ କିଛି ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ, ଯେଉଁ କିଛି ପାପ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଛି, ମୃତ କିମ୍ବା ସୂତକ ମହିଳା ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଛି, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ, ମୋର ବସ୍ତ୍ର, ଖାଦ୍ୟ ଓ ମୋର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦୁଷ୍କର୍ମ ପବିତ୍ର କରନ୍ତୁ' । ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ବ୍ୟାନ, ସମାନ, ଉଦାନ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଦେବତାଙ୍କୁ ଜଳ ଛିଟି ନିବେଦନ କରେ । ଯଦି କିଛି ଖାଦ୍ୟ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବରେ ଖାଏ; ପୁଣି ଉପରେ ଜଳ ଛିଟାଏ । ମୁଁହ ଧୋଇ, ଆତ୍ମାର ପୂଜା ଜାଣି, ଏହି ଦୁଇଟି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍— 'ପ୍ରାଣ ଅଗ୍ନି, ପରମ ଆତ୍ମା ପଞ୍ଚବାୟୁ ହେଉଛନ୍ତି; ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଇ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରୁନ୍ତୁ; ତୁମେ ସମସ୍ତ, ତୁମେ ବୈଶ୍ୱାନର, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଧାରଣ କରୁଛ; ସମସ୍ତ ହୋମ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନେ ତୁମେ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତୁ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଆମୃତ ଅଛି' । ଏହି ବିଧି ଦ୍ୱାରା ପୁନି ଜନ୍ମ ନେବାକୁ ପଡ଼େ ନାହିଁ ।

ଅଥାପରଂ ଵେଦିତଵ୍ଯମୁତ୍ତରୋ ଵିକାରୋଽସ୍ଯାତ୍ମଯଜ୍ଞସ୍ଯ ଯଥାନ୍ନମନ୍ନାଦଶ୍ଚେତି ଅସ୍ଯୋପଵ୍ଯାଖ୍ଯାନଂ ପୁରୁଷଶ୍ଚେତା ପ୍ରଧାନାନ୍ତଃସ୍ଥଃ ସ ଏଵ ଭୋକ୍ତା ପ୍ରାକୃତମନ୍ନଂ ଭୁଙ୍କ୍ତ ଇତି ତସ୍ଯାଯଂ ଭୂତାତ୍ମା ହ୍ଯନ୍ନମସ୍ଯକର୍ତା ପ୍ରଧାନଃ ତସ୍ମାତ୍ତ୍ରିଗୁଣଂ ଭୋଜ୍ଯଂ ଭୋକ୍ତା ପୁରୁଷୋଽନ୍ତସ୍ଥଃ ଅତ୍ର ଦୃଷ୍ଟଂ ନାମ ପ୍ରତ୍ଯଯମ୍ ଯସ୍ମାଦ୍ବୀଜସମ୍ଭଵା ହି ପଶଵସ୍ତସ୍ମାଦ୍ବୀଜଂ ଭୋଜ୍ଯମନେନୈଵ ପ୍ରଧାନସ୍ଯ ଭୋଜ୍ଯତ୍ଵଂ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତଂ ତସ୍ମାଦ୍ଭୋକ୍ତା ପୁରୁଷୋ ଭୋଜ୍ଯା ପ୍ରକୃତିସ୍ତତ୍ସ୍ଥୋ ଭୁଙ୍କ୍ତ ଇତି ପ୍ରାକୃତମନ୍ନଂ ତ୍ରିଗୁଣଭେଦପରିଣମତ୍ଵାନ୍ମହଦାଦ୍ଯଂ ଵିଶେଷାନ୍ତଂ ଲିଙ୍ଗମନେନୈଵ ଚତୁର୍ଦଶଵିଧସ୍ଯ ମାର୍ଗସ୍ଯ ଵ୍ଯାଖ୍ଯା କୃତା ଭଵତି ସୁଖଦୁଃଖମୋହସଂଜ୍ଞଂ ହ୍ଯନ୍ନଭୂତମିଦଂ ଜଗତ୍ ନ ହି ବୀଜସ୍ଯ ସ୍ଵାଦୁପରିଗ୍ରହୋଽସ୍ତୀତି ଯାଵନ୍ନପ୍ରସୂତିଃ ତସ୍ଯାପ୍ଯେଵଂ ତିସୃଷ୍ଵଵସ୍ଥାସ୍ଵନ୍ନତ୍ଵଂ ଭଵତି କୌମାରଂ ଯୌଵନଂ ଜରା ପରିଣମତ୍ଵାତତ୍ଦନ୍ନତ୍ଵମେଵଂ ପ୍ରଧାନସ୍ଯ ଵ୍ଯକ୍ତତାଂ ଗତସ୍ଯୋପଲବ୍ଧିର୍ଭଵତି ତତ୍ର ବୁଦ୍ଧ୍ଯାଦୀନି ସ୍ଵାଦୁନି ଭଵନ୍ତ୍ଯଧ୍ଯଵସାଯସଙ୍କଲ୍ପାଭିମାନା ଇତି ଅଥେନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥାନ୍ ପଞ୍ଚସ୍ଵାଦୁନି ଭଵନ୍ତି ଏଵଂ ସର୍ଵାଣୀନ୍ଦ୍ରିଯକର୍ମାଣି ପ୍ରାଣକର୍ମାଣି ଏଵଂ ଵ୍ଯକ୍ତମନ୍ନମଵ୍ଯକ୍ତମନ୍ନମ୍ ଅସ୍ଯ ନିର୍ଗୁଣୋ ଭୋକ୍ତା ଭୋକ୍ତୃତ୍ଵାଚ୍ଚୈତନ୍ଯଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧଂ ତସ୍ଯ ଯଥାଗ୍ନିର୍ଵୈ ଦେଵାନାମନ୍ନଦଃ ସୋମୋଽନ୍ନମଗ୍ନିନୈଵାନ୍ନମିତ୍ଯେଵଂଵିତ୍ ସୋମସଂଜ୍ଞୋଽଯଂଭୂତତ୍ମାଽଗ୍ନିସଂଜ୍ଞୋଽପ୍ଯଵ୍ଯକ୍ତମୁଖା ଇତି ଵଚନାତ୍ପୁରୁଷୋ ହ୍ଯଵ୍ଯକ୍ତମୁଖେନ ତ୍ରିଗୁଣଂ ଭୁଙ୍କ୍ତ ଇତି ଯୋ ହୈଵଂ ଵେଦ ସଂନ୍ଯାସୀ ଯୋଗୀ ଚାତ୍ମଯାଜୀ ଚେତି ଅଥ ଯଦ୍ଵନ୍ନ କଶ୍ଚିଚ୍ଛୂନ୍ଯାଗାରେ କାମିନ୍ଯଃ ପ୍ରଵିଷ୍ଟାଃ ସ୍ପୃଶତୀନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥାନ୍ ତଦ୍ଵଦ୍ ଯୋ ନ ସ୍ପୃଶତି ପ୍ରଵିଷ୍ଟାନ୍ ସଂନ୍ଯାସୀ ଯୋଗୀ ଚାତ୍ମଯାଜୀ ଚେତି

ଏବେ ଆଉ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ୍— ଏହି ଆତ୍ମଯଜ୍ଞର ଉଚ୍ଚତମ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ଯେପରି 'ଅନ୍ନ ଓ ଅନ୍ନାଦ' । ଏହାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା— ପୁରୁଷ, ଚେତନାଶୀଳ, ପ୍ରକୃତି ଭିତରେ ବସିଛି; ସେଉଁଠି ଭୋକ୍ତା, ପ୍ରାକୃତିକ ଅନ୍ନ ଭୋଗ କରେ । ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଭୂତାତ୍ମା ଅନ୍ନ, ଅନ୍ନ ତିଆରି କରୁଥିବା, ପ୍ରଧାନ । ତେଣୁ ତିନି ଗୁଣର ଅନ୍ନ ଭୋଗ୍ୟ, ଭୋକ୍ତା ପୁରୁଷ ଭିତରେ ବସିଛି । ଏଠାରେ ଦୃଶ୍ୟକୁ ବସ୍ତୁ କୁହାଯାଏ; ପଶୁମାନେ ବୀଜରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ତେଣୁ ବୀଜ ଅନ୍ନ; ଏହିପରି ପ୍ରଧାନର ଅନ୍ନତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହେଲା । ତେଣୁ ପୁରୁଷ ଭୋକ୍ତା, ପ୍ରକୃତି ଭୋଗ୍ୟ; ସେଠି ବସି ଭୋଗ କରେ । ପ୍ରାକୃତିକ ଅନ୍ନ ତିନି ଗୁଣରେ ବିଭକ୍ତ, ମହତ୍ ରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବିଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଏ; ଏହିପରି ଚଉଦ ମାର୍ଗର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହେଲା । ଏହି ଜଗତ ଅନ୍ନ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ତିଆରି, ଏହା ସୁଖ, ଦୁଃଖ ଓ ମୋହ ନାମରେ ଅଛି । ବୀଜ ସ୍ବାଦ ଅନୁଭବ କରେ ନାହିଁ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନ୍ନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ । ତାହାର ତିନି ଅବସ୍ଥା— ଶିଶୁ, ଯୌବନ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଅନ୍ନତ୍ୱ ରହିଥାଏ । ଏହିପରି ପ୍ରଧାନ ବ୍ୟକ୍ତ ହେଲେ ଅନୁଭବ ହୁଏ; ତାହାପରେ ବୁଦ୍ଧି ଆଦି ସ୍ବାଦିଷ୍ଟ ହୁଏ— ନିଶ୍ଚୟ, ସଙ୍କଳ୍ପ, ଅଭିମାନ । ପରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ପାଞ୍ଚଟିରେ ସ୍ବାଦିଷ୍ଟ ହୁଏ; ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ପ୍ରାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଏଭଳି । ବ୍ୟକ୍ତ ଅନ୍ନ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଅନ୍ନ— ଏଠାରେ ନିର୍ଗୁଣ ଭୋକ୍ତା, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଭୋକ୍ତୃତ୍ୱ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ । ଯେପରି ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନି ଅନ୍ନାଦ, ସୋମ ଅନ୍ନ, ଅନ୍ନ ଅଗ୍ନିକୁ ଦିଆଯାଏ, ଏହିଠାରେ ଭୂତାତ୍ମାକୁ ସୋମ, ଅଗ୍ନିକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ମୁଖ କୁହାଯାଏ । ତେଣୁ ପୁରୁଷ ଅବ୍ୟକ୍ତ ମୁଖ ଦ୍ୱାରା ତିନି ଗୁଣ ଭୋଗ କରେ । ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣେ, ସେ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ, ଯୋଗୀ ଓ ଆତ୍ମଯାଜି । ଯେପରି ଖାଲି ଘରକୁ କିଛି ମହିଳା ପ୍ରବେଶ କଲେ, କେହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗକୁ ଛୁଏ ନାହିଁ, ସେପରି ଯିଏ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗକୁ ଛୁଏ ନାହିଁ, ସେ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ, ଯୋଗୀ ଓ ଆତ୍ମଯାଜି ।

ପରଂ ଵା ଏତଦାତ୍ମନୋ ରୂପଂ ଯଦନ୍ନମନ୍ନମଯୋ ହ୍ଯଯଂ ପ୍ରାଣୋଽଥ ନ ଯଦ୍ଯଶ୍ନାତ୍ଯମନ୍ତାଽଶ୍ରୋତାଽସ୍ପ୍ରଷ୍ଟାଽଦ୍ରଷ୍ଟାଽଵକ୍ତାଽଘ୍ରାତାରସଯିତା ଭଵତି ପ୍ରାଣାଂଶ୍ଚୋତ୍ସୃଜତୀତି ଏଵଂ ହ୍ଯାହାଥ ଯଦି ଖଲ୍ଵଶ୍ନାତି ପ୍ରାଣସମୃଦ୍ଧୋ ଭୂତ୍ଵା ମନ୍ତା ଭଵତି ଶ୍ରୋତା ଭଵତି ସ୍ପ୍ରଷ୍ଟା ଭଵତି ଵକ୍ତା ଭଵତି ରସଯିତା ଭଵତି ଘ୍ରାତା ଭଵତି ଦ୍ରଷ୍ଟା ଭଵତୀତି ଏଵଂ ହ୍ଯାହ ଅନ୍ନାଦ୍ଵୈ ପ୍ରଜାଃ ପ୍ରଜାଯନ୍ତେ ଯାଃ କଶ୍ଚିତ୍ପୃଥିଵୀଶୃତାଃ । ଅତୋଽନ୍ନେନୈଵ ଜୀଵନ୍ତି ଅଥୈତଦପି ଯନ୍ତି ଅନ୍ତତଃ

ଏହି ଅନ୍ନ ହେଉଛି ଆତ୍ମାଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ରୂପ। କାରଣ, ଏହି ପ୍ରାଣ ଅନ୍ନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଯଦି ଅନ୍ନ ଖାଏ ନାହିଁ, ତେବେ ସେ ଚିନ୍ତା କରିପାରେ ନାହିଁ, ଶୁଣିପାରେ ନାହିଁ, ଛୁଇଁପାରେ ନାହିଁ, ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ, କହିପାରେ ନାହିଁ, ଘ୍ରାଣ କରିପାରେ ନାହିଁ, ରୁଚି ଅନୁଭବ କରିପାରେ ନାହିଁ, ଏବଂ ପ୍ରାଣଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି। କିନ୍ତୁ ଯଦି ଅନ୍ନ ଖାଏ, ପ୍ରାଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସେ ଚିନ୍ତା କରିପାରେ, ଶୁଣିପାରେ, ଛୁଇଁପାରେ, କହିପାରେ, ରୁଚି ଅନୁଭବ କରିପାରେ, ଘ୍ରାଣ କରିପାରେ, ଦେଖିପାରେ। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି—ଅନ୍ନରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ପୃଥିବୀରେ ଅଛନ୍ତି; ଅନ୍ନ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ସେମାନେ ବଞ୍ଚନ୍ତି, ଏବଂ ଶେଷରେ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ନକୁ ଯାଆନ୍ତି।

ଅଥାନ୍ଯତ୍ରାପି ଉକ୍ତମ୍ ସର୍ଵାଣି ହ ଵା ଇମାନି ଭୂତାନ୍ଯହରହଃ ପ୍ରପତନ୍ତ୍ଯନ୍ନମଭିଜିଘୃକ୍ଷମାଣାନି ସୂର୍ଯୋ ରଶ୍ମିଭିରାଦଦାତ୍ଯନ୍ନଂ ତେନାସୌ ତପତ୍ଯନ୍ନେନାଭିଷିକ୍ତାଃ ପଚନ୍ତୀମେ ପ୍ରାଣା ଅଗ୍ନିର୍ଵା ଅନ୍ନେନୋଜ୍ଜ୍ଵଲତ୍ଯନ୍ନକାମେନେଦଂ ପ୍ରକଲ୍ପିତଂ ବ୍ରହ୍ମଣା ଅତୋଽନ୍ନମାତ୍ମେତ୍ଯୁପାସୀତେତ୍ଵେଯଂ ହ୍ଯାହ । ଅନାଦ୍ଭୂତାନି ଜାଯନ୍ତେ ଜାତାନ୍ଯନ୍ନେନ ଵର୍ଧନ୍ତେ ଅଦ୍ଯତେଽତ୍ତି ଚ ଭୂତାନି ତସ୍ମାଦନ୍ନଂ ତଦୁଚ୍ଯତେ

ଅନ୍ୟଏଠାରେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି—ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତିଦିନ ଅନ୍ନକୁ ପାଇଁ ଆଗ୍ରହ କରି ତାହାକୁ ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ନକୁ ଆକର୍ଷଣ କରେ; ଏହି ଅନ୍ନ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାପ ଦେଇଥାଏ, ଅନ୍ନରେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହୋଇ ପ୍ରାଣମାନେ ରନ୍ଧନ କରନ୍ତି। ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ଅନ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ୱଳିଥାଏ; ଏହି ସଂସାର ଅନ୍ନ ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଛି, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ। ତେଣୁ ଅନ୍ନକୁ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି—ଜଳରୁ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି; ଜନ୍ମ ହେବା ପରେ ଅନ୍ନ ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି; ପ୍ରାଣୀ ଅନ୍ନ ଖାଆନ୍ତି ଏବଂ ଅନ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଖାଇଯାଆନ୍ତି; ତେଣୁ ଏହାକୁ ଅନ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଅଥାନ୍ଯତ୍ରାପି ଉକ୍ତମ୍ \: ଵିଶ୍ଵଭୃଦ୍ଵୈ ନାମୈଷା ତନୁର୍ଭଗଵତୋ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଯଦିଦମନ୍ନଂ ପ୍ରାଣୋ ଵା ଅନ୍ନସ୍ଯ ରସୋ ମନଃ ପ୍ରାଣସ୍ଯ ଵିଜ୍ଞାନଂ ମନସ ଆନନ୍ଦଂ ଵିଜ୍ଞାନସ୍ଯେତି ଅନ୍ନଵାନ୍ ପ୍ରାଣଵାନ୍ ମନଶ୍ଵାନ୍ ଵିଜ୍ଞାନଵାନ୍ ଆନନ୍ଦଵାନ୍ ଚ ଭଵତି ଯୋ ହୈଵଂ ଵେଦ ଯାଵାନ୍ତୀହ ଵୈ ଭୂତାନ୍ଯନ୍ନମଦନ୍ତି ତାଵତ୍ସ୍ଵନ୍ତସ୍ଥୋଽନ୍ନମତ୍ତି ଯୋ ହୈଵଂଵେଦ । ଅନ୍ନମେଵ ଵିଜରନ୍ନମନ୍ନଂ ସଂଵନନଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଅନ୍ନଂ ପଶୂନାଂ ପ୍ରାଣୋଽନ୍ନଂ ଜ୍ଯେଷ୍ଠମନ୍ନଂ ଭିଷକ୍ ସ୍ମୃତମ୍

ଅନ୍ୟଏଠାରେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି—ଏହି ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର 'ବିଶ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା' ଯେଉଁ ଦେହ, ସେହି ହେଉଛି ଅନ୍ନ। ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ଅନ୍ନର ରସ, ମନ ହେଉଛି ପ୍ରାଣର ରସ, ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ମନର ରସ, ଆନନ୍ଦ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନର ରସ। ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣେ, ସେ ଅନ୍ନବାନ୍, ପ୍ରାଣବାନ୍, ମନବାନ୍, ଜ୍ଞାନବାନ୍ ଓ ଆନନ୍ଦବାନ୍ ହୁଏ। ଯେତେ ପ୍ରାଣୀ ଏଠାରେ ଅନ୍ନ ଖାଆନ୍ତି, ସେତେ ଅନ୍ନ ସେ ନିଜ ମନରେ ଉପଭୋଗ କରେ, ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣେ। ଅନ୍ନକୁ ଅକ୍ଷୟ ଅନ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଅନ୍ନକୁ ଏକତ୍ରିକରଣର ଉପାୟ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଅନ୍ନ ପଶୁମାନଙ୍କର ପ୍ରାଣ, ଅନ୍ନ ସବୁଠୁ ପୁରୁଣା, ଅନ୍ନକୁ ଚିକିତ୍ସକ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

ଅଥାନ୍ଯାତ୍ରପ୍ଯୁକ୍ତମ୍ \: ଅନ୍ନଂ ଵା ଅସ୍ଯ ସର୍ଵସ୍ଯ ଯୋନିଃ କାଲଶ୍ଚାନ୍ନସ୍ଯ ସୂର୍ଯୋ ଯୋନିଃ କାଲସ୍ଯ ତସ୍ଯୈତଦ୍ରୂପଂ ଯନ୍ ନିମେଷାଦିକାଲାତ୍ସମ୍ଭୃତଂ ଦ୍ଵାଦଶାତ୍ମକଂ ଵତ୍ସରମେତସ୍ଯାଗ୍ନେଯମର୍ଧମର୍ଧଂ ଵାରୁଣଂ ମଘାଦ୍ଯଂ ଶ୍ରଵିଷ୍ଠାର୍ଧମାଗ୍ନେଯଂ କ୍ରମେଣୋତ୍କ୍ରମେଣ ସାର୍ପାଦ୍ଯଂ ଶ୍ରଵିଷ୍ଠାର୍ଧାନ୍ତଂ ସୌମ୍ଯମ୍ ତତ୍ରୈକୈକମାତ୍ମନୋ ନଵାଂଶକଂ ସଚାରକଵିଧମ୍ ସୌକ୍ଷ୍ମ୍ଯତ୍ଵାଦେତତ୍ପ୍ରମାଣମନେନୈଵ ପ୍ରମୀଯତେ ହି କାଲଃ ନ ଵିନା ପ୍ରମାଣେନ ପ୍ରମେଯସ୍ଯୋପଲବ୍ଧିଃ ପ୍ରମେଯୋଽପି ପ୍ରମାଣତାଂ ପୃଥକ୍ତ୍ଵାଦୁପୈତ୍ଯାତ୍ମସମ୍ବୋଧନାର୍ଥମିତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହ । ଯାଵତ୍ଯୋ ଵୈ କାଲସ୍ଯ କଲାସ୍ତାଵତୀଷୁ ଚରତ୍ଯସୌ ଯଃ କାଲଂ ବ୍ରହ୍ମେତ୍ଯୁପାସୀତ କାଲସ୍ତସ୍ଯାତିଦୂରମପସରତୀତି ଏଵଂ ହ୍ଯାହ \: କାଲାତ୍ସ୍ରଵନ୍ତି ଭୂତାନି କାଲାଦ୍ଵୃଦ୍ଧିଂ ପ୍ରଯାନ୍ତି ଚ । କାଲେ ଚାସ୍ତଂ ନିଯଚ୍ଛନ୍ତି କାଲୋ ମୂର୍ତିରମୂର୍ତିମାନ୍

ଅନ୍ୟଏଠାରେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି—ଏହି ସମସ୍ତର ମୂଳ ହେଉଛି ଅନ୍ନ, ଅନ୍ନର ମୂଳ ହେଉଛି କାଳ, କାଳର ମୂଳ ହେଉଛି ସୂର୍ଯ୍ୟ। ଏହାର ରୂପ ହେଉଛି—ନିମେଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାଳ ଭାଗରୁ ଗଠିତ, ବାରୋଟି ଅଂଶରେ ବିଭକ୍ତ ବର୍ଷ। ଏହାର ଅର୍ଦ୍ଧ ଅଗ୍ନିଦେବଙ୍କୁ, ଅର୍ଦ୍ଧ ବାରୁଣଦେବଙ୍କୁ; ମଘାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଶ୍ରବିଷ୍ଠାର ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନି ଅର୍ଦ୍ଧ, ଏଠାରୁ ଶ୍ରବିଷ୍ଠା ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୌମ୍ୟ ଅର୍ଦ୍ଧ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନବଅଂଶରେ ବିଭକ୍ତ ଏବଂ ତାହାର ଚକ୍ର ଅନୁଯାୟୀ। ଏହା ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଥିବାରୁ ଏହି ମାପ ହେଉଛି; ଏହି ଦ୍ୱାରା ହିଁ କାଳକୁ ମାପାଯାଏ। ମାପ ଛଡ଼ା କୌଣସି ବସ୍ତୁକୁ ଜଣାଯିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ଏବଂ ମାପ ହେବା ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତୁଟି ନିଜକୁ ଅଲଗା କରେ, ନିଜକୁ ଜାଣିବା ପାଇଁ। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି—କାଳର ଯେତେ ଅଂଶ, ସେତେ ଅଂଶରେ ସେ ଚଳିଥାଏ। ଯିଏ କାଳକୁ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି ଉପାସନା କରେ, ତାଙ୍କୁ କାଳ ବହୁ ଦୂରକୁ ଚାଲିଯାଏ। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି—କାଳରୁ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, କାଳ ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି, କାଳରେ ଶେଷ ହୁଅନ୍ତି; କାଳ ରୂପ ଓ ଅରୂପ ଦୁହିଁ ଅଟୁଟ।

ଦ୍ଵେ ଵାଵ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ରୁପେ କାଲଶ୍ଚାକାଲଶ୍ଚାଥ ଯଃ ପ୍ରାଗାଦିତ୍ଯାତ୍ସୋଽକାଲୋଽକାଲୋଽଥ ଯ ଆଦିତ୍ଯଦ୍ଯଃ ସ କାଲଃ ସକଲଃ ସକଲସ୍ଯ ଵା ଏତଦ୍ରୂପଂ ଯତ୍ସଂଵତ୍ସରଃ ସଂଵତ୍ସରାତ୍ଖଲ୍ଵେଵେମାଃ ପ୍ରଜାଃ ପ୍ରଜାଯନ୍ତେ ସଂଵତ୍ସରେଣେହ ଵୈ ଜାତା ଵିଵର୍ଧନ୍ତେ ସଂଵତ୍ସରେ ପ୍ରତ୍ଯସ୍ତଂ ଯନ୍ତି ତସ୍ମାତ୍ସଂଵତ୍ସରୋ ଵୈ ପ୍ରଜାପତିଃ କାଲୋଽନ୍ନଂ ବ୍ରହ୍ମନୀଡମାତ୍ମା ଚେତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହ କାଲଃ ପଚତି ଭୂତାନି ସର୍ଵାଣ୍ଯେଵ ମହାତ୍ମନି । ଯସ୍ମିନ୍ ତୁ ପଚ୍ଯତେ କାଲୋ ଯସ୍ତଂ ଵେଦ ସ ଵେଦଵିତ୍

ବ୍ରହ୍ମର ଦୁଇଟି ରୂପ ଅଛି—ସମୟ ଏବଂ ଅସମୟ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ପୂର୍ବରୁ ଯାହା ଅଛି, ସେଠି ଅସମୟ; ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ସହିତ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଯାହା, ସେହିଏ ସମୟ। ବର୍ଷଟି ସମୟର ରୂପ, ଏହି ବର୍ଷରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ବର୍ଷ ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବାମାନେ ବୃଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି, ଏବଂ ବର୍ଷରେ ଏହାମାନେ ଲୟ ହୁଏ। ସେହିପାଇଁ ବର୍ଷଟି ପ୍ରଜାପତି। ସମୟ ହେଉଛି ଖାଦ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମର ନିଡ଼, ଏବଂ ଆତ୍ମା। ଏହିପରି କୁହାଯାଏ: ସମୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ମହାଆତ୍ମାରେ ପାକାଏ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠାରେ ସମୟ ପାକାଯାଏ, ଯିଏ ଏହାକୁ ଜାଣେ, ସେଉଁଠି ସେ ବେଦବିଦ୍।

ଵିଗ୍ରହଵାନେଷ କାଲଃ ସିନ୍ଧୁରାଜଃ ପ୍ରଜାନାମ୍ ଏଷ ତତ୍ସ୍ଥଃ ସଵିତାଖ୍ଯୋ ଯସ୍ମାଦେଵେମେ ଚନ୍ଦ୍ରର୍କ୍ଷଗ୍ରହ ସଂଵତ୍ସରାଦଯଃ ସୂଯନ୍ତେ ଅଥୈଭ୍ଯଃ ସର୍ଵମିଦମତ୍ର ଵା ଯତ୍କିଞ୍ଚିତ୍ଶୁଭାଶୁଭଂ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେହ ଲୋକେ ତଦେତେଭ୍ଯସ୍ତସ୍ମାଦାଦିତ୍ଯାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାଥ କାଲସଂଜ୍ଞମାଦିତ୍ଯମୁପାସୀତାଦିତ୍ଯୋ ବ୍ରହ୍ମେତ୍ଯେକେଽଥ ଏଵଂ ହ୍ଯାହ । ହୋତା ଭୋକ୍ତା ହଵିର୍ମନ୍ତ୍ରୋ ଯଜ୍ଞୋ ଵିଷ୍ଣୁଃ ପ୍ରଜାପତିଃ । ସର୍ଵଃ କଶ୍ଚିତ୍ପ୍ରଭୁଃ ସାକ୍ଷୀ ଯୋଽମୁଷ୍ମିନ୍ଭାତି ମଣ୍ଡଲେ

ଏହି ସମୟ ରୂପଧାରୀ, ନଦୀମାନଙ୍କ ଏବଂ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ରାଜା। ସେଉଁଠି ଦଢ଼ିଏ ଅଛି, ଯାହାକୁ ସବିତା (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ବୋଲାଯାଏ, ଯାହାଠାରୁ ଚନ୍ଦ୍ର, ତାରା, ଗ୍ରହ, ବର୍ଷ ଇତ୍ୟାଦି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ଥିରୁ, ଏହି ସଂସାରରେ ଯେଉଁଠି ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ ଦେଖାଯାଏ, ସେସବୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ତେଣୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ ବ୍ରହ୍ମ, ସେହି ସମୟ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ, ଯାହାକୁ ଆଦିତ୍ୟ କୁହାଯାଏ; କେତେକେ କହନ୍ତି ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ। ଏହିପରି କୁହାଯାଏ: ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା, ଭୋଗ କରୁଥିବା, ହବି, ମନ୍ତ୍ର, ଯଜ୍ଞ, ବିଷ୍ଣୁ, ପ୍ରଜାପତି—ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଯିଏ ପ୍ରଭୁ, ସାକ୍ଷୀ, ସେହି ମଣ୍ଡଳରେ ଯିଏ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଅଛନ୍ତି।

ବ୍ରହ୍ମ ହ ଵା ଇଦମଗ୍ର ଆସୀତ୍ ଏକୋଽନନ୍ତଃ ପ୍ରାଗନନ୍ତୋ ଦକ୍ଷିଣୋଽନନ୍ତଃ ପ୍ରତୀଚ୍ଯନନ୍ତ ଉଦୀଚ୍ଯନନ୍ତ ଊର୍ଧ୍ଵାନ୍ ଚାଽଵାନ୍ ଚ ସର୍ଵତୋଽନନ୍ତଃ ନ ହ୍ଯାସ୍ଯ ପ୍ରାଚ୍ଯାଦି ଦିଶଃ କଲ୍ପନ୍ତେଽଥ ତିର୍ଯଗ୍ଵାନ୍ ଚୋର୍ଧ୍ଵଂ ଵା ଅନୂହ୍ଯ ଏଷ ପରମାତ୍ମାଽପରିମିତୋଽତର୍କ୍ଯୋଽଚିନ୍ତ୍ଯ ଏଷ ଆକାଶାତ୍ମା ଏଵୈଷ କୃତ୍ସ୍ନକ୍ଷଯ ଏକୋ ଜାଗର୍ତୀତି ଏତସ୍ମାଦାକାଶାଦେଷ ଖଲ୍ଵିଦଂ ଚେତାମାତ୍ରଂ ବୋଧଯତି ଅନେନୈଵ ଚେଦମ୍ ଧ୍ଯାଯତେ ଅସ୍ମିନ୍ ଚ ପ୍ରତ୍ଯସ୍ତଂ ଯାତି ଅସ୍ଯୈତଦ୍ଭାସ୍ଵରଂ ରୂପଂ ଯଦମୁଷ୍ମିନ୍ନାଦିତ୍ଯେ ତପତି ଅଗ୍ନୌ ଚାଧୁମକେ ଯଜ୍ଜ୍ଯୋତିଶ୍ଚିତ୍ରତରମୁଦରସ୍ତୋଽଥ ଵା ଯଃ ପଚତ୍ଯନ୍ନମ୍ ଇତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହ ଯଶ୍ଚୈଷୋଽଗ୍ନୌ ଯଶ୍ଚାଯଂ ହୃଦଯେ ଯଶ୍ଚାସାଵାଦିତ୍ଯେ ସ ଏଷ ଏକା ଇତ୍ଯେକସ୍ଯ ହୈକତ୍ଵମେତି ଯ ଏଵଂ ଵେଦ

ଆରମ୍ଭରେ କେବଳ ବ୍ରହ୍ମ ଥିଲେ, ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଅସୀମ—ପୂର୍ବ, ଦକ୍ଷିଣ, ପଶ୍ଚିମ, ଉତ୍ତର, ଉପର, ତଳ—ସବୁଠାରେ ଅସୀମ। ତାଙ୍କର କୌଣସି ଦିଗ ନାହିଁ; ସେଉଁଠି ତିର୍ଯ୍ୟକ୍ କିମ୍ବା ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ମାନା ଯାଉ ଯାଏନାହିଁ। ଏହିଏ ପରମାତ୍ମା—ଅପରିମିତ, ଅବିଚାରଣୀୟ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ। ଏହିଏ ଆକାଶର ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତକୁ ଶେଷ କରୁଥିବା ଏକମାତ୍ର ଜାଗ୍ରତ। ଏହି ଆକାଶରୁ ସମସ୍ତ ଚେତନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ, ଏହିରେ ସମସ୍ତ ଲୟ ହୁଏ। ଏହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରୂପ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ତପେ, ଧୂମ ନଥିବା ଅଗ୍ନିରେ ଜ୍ୱଳେ, ଉଦରରେ ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆଲୋକ ଭାବେ ଅଛି, ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ପାକାଏ। ଏହିପରି କୁହାଯାଏ: ଯେଉଁଠି ଅଗ୍ନିରେ, ଯେଉଁଠି ହୃଦୟରେ, ଯେଉଁଠି ସୂର୍ଯ୍ୟରେ, ସେସବୁ ଏକାଟିଏ। ଯିଏ ଏହାକୁ ଜାଣେ, ସେ ଏକତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

ତଥା ତତ୍ପ୍ରଯୋଗକଲ୍ପଃ ପ୍ରାଣାଯାମଃ ପ୍ରତ୍ଯାହାରୋ ଧ୍ଯାନଂ ଧାରଣା ତର୍କଃ ସମାଧିଃ ଷଡଙ୍ଗା ଇତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ଯୋଗଃ ଅନେନ ଯଦା ପଶ୍ଯନ୍ପଶ୍ଯତି ରୁକ୍ମଵର୍ଣଂ କର୍ତାରମୀଶଂ ପୁରୁଷଂ ବ୍ରହ୍ମଯୋନିମ୍ ତଦା ଵିଦ୍ଵାନ୍ପୁଣ୍ଯପାପେ ଵିହାଯ ପରେଽଵ୍ଯଯେ ସର୍ଵମେକୀକରୋତି ଏଵଂ ହ୍ଯାହ \: ଯଥା ପର୍ଵତମାଦୀପ୍ତଂ ନାଶ୍ରଯନ୍ତି ମୃଗଦ୍ଵିଜାଃ । ତଦ୍ଵଦ୍ବ୍ରହ୍ମଵିଦୋ ଦୋଷା ନାଶ୍ରଯନ୍ତି କଦାଚନ

ଏଭଳି, ଏହି ଅଭ୍ୟାସ ରହିଛି: ଶ୍ୱାସନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ, ଧ୍ୟାନ, ଧାରଣା, ବିଚାର, ଏବଂ ସମାଧି—ଏହି ଛଅଟି ଯୋଗର ଅଙ୍ଗ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଯେତେବେଳେ କେହି ଦେଖେ, ସେ ସୁନା ରଙ୍ଗର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଈଶ୍ୱର, ପୁରୁଷ, ବ୍ରହ୍ମର ମୂଳକୁ ଦେଖେ। ତେବେ, ଜ୍ଞାନୀ, ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପକୁ ଛାଡ଼ି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପରମ ଅବିନାଶୀରେ ଏକତା କରେ। ଏହିପରି କୁହାଯାଏ: ଯେପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ପାହାଡ଼କୁ ପଶୁପକ୍ଷୀ ନଯାଆନ୍ତି, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ କେବେ ଦୋଷ ଆସିପାରେନି।

ଅଥାନ୍ଯତ୍ରାପ୍ଯୁକ୍ତମ୍ \: ଯଦା ଵୈ ବହିର୍ଵିଦ୍ଵାନ୍ମନୋ ନିଯମ୍ଯେନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥାନ୍ ଚ ପ୍ରାଣୋ ନିଵେଶଯିତ୍ଵା ନିଃସଙ୍କଲ୍ପସ୍ତତସ୍ତିଷ୍ଠେତ୍ ଅପ୍ରାଣାଦିହ ଯସ୍ମାତ୍ସମ୍ଭୂତଃ ପ୍ରାଣସଂଜ୍ଞକୋ ଜୀଵସ୍ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରାଣୋ ଵୈ ତୁର୍ଯାଖ୍ଯେ ଧାରଯେତ୍ପ୍ରାଣମ୍ ଇତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହ \: ଅଚିତ୍ତଂ ଚିତ୍ତମଧ୍ଯସ୍ତମଚିନ୍ତ୍ଯଂ ଗୁହ୍ଯମୁତ୍ତମମ୍ । ତତ୍ର ଚିତ୍ତଂ ନିଧାଯେତ ତଚ୍ଚ ଲିଙ୍ଗଂ ନିରାଶ୍ରଯମ୍

ଅନ୍ୟଏଠି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି: ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନୀ ବାହାରୁ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭୂତ ବସ୍ତୁମାନେ ଓ ଶ୍ୱାସକୁ ଶାନ୍ତ କରି, କୌଣସି ଭାବନା ଛାଡି ଅବିଚଳ ରହନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଏଠାରେ ଯେପରି ଜୀବ ନାମକ ପ୍ରାଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେହିପରି ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରାଣକୁ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି: 'ଯେଉଁଠାରେ ମନ ନଥାଏ, ଚେତନାର ମଧ୍ୟଭାଗ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗୁପ୍ତ ଅଂଶ, ସେଠାରେ ମନକୁ ରଖିବା ଉଚିତ, ଏହା ହେଉଛି ନିରାଧାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚିହ୍ନ।

ଅଥାନ୍ଯତ୍ରାପ୍ଯୁକ୍ତମ୍ \: ଅତଃ ପରାସ୍ଯ ଧାରଣା ତାଲୁରସନାଗ୍ରନିପୀଡନା\- ଦ୍ଵାଙ୍ମନଃପ୍ରାଣନିରୋଧନାଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ତର୍କେଣ ପଶ୍ଯତି ଯଦାତ୍ମନାଽଽତ୍ମାନ\- ମଣୋରଣୀଯାଂସଂ ଦ୍ଯୋତମାନଂ ମନଃକ୍ଷଯାତ୍ପଶ୍ଯତି ତଦାତ୍ମନାତ୍ମାନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନିରାତ୍ମା ଭଵତି ନିରାତ୍ମକତ୍ଵାଦସଙ୍ଖ୍ଯୋଽଯୋନିଶ୍ଚିନ୍ତ୍ଯୋ ମୋକ୍ଷଲକ୍ଷଣମିତ୍ଯେତତ୍ପରଂ ରହସ୍ଯମ୍ ଇତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହ \: ଚିତ୍ତସ୍ଯ ହି ପ୍ରସାଦେନ ହନ୍ତି କର୍ମ ଶୁଭାଶୁଭମ୍ । ପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମାତ୍ମନି ସ୍ଥିତ୍ଵା ସୁଖମଵ୍ଯଯମଶ୍ନୁତା ଇତି

ଅନ୍ୟଏଠି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି: ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ଅଛି ଧ୍ୟାନ, ଯାହା ହେଉଛି ତାଳୁ ଓ ଜିହ୍ବାର ଟିପ୍ ପ୍ରେସ କରିବା, ମନ ଓ ପ୍ରାଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା; ବିଚାର ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମକୁ ଦେଖାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ମନ ଶାନ୍ତ ହେବା ପରେ, ନିଜ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ, ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ନିଜକୁ ଦେଖି ନିରାତ୍ମା ହୁଏ। ନିରାତ୍ମା ହେବାରୁ ଏହା ଅସଂଖ୍ୟ, ଅଜନ୍ମା, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଓ ମୋକ୍ଷର ଚିହ୍ନ; ଏହି ଉଚ୍ଚ ରହସ୍ୟ। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି: 'ମନ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ସଭଳ ଓ ଅସଭଳ କର୍ମ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଶାନ୍ତ ଆତ୍ମାକୁ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ରଖି, ଅବିନାଶୀ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରେ।'

ଅଥାନ୍ଯତ୍ରାପ୍ଯୁକ୍ତମ୍ \: ଊର୍ଧ୍ଵଗା ନାଡୀ ସୁଷୁମ୍ନାଖ୍ଯା ପ୍ରାଣସଞ୍ଚାରିଣୀ ତାଲ୍ଵନ୍ତର୍ଵିଚ୍ଛିନ୍ନା ତଯା ପ୍ରାଣୋଙ୍କାରମନୋଯୁକ୍ତଯୋର୍ଧ୍ଵମୁତ୍କ୍ରମେତ୍ ତାଲ୍ଵଧ୍ଯାଗ୍ରଂ ପରିଵର୍ତ୍ଯ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯସଂଯୋଜ୍ଯ ମହିମା ମହିମାନଂ ନିରୀକ୍ଷେତା ତତୋ ନିରାତ୍ଵକମେତି ନିରାତ୍ମକତ୍ଵାନ୍ନ ସୁଖଦୁଃଖଭାଗ୍ଭଵତି କେଵଲତ୍ଵଂ ଲଭତା ଇତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହ \: ପରଃ ପୂର୍ଵଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାପ୍ଯ ନିଗୃହୀତାନିଲଂ ତତଃ । ତୀର୍ତ୍ଵା ପାରମପାରେଣ ପଶ୍ଚାଦ୍ଯୁଞ୍ଜୀତ ମୂର୍ଧ୍ଵନି

ଅନ୍ୟଏଠି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି: ଉପରକୁ ଯିବା ନାଡ଼ୀ, ଯାହାକୁ ସୁଷୁମ୍ନା କୁହାଯାଏ, ସେଠାରେ ପ୍ରାଣ ଚଳାଏ; ଏହା ତାଳୁ ମଧ୍ୟରେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ। ଏହି ନାଡ଼ୀ ଦ୍ୱାରା, ପ୍ରାଣ ଓ ମନ ଓଁରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଉପରକୁ ଯାଏ। ତାଳୁ ତଳକୁ ଜିହ୍ବା ଟିପ୍ ଘୁଞ୍ଚାଇ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେକୁ ଅପସାରଣ କରି, ମହାତ୍ମାର ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ଦେଖିଥାଏ। ଏହା ପରେ ନିରାତ୍ମା ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ; ଏହି ନିରାତ୍ମା ଅବସ୍ଥାରୁ ସେ ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ବନ୍ଧିତ ହୁଏ ନାହିଁ, କେବଳତ୍ୱକୁ ପାଏ। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି: 'ପ୍ରଥମେ ପରମକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରି, ପ୍ରାଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଉଚ୍ଚତମ ଉପାୟରେ ସମୁଦ୍ରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ପରେ ଏହାକୁ ଉପରକୁ ନେବା ଉଚିତ।'

ଅଥାନ୍ଯତ୍ରାପ୍ଯୁକ୍ତମ୍ \: ଦ୍ଵେ ଵା ଵ ବ୍ରହ୍ମଣୀ ଅଭିଧ୍ଯେଯେ ଶବ୍ଦଶ୍ଚାଶବ୍ଦଶ୍ଚ ଅଥ ଶବ୍ଦେନୈଵାଶବ୍ଦମାଵିଷ୍କ୍ରିଯତେ ଅଥ ତତ୍ର ଓମିତି ଶବ୍ଦୋଽନେନୋର୍ଧ୍ଵମୁତ୍କ୍ରାନ୍ତୋଽଶବ୍ଦେ ନିଧନମେତି ଅଥାହୈଷା ଗତିରେତଦମୃତମ୍ ଅତତ୍ସାଯୁଜ୍ଯତ୍ଵମ୍ ନିର୍ଵୃତତ୍ଵମ୍ ତଥା ଚେତି ଅଥ ଯଥୋର୍ଣନାଭିସ୍ତନ୍ତୁନୋର୍ଧ୍ଵମୁତ୍କ୍ରାନ୍ତୋଽଵକାଶଂ ଲଭତୀତ୍ଯେଵଂ ଵା ଵ ଖଲ୍ଵାସାଵଭିଧ୍ଯାତା ଓମିତ୍ଯନେନୋର୍ଧ୍ଵମୁତ୍କ୍ରାନ୍ତଃ ସ୍ଵାତନ୍ତ୍ର୍ଯଂ ଲଭତେ ଅନ୍ଯଥା ପରେ ଶବ୍ଦଵାଦିନଃ \: ଶ୍ରଵଣାଙ୍ଗୁଷ୍ଠଯୋଗେନାନ୍ତର୍ହୃଦଯାକାଶଶବ୍ଦମାକର୍ଣଯନ୍ତି ସପ୍ତଵିଧେଯଂ ତସ୍ଯୋପମା ଯଥା ନଦ୍ଯଃ କିଙ୍କିଣୀ କାଂସ୍ଯଚକ୍ରକଭେକ ଵିଃକୃନ୍ଦିକା ଵୃଷ୍ଟିର୍ନିଵାତେ ଵଦତୀତି ତଂ ପୃଥଗ୍ଲକ୍ଷଣମତୀତ୍ଯ ପରେଽଶବ୍ଦେଽଵ୍ଯକ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯସ୍ତଂ ଗତାଃ ତତ୍ର ତେଽପୃଥଗ୍ଧର୍ମିଣୋଽପୃଥଗ୍ଵିଵେକ୍ଯା ଯଥା ସମ୍ପନ୍ନା ମଧୁତ୍ଵଂ ନାନାରସା ଇତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହ \: ଦ୍ଵେ ବ୍ରହ୍ମଣି ଵେଦିତଵ୍ଯେ ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମ ପରାଂ ଚ ଯତ୍ । ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମଣି ନିଷ୍ଣାତଃ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମାଧିଗଚ୍ଛତି

ଅନ୍ୟଏଠି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି: ବ୍ରହ୍ମର ଦୁଇଟି ଦିଗ ଅଛି—ଶବ୍ଦ ଓ ନିର୍ବିକାର। ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ବିକାରକୁ ବୁଝାଯାଏ। ଏଠି ଓଁ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ଉପରକୁ ଯାଇ, ଶବ୍ଦହୀନରେ ଲୟ ହୁଏ। ଏହିପରି ଗତି, ଏହି ଅମୃତତ୍ୱ, ଏହି ସାୟୁଜ୍ୟ, ଏହି ମୁକ୍ତି। ଯେପରି ମକୁଡ଼ିଆ ନିଜ ତାନ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ଉପରକୁ ଯାଇ ଆକାଶ ପାଏ, ସେପରି ଧ୍ୟାନୀ ଓଁ ଦ୍ୱାରା ଉପରକୁ ଯାଇ ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଏ; ନହେଲେ, ଶବ୍ଦରେ ଆସକ୍ତ ଥିବା ଲୋକେ କାନର ଅଙ୍ଗୁଠି ଲଗାଇ ହୃଦୟ ଆକାଶର ଶବ୍ଦ ଶୁଣନ୍ତି, ସାତ ପ୍ରକାର ଶବ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏହାର ଉଦାହରଣ—ନଦୀ, ଘଣ୍ଟି, କାଂସ୍ୟ ଚକ୍ର, ବାଉଲିଆ, ବେଙ୍ଗ, ବର୍ଷା, ପବନ। ଏହି ସବୁ ଭିନ୍ନ ଚିହ୍ନକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଅନ୍ୟମାନେ ନିର୍ବିକାର ଅଦୃଶ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ସେମାନେ ଏକତ୍ୱରେ ଲୀନ, ଭିନ୍ନ ନୁହଁନ୍ତି, ଯେପରି ଭିନ୍ନ ରସ ଥିବା ମଧୁ ଏକ ହୋଇଯାଏ। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି: 'ଦୁଇଟି ବ୍ରହ୍ମକୁ ଜାଣିବା ଦରକାର—ଶବ୍ଦ ବ୍ରହ୍ମ ଓ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ; ଯିଏ ଶବ୍ଦ ବ୍ରହ୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।'

ଅଥାନ୍ଯତ୍ରାପ୍ଯୁକ୍ତମ୍ \: ଯଃ ଶବ୍ଦସ୍ତଦୋମିତ୍ଯେତଦକ୍ଷରମ୍ ଯଦସ୍ଯାଗ୍ରଂ ତଚ୍ଛାନ୍ତମଶବ୍ଦମଭଯମଶୋକମାନନ୍ଦଂ ତୃପ୍ତଂ ସ୍ଥିରମଚଲମମୃତମଚ୍ଯୁତଂ ଧ୍ରୁଵଂ ଵିଷ୍ଣୁସଂଜ୍ଞିତଂ ସର୍ଵାପରତ୍ଵାଯ ତଦେତା ଉପସୀତେତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହ \: ଯୋଽସୌ ପରାପରୋ ଦେଵା ଓଁକାରୋ ନାମ ନାମତଃ । ନିଃଶବ୍ଦଃ ଶୂନ୍ଯଭୂତସ୍ତୁ ମୂର୍ଧ୍ନି ସ୍ଥାନେ ତତୋଽଭ୍ଯସେତ୍

ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି: ଶବ୍ଦଟି ହେଉଛି 'ଓଁ', ଏହି ଅକ୍ଷରଟି। ଏହାର ଆରମ୍ଭ ଶାନ୍ତ, ନିର୍ବିକାର, ଭୟହୀନ, ଦୁଃଖରହିତ, ଆନନ୍ଦମୟ, ପୂର୍ଣ୍ଣତାରେ ଥିବା, ଅଚଳ, ଅମୃତ, ଅଚ୍ୟୁତ, ଅଚଳ ଏବଂ ଧ୍ରୁବ, ଯାହାକୁ 'ବିଷ୍ଣୁ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମତା ପାଇଁ। ଏହି ସବୁକୁ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି: ଯିଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଏବଂ ଅସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା, ସେ 'ଓଁ' ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏହା ନିର୍ବିକାର, ଶୂନ୍ୟରୂପ ହୋଇ, ମୁଣ୍ଡର ଶିରା ଭାଗରେ ଏହାକୁ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

ଅଥାନ୍ଯତ୍ରାପ୍ଯୁକ୍ତମ୍ \: ଧନୁଃ ଶରୀରମ୍ ଓମିତ୍ଯେତଚ୍ଛରଃ ଶିଖାସ୍ଯ ମନଃ ତମୋଲକ୍ଷଣଂ ଭିତ୍ଵା ତମୋଽତମାଵିଷ୍ଟମାଗଚ୍ଛତି ଅଥାଵିଷ୍ଟଂ ଭିତ୍ଵାଽଲାତଚକ୍ରମିଵ ସ୍ଫୁରନ୍ତମାଦିତ୍ଯଵର୍ଣମୂର୍ଜସ୍ଵନ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମ ତମସଃ ପର୍ଯମପଶ୍ଯଦ୍ଯଦମୁଷ୍ମିନ୍ନାଦିତ୍ଯେଽଥ ସୋମେଽଗ୍ନୌ ଵିଦ୍ଯୁତି ଵିଭାତି ଅଥ ଖଲ୍ଵେନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଽମୃତତ୍ଵଂ ଗଚ୍ଛତୀତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହ \: ଧ୍ଯାନମନ୍ତଃପରେ ତତ୍ତ୍ଵେ ଲକ୍ଷ୍ଯେଷୁ ଚ ନିଧୀଯତେ । ଅତୋଽଵିଶେଷଵିଜ୍ଞାନଂ ଵିଶେଷମୁପଗଚ୍ଛତି ॥ ମାନସେ ଚ ଵିଲୀନେ ତୁ ଯତ୍ସୁଖଂ ଚାତ୍ମସାକ୍ଷିକମ୍ । ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ଚାମୃତଂ ଶୁକ୍ରଂ ସା ଗତିର୍ଲୋକ ଏଵ ସଃ

ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି: ଶରୀର ଧନୁଷ, 'ଓଁ' ହେଉଛି ତୀର, ମନ ହେଉଛି ତାହାର ଅଗ୍ରଭାଗ। ଅନ୍ଧକାରର ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଭେଦି, ମନୁଷ୍ୟ ଅନ୍ଧକାର ପରେ ଯାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ପହଞ୍ଚିଛି, ସେଠାକୁ ଭେଦି, ଅଲାତଚକ୍ର ପରି ଘୂରୁଥିବା ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଦେଖେ, ଯାହା ଅନ୍ଧକାର ପାରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି ଏବଂ ବିଜୁଳିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ଏହାକୁ ଦେଖିଲେ, ଅମୃତତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି: ଧ୍ୟାନକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ରଖାଯାଏ; ଅଭିନ୍ନ ଜ୍ଞାନରୁ ବିଭିନ୍ନତା ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ମନ ଲୟ ହୁଏ, ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭୂତ ସେଇ ସୁଖ—ସେଇ ବ୍ରହ୍ମ, ସେଇ ଅମୃତ, ସେଇ ଶୁଦ୍ଧ; ସେଇ ପଥ, ସେଇ ପ୍ରକୃତିର ଲୋକ।

ଅଥାନ୍ଯତ୍ରାପ୍ଯୁକ୍ତମ୍ \: ନିଦ୍ରେଵାନ୍ତର୍ହିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ ଶୁଦ୍ଧିତମଯା ଧିଯା ସ୍ଵପ୍ନ ଇଵ ଯଃ ପଶ୍ଯତୀନ୍ଦ୍ରିଯବିଲେଽଵିଵଶଃ ପ୍ରଣଵାଖ୍ଯଂ ପ୍ରଣେତାରଂ ଭାରୂପଂ ଵିଗତନିଦ୍ରଂ ଵିଜରଂ ଵିମୃତ୍ଯୁଂ ଵିଶୋକଂ ଚ ସୋଽପି ପ୍ରଣଵାଖ୍ଯଃ ପ୍ରଣେତା ଭାରୂପଃ ଵିଗତ ନିଦ୍ରଃ ଵିଜରଃ ଵିମୃତ୍ଯୁର୍ଵିଶୋକୋ ଭଵତୀତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହ \: ଏଵଂ ପ୍ରାଣମଥୋଙ୍କାରଂ ଯସ୍ମାତ୍ସର୍ଵମନେକଧା । ଯୁନକ୍ତି ଯୁଞ୍ଜତେ ଵାପି ଯସ୍ମାଦ୍ଯୋଗ ଇତି ସ୍ମୃତଃ ॥ ଏକତ୍ଵଂ ପ୍ରାଣମନସୋରିନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ତଥୈଵ ଚ । ସର୍ଵଭାଵପରିତ୍ଯାଗୋ ଯୋଗ ଇତ୍ଯଭିଧୀଯତେ

ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି: ଯେଉଁଠି ନିଦ୍ରାରେ ପଡ଼ିଥିବା ପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଯାଏ, ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱପ୍ନ ପରି ଯେଉଁଠି ଦେଖାଯାଏ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଗଭୀର ଅନ୍ତରେ ଅସହାୟ ଭାବେ, ସେଠି 'ପ୍ରଣବ' ନାମକ ଚେତନା, ଭାରର ରୂପ, ନିଦ୍ରାହୀନ, ବୃଦ୍ଧିହୀନ, ମୃତ୍ୟୁହୀନ, ଦୁଃଖରହିତ ଦେଖାଯାଏ। ସେଉଁଠି ସେ ମଧ୍ୟ 'ପ୍ରଣବ', ଚେତନା, ଭାରର ରୂପ, ନିଦ୍ରାହୀନ, ବୃଦ୍ଧିହୀନ, ମୃତ୍ୟୁହୀନ, ଦୁଃଖରହିତ ହୁଏ। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି: ଏହିଠାରୁ ପ୍ରାଣ ଓ 'ଓଁ', ସମସ୍ତ କିଛି ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଏକାଠି ହୋଇଥାଏ କିମ୍ବା ଏକାଠି କରାଯାଏ, ତେଣୁ ଏହାକୁ 'ଯୋଗ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପ୍ରାଣ, ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଏକତା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭାବର ତ୍ୟାଗ—ଏହାକୁ 'ଯୋଗ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଅଥାନ୍ଯତ୍ରାପ୍ଯୁକ୍ତମ୍ \: ଯଥା ଵାପ୍ସୁ ଚାରିଣଃ ଶାକୁନିକଃ ସୂତ୍ରଯନ୍ତ୍ରେଣୋଦ୍ଧୃତ୍ଯୋଦରେଽଗ୍ନୌ ଜୁହୋତ୍ଯେଵଂ ଵା ଵ ଖଲ୍ଵିମାନ୍ପ୍ରାଣାନୋମିତ୍ଯନେନୋଦ୍ଧୃତ୍ଯାନାମଯେଽଗ୍ନୌ ଜୁହୋତି ଅତସ୍ତପ୍ତୋର୍ଵିଵସୋଽଥ ଯଥା ତପ୍ତୋର୍ଵି ସାର୍ପିସ୍ତୃଣକାଷ୍ଠସଂସ୍ପର୍ଶେ\- ନୋଜ୍ଜ୍ଵଲତୀତ୍ଯେଵଂ ଵା ଵ ଖଲ୍ଵସାଵପ୍ରାଣାଖ୍ଯଃ ପ୍ରାଣସଂସ୍ପର୍ଶେନୋଜ୍ଜ୍ଵଲତି ଅଥ ଯଦୁଜ୍ଜ୍ଵଲତ୍ଯେତଦ୍ବ୍ରହ୍ମଣୋ ରୂପଂ ଚୈତଦ୍ଵିଷ୍ଣୋଃ ପରମଂ ପଦମ୍ ଚୈତଦ୍ରୁଦ୍ରସ୍ଯ ରୁଦ୍ରତ୍ଵମେତତ୍ତଦପରିମିତଧା ଚାତ୍ମାନଂ ଵିଭଜ୍ଯ ପୂରଯତୀମାଂ ଲୋକାନିତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହ \: ଵହ୍ନେଶ୍ଚ ଯଦ୍ଵତ୍ଖଲୁ ଵିସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗାଃ ସୂର୍ଯାନ୍ମଯୂଖାଶ୍ଚ ତଥୈଵ ତସ୍ଯ ପ୍ରାଣାଦଯୋ ଵୈ ପୁନରେଵ ତସ୍ମାଦ୍ ଅଭ୍ଯୁଚ୍ଚରନ୍ତୀହ ଯଥାକ୍ରମେଣ

ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି: ଯେପରି ଜଳରେ ଘୁରୁଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେକୁ ଏକ ଝିଁଜିର ଯନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଧରି, ଶିକାରୀ ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପେଟର ଅଗ୍ନିରେ ଦେଇଥାଏ, ସେପରି 'ଓଁ' ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣଗୁଡ଼ିକୁ ଉଠାଇ ଶରୀରର ଅଗ୍ନିରେ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ। ଏହିପରି ତାପିତ ସୁନା ଘାସ କିମ୍ବା କାଠର ସ୍ପର୍ଶରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ସେପରି 'ପ୍ରାଣ' ନାମକ ଏହି ଶକ୍ତି ପ୍ରାଣର ସ୍ପର୍ଶରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ଯାହା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ—ସେହି ବ୍ରହ୍ମର ରୂପ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ, ଏହି ହେଉଛି ରୁଦ୍ରଙ୍କର ରୁଦ୍ରତ୍ୱ। ଏହି ଆତ୍ମା ଅସଂଖ୍ୟ ଭାବରେ ବିଭକ୍ତି ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପୂରଣ କରେ। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି: ଯେପରି ଅଗ୍ନିରୁ ତିନ୍ତିରା, ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ କିରଣ, ସେପରି ତାଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରାଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆବାର ଆବାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଏଠାରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଉପରକୁ ବଢ଼ିଯାନ୍ତି।

ଅଥାନ୍ଯତ୍ରାପ୍ଯୁକ୍ତମ୍ \: ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵା ଵୈତତ୍ତେଜଃ ପରସ୍ଯାମୃତସ୍ଯାଶରୀରସ୍ଯ ଯଚ୍ଛରୀରସ୍ଯୌଷ୍ଣ୍ଯମସ୍ଯୈତଦ୍ଘୃତମଥାଵିଃ ସନ୍ ନଭସି ନିହିତଂ ଵୈତଦେକାଗ୍ରେଣୈଵମନ୍ତର୍ହୃଦଯାକାଶଂ ଵିନୁଦନ୍ତି ଯତ୍ତସ୍ଯ ଜ୍ଯୋତିରିଵ ସମ୍ପଦ୍ଯତୀତି ଅତସ୍ତଦ୍ଭାଵମ୍ ଅଚିରେଣୈତି ଭୂମାଵଯସ୍ପିଣ୍ଡଂ ନିହିତଂ ଯଥାଽଚିରେଣୈତି ଭୂମିତ୍ଵମ୍ ମୃଦ୍ଵତ୍ସଂସ୍ଥମଯସ୍ପିଣ୍ଡଂ ଯଥାଗ୍ନ୍ଯଯସ୍କାରାଦଯୋ ନାଭିଭଵନ୍ତି ପ୍ରଣଶ୍ଯତି ଚିତ୍ତଂ ତଥାଶ୍ରଯେଣ ସହୈଵମିତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହ \: ହୃଦ୍ଯାକାଶମଯଂ କୋଶମାନନ୍ଦଂ ପରମାଲଯମ୍ । ସ୍ଵଂ ଯୋଗଶ୍ଚ ତତୋଽସ୍ମାକଂ ତେଜଶ୍ଚୈଵାଗ୍ନିସୂର୍ଯଯୋଃ

ଏହାଠାରେ ଅନ୍ୟଏଠି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି— ପରମ ଅମୃତ ଓ ଦେହହୀନ ବ୍ରହ୍ମର ତେଜଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ଯାହା ଦେହୀ ମାନବର ଉଷ୍ଣତା ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ, ଏହି ଉଷ୍ଣତା ତାହାର ଘୃତ ସ୍ୱରୂପ। ଯେତେବେଳେ ଏହା ଆକାଶରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ଲୋକେ ହୃଦୟ ଆକାଶକୁ ବିଦାରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ଏହାର ତେଜ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠାକୁ ଏହା ଶୀଘ୍ର ଅପେକ୍ଷାରେ ପହଞ୍ଚିଯାଏ। ଯେପରି ମାଟିର ଗୋଲା ଭୂମିରେ ରଖିଲେ ଶୀଘ୍ର ଭୂମି ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ମୃଦ୍ରା ଗୋଲା କୁମ୍ଭକାରଙ୍କ ନିକଟରେ ରଖିଲେ ଅଗ୍ନି ତାହାକୁ ଦଗ୍ଧ କରିପାରେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ତାହା ତାହାର ଆଶ୍ରୟ ସହିତ ନଶ୍ୱର ହୁଏ, ସେପରି ମନ ମଧ୍ୟ। ଏହିପରି ଏହା କୁହାଯାଇଛି— ହୃଦୟ ଆକାଶରେ ଥିବା ଆନନ୍ଦମୟ କୋଶ, ସେହି ପରମ ଆଶ୍ରୟ; ଏହିଠାରେ ଆମର ନିଜସ୍ୱ ଯୋଗ ଓ ଅଗ୍ନି-ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ତେଜ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

ଅଥାନ୍ଯତ୍ରାପ୍ଯୁକ୍ତମ୍ \: ଭୂତେନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥାନତିକ୍ରମ୍ଯ ତତଃ ପ୍ରଵ୍ରଜ୍ଯାଜ୍ଯଂ ଧୃତିଦଣ୍ଡଂ ଧନୁର୍ଗୃହୀତ୍ଵାଽନଭିମାନମଯେନ ଚୈଵେଷୁଣା ତଂ ବ୍ରହ୍ମ ଦ୍ଵାରପାରଂ ନିହତ୍ଯାଦ୍ଯଂ ସଂମୋହମୌଲୀ ତୃଷ୍ଣେର୍ଷ୍ଯାକୁଣ୍ଡଲୀ ତନ୍ଦ୍ରୀରାଘଵେତ୍ର୍ଯଭିମାନାଧ୍ଯକ୍ଷଃ କ୍ରୋଧଜ୍ଯଂ ପ୍ରଲୋଭଦଣ୍ଡଂ ଧନୁର୍ଗୃହୀତ୍ଵେଚ୍ଛାମଯେନ ଚୈଵେଷୁଣେମାନି ଖଲୁ ଭୂତାନି ହନ୍ତି ତଂ ହତ୍ଵୋଂକାରପ୍ଲଵେନାନ୍ତର୍ହୃଦଯାକାଶସ୍ଯ ପାରଂ ତୀର୍ତ୍ଵାଵିର୍ଭୂତେ ଅନ୍ତରାକାଶେ ଶନକୈରଵଟୈଵାଵଟକୃଦ୍ଧାତୁକାମଃ ସଂଵିଶତ୍ଯେଵଂ ବ୍ରହ୍ମଶାଲାଂ ଵିଶେତ୍ ତତଶ୍ଚତୁର୍ଜାଲଂ ବ୍ରହ୍ମକୋଶଂ ପ୍ରଣୁଦେତ୍ ଗୁର୍ଵାଗମେନେତି \: ଅତଃ ଶୁଦ୍ଧଃ ପୂତଃ ଶୂନ୍ଯଃ ଶାନ୍ତୋଽପ୍ରାଣୋ ନିରାତ୍ମାଽନନ୍ତୋଽକ୍ଷଯ୍ଯଃ ସ୍ଥିରଃ ଶାଶ୍ଵତୋଽଜଃ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରଃ ସ୍ଵେ ମହିମ୍ନି ତିଷ୍ଠତି ଅତଃ ସ୍ଵେ ମହିମ୍ନି ତିଷ୍ଠମାନମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଽଵୃତ୍ତଚକ୍ରମିଵ ସଞ୍ଚାରଚକ୍ରମାଲୋକଯତି ଇତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହ \: ଷଡ୍ଭିର୍ମାସୈସ୍ତୁ ଯୁକ୍ତସ୍ଯ ନିତ୍ଯମୁକ୍ତସ୍ଯ ଦେହିନଃ ଅନନ୍ତଃ ପରମୋ ଗୁହ୍ଯଃ ସମ୍ଯଗ୍ଯୋଗଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ ॥ ରଜସ୍ତମୋଭ୍ଯାଂ ଵିଦ୍ଧସ୍ଯ ସୁସମିଦ୍ଧସ୍ଯ ଦେହିନଃ ପୁତ୍ରଦାରକୁଟୁମ୍ବେଷୁ ସକ୍ତସ୍ଯ ନ କଦାଚନ

ଏହାଠାରେ ଅନ୍ୟଏଠି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି— ପଞ୍ଚଭୂତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ସେମାନଙ୍କର ବିଷୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଧୃତିର ଦଣ୍ଡ ଏବଂ ବିରାଗ୍ୟର ଧନୁଷ ଧରି, ଅନାସକ୍ତିର ତୀର ନେଇ, ଦ୍ୱାରର ରକ୍ଷକ ଭାବରେ ଥିବା, ମୂଳ ମୋହ, ତୃଷ୍ଣା ଓ ଇର୍ଷ୍ୟାର ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧିଥିବା, ଅଳସ୍ୟରେ ଗୁଞ୍ଜିଥିବା, କ୍ରୋଧର ଚାବକ ଧରିଥିବା, ଅଭିମାନର ଧନୁଷ ଏବଂ ଆଶାର ତୀର ନେଇଥିବା, ସେଉଁଠି ଥିବା ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟତାକୁ ବିନଶ୍ୱ କରି, ଓଁକାର ନୌକାରେ ଚଢ଼ି ହୃଦୟ ଆକାଶର ପାରକୁ ଯିବା ପରେ, ଯେତେବେଳେ ଭିତର ଆକାଶ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଏକ ପକ୍ଷୀ ନିଜ ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପରି, ତାହାର ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ପଞ୍ଚଭୂତରେ ପ୍ରବେଶ କରେ; ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମର ଶାଳାକୁ ପ୍ରବେଶ କରାଯାଏ। ପରେ ଚାରିଟି ଜାଲ ଭାଙ୍ଗି, ବ୍ରହ୍ମକୋଶକୁ ଗୁରୁଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଭେଦ କରି, ଶୁଦ୍ଧ, ପବିତ୍ର, ଶୂନ୍ୟ, ଶାନ୍ତ, ପ୍ରାଣହୀନ, ଆତ୍ମାହୀନ, ଅନନ୍ତ, ଅକ୍ଷୟ, ଅଚଳ, ଚିରସ୍ଥାୟୀ, ଅଜନ୍ମା, ସ୍ୱାଧୀନ ଓ ନିଜ ମହିମାରେ ବିରାଜିତ ହୁଏ। ଏହିପରି ନିଜ ମହିମାରେ ବିରାଜିତ ଦେଖି, ଏକ ଅଚଳ ଚକ୍ର ପରି ପୁନର୍ଜନ୍ମର ଚକ୍ରକୁ ଦେଖେ। ଏହିପରି କୁହାଯାଏ— ଯିଏ ଛଅ ମାସ ଧରି ନିୟମିତ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରେ, ତାହାର ଦେହରେ ସଦା ମୁକ୍ତି ରହେ, ସେଉଁଠି ଅନନ୍ତ, ପରମ, ଗୁପ୍ତ, ସଠିକ୍ ଯୋଗ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଯିଏ ରଜ ଓ ତମ ଦ୍ୱାରା ବିଧ୍ଧ, ଯଦିଓ ଭଲ ଭାବେ ଉତ୍ସାହିତ, ପୁଅ, ଜଣେଇ, ଘରେ ଆସକ୍ତ, ସେ କେବେ ମୁକ୍ତି ପାଇନାହିଁ।

ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵାଽନ୍ତର୍ହୃଦଯଃ ଶକାଯନ୍ଯସ୍ତସ୍ମୈ ନମସ୍କୃତ୍ଵାଽନଯା ବ୍ରହ୍ମଵିଦ୍ଯଯା ରାଜନ୍ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପନ୍ଥାନମାରୂଢାଃ ପୁତ୍ରାଃ ପ୍ରଜାପତେରିତି ସନ୍ତୋଷଂ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵତିତିକ୍ଷାଂ ଶାନ୍ତତ୍ଵଂ ଯୋଗାଭ୍ଯାସାଦଵାପ୍ନୋତୀତି ଏତଦ୍ଗୁହ୍ଯତମଂ ନାପୁତ୍ରାଯ ନାଶିଷ୍ଯାଯ ନାଶାନ୍ତାଯ କୀର୍ତଯେଦିତି ଅନନ୍ଯଭକ୍ତାଯ ସର୍ଵଗୁଣସମ୍ପନ୍ନାଯ ଦଦ୍ଯାତ୍

ଏପରି କହି, ଶାକାୟନ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ହୃଦୟରେ ଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ ଏବଂ କହିଲେ— ରାଜା, ଏହି ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ପୁଅମାନେ ବ୍ରହ୍ମପଥକୁ ଆରୋହଣ କରିଛନ୍ତି। ସନ୍ତୋଷ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସହିଷ୍ଣୁତା, ଶାନ୍ତିତ୍ୱ— ଏହା ସବୁ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ। ଏହା ସବୁଠୁ ଗୁପ୍ତ ଉପଦେଶ; ଏହା ପୁଅ, ଶିଷ୍ୟ କିମ୍ବା ଶାନ୍ତ ମନ ନଥିବାକୁ କୁହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହାକୁ କେବଳ ଅନନ୍ୟ ଭକ୍ତି ଓ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ।

ଓଁ ଶୁଚୌ ଦେଶେ ଶୁଚିଃ ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଥଃ ସଦଧୀଯାନଃ ସଦ୍ଵାଦୀ ସଦ୍ଧ୍ଯାଯୀ ସଦ୍ଯାଜୀ ସ୍ଯାଦିତି । ଅତଃ ସଦ୍ବ୍ରହ୍ମଣି ସତ୍ଯଭିଲାଷିଣି ନିର୍ଵୃତ୍ତ୍ଯୋଽନସ୍ତତ୍ଫଲଚ୍ଛିନ୍ନପାଶୋ ନିରାଶଃ ପରେଷ୍ଵାତ୍ମଵଦ୍ଵିଗତଭଯୋ ନିଷ୍କାମୋଽକ୍ଷଯ୍ଯମପରିମିତଂ ସୁଖମାକ୍ରମ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି । ପରମଂ ଵୈ ଶେଵଧେରିଵ ପରସ୍ଯୋଦ୍ଧରଣଂ ଯନ୍ନିଷ୍କାମତ୍ଵମ୍ । ସ ହି ସର୍ଵକାମମଯଃ ପୁରୁଷୋଽଧ୍ଯଵସାଯସଙ୍କଲ୍ପାଭିମାନଲିଙ୍ଗୋ ବଦ୍ଦଃ । ଅତସ୍ତଦ୍ଵିପରୀତୋ ମୁକ୍ତଃ । ଅତ୍ରୈକ ଆହୁର୍ଗୁଣଃ ପ୍ରକୃତିଭେଦଵଶାସଧ୍ଯଵସାଯାତ୍ମବନ୍ଧମୁପାଗତୋ। ଅଧ୍ଯଵସାଯସ୍ଯ ଦୋଷକ୍ଷଯାଦ୍ଧି ମୋକ୍ଷଃ ମନସା ହ୍ଯେଵ ପଶ୍ଯତି ମନସା ଶୃଣୋତି କାମଃ ସଙ୍କଲ୍ପୋ ଵିଚିକିତ୍ସା ଶ୍ରଦ୍ଧାଽଶ୍ରଦ୍ଧା ଧୃତିରଧୃତିର୍ହ୍ରୀର୍ଧୀର୍ଭୀରିତ୍ଯେତତ୍ସର୍ଵଂ ମନ ଏଵ ଗୁଣୌଘୈରୁହ୍ଯମାନଃ କଲୁଷୀକୃତଶ୍ଚାସ୍ଥିରଶ୍ଚଲୋ ଲୁପ୍ଯମାନଃ ସସ୍ପୃହୋ ଵ୍ଯଗ୍ରଶ୍ଚାଭିମାନିତ୍ଵଂ ପ୍ରଯାତ ଇତି ଅହଂ ସୋ ମମେଦମିତ୍ଯେଵଂ ମନ୍ଯମାନୋ ନିବଧ୍ନାତ୍ଯାତ୍ମନାତ୍ମାନ୍ଂ ଜାଲେନେଵ ଖେଚରଃ । ଅତଃ ପୁରୁଷୋଽଧ୍ଯାଵସାଯସଙ୍କଲ୍ପାବିମାନଲିଙ୍ଗୋ ବଦ୍ଦଃ ଅତସ୍ତଦ୍ଵିପରୀତୋ ମୁକ୍ତଃ ତସ୍ମାନ୍ନିରଧ୍ଯଵସାଯୋ ନିଃସଙ୍କଲ୍ପୋ ନିରଭିମାନସ୍ତିଷ୍ଠେତ୍ ଏତନ୍ମୋକ୍ଷଲକ୍ଷଣମ୍ ଏଷାତ୍ର ବ୍ରହ୍ମପଦଵୀ ଏଷୋଽତ୍ର ଦ୍ଵାରଵିଵରୋଽନେନାସ୍ଯ ତମସଃ ପାରଂ ଗମିଷ୍ଯତି । ଅତ୍ର ହି ସର୍ଵେ କାମାଃ ସମାହିତା ଇତ୍ଯତ୍ରୋଦାହରନ୍ତି \: ଯଦା ପଞ୍ଚାଵତିଷ୍ଠନ୍ତେ ଜ୍ଞାନାନି ମନସା ସହ । ବୁଦ୍ଧିଶ ନ ଵିଚେଷ୍ଟତେ ତାମାହୁଃ ପରମାଂ ଗତିମ୍ ॥ ଏତଦୁକ୍ତ୍ଵାନ୍ତର୍ହୃଦଯଃ ଶାକାଯନ୍ଯସ୍ତସ୍ମୈ ନମସ୍କୃତ୍ଵା ଯଥାଵଦୁପଚାରୀ କୃତକୃତ୍ଯୋ ମରୁଦୁତ୍ତରାଯଣଂ ଗତୋ ନ ହ୍ଯତ୍ରୋଦ୍ଵର୍ତ୍ମନା ଗତିଃ ଏଷୋଽତ୍ର ବ୍ରହ୍ମପଥଃ ସୌରଂ ସ୍ଦ୍ଵାରଂ ଭିତ୍ତ୍ଵୋର୍ଦ୍ଧ୍ଵେନ ଵିନିର୍ଗତା ଇତ୍ଯତ୍ରୋଦାହରନ୍ତି ଅନନ୍ତା ରଶ୍ମଯସ୍ତସ୍ଯ ଦୀପଵଦ୍ଯଃ ସ୍ଥିତୋ ହୃଦି । ସିତାସିତାଃ କଦ୍ରୁନୀଲାଃ କପିଲା ମୃଦୁଲୋହିତାଃ ॥ ଊର୍ଧ୍ଵମେକଃ ସ୍ଥିତସ୍ତେଷାଂ ଯୋ ଭିଭିତ୍ଵା ସୂର୍ଯମଣ୍ଡଲମ୍ । ବ୍ରହ୍ମଲୋକମତିକ୍ରମ୍ଯ ତେନ ଯାନ୍ତି ପରାଂ ଗତିମ୍ ॥ ଯଦସ୍ଯାନ୍ଯଦ୍ରଶ୍ମିଶତମୂର୍ଧ୍ଵମେଵ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍ । ତେନ ଦେଵନିକାଯାନାଂ ସ୍ଵଧାମାନି ପ୍ରପଦ୍ଯତେ ॥ ଯେ ନୈକରୂପାଶ୍ଚାଧସ୍ତାଦ୍ରଶ୍ମଯୋଽସ୍ଯ ମୃଦୁପ୍ରଭାଃ । ଇହ କର୍ମୋପଭୋଗାଯ ତୈଃ ସଂସରତି ସୋଽଵଷଃ । ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଗସ୍ଵର୍ଗାପଵର୍ଗହେତୁର୍ଭଗଵାନସାଵାଦିତ୍ଯ ଇତି

ଓଁ। ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଥାନରେ, ନିଜେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ସତ୍ତ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସଦା ଅଧ୍ୟୟନ କରୁଥିବା, ସତ୍ୟ କହୁଥିବା, ପାଠ କରୁଥିବା ଓ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ହେବା ଉଚିତ। ଏହିପରି, ଯିଏ ସତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଆଶା କରେ, ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଫଳର ପାଶ କଟିଯାଏ, ଅନ୍ୟମାନେ ପ୍ରତି ନିରାଶା ଓ ନିଜ ପରି ଦେଖେ, ଭୟ ନାହିଁ, ଆଶା ନାହିଁ, ଅକ୍ଷୟ ଓ ଅପରିମିତ ସୁଖକୁ ଅନୁଭବ କରି ରହିଥାଏ। ପରମ ତ୍ୟାଗ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଉଦ୍ଧାରଣର ଉପାୟ। କାରଣ, ସମସ୍ତ ଆଶାରେ ଗଠିତ ବ୍ୟକ୍ତି ଧୃତି, ସଙ୍କଲ୍ପ ଓ ଅଭିମାନର ଚିହ୍ନରେ ବନ୍ଧା। ଏହାର ବିପରୀତ ହେଉଛି ମୁକ୍ତି। କିଛି ଲୋକ କହନ୍ତି ଗୁଣ ପ୍ରକୃତିର ଭିନ୍ନତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଧୃତି ହେଉଛି ବନ୍ଧନର କାରଣ। ଧୃତିର ଦୋଷ ନଶ୍ୱ କଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। କାରଣ, ମନରେ ଦେଖାଯାଏ, ମନରେ ଶୁଣାଯାଏ; କାମନା, ସଙ୍କଲ୍ପ, ସନ୍ଦେହ, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଅଶ୍ରଦ୍ଧା, ଧୃତି, ଅଧୃତି, ଲଜ୍ଜା, ବୁଦ୍ଧି, ଭୟ— ଏହା ସବୁ ମନରେ ହୁଏ। ଗୁଣରେ ଚଳିତ, ଏହା ଅଶୁଦ୍ଧ, ଅସ୍ଥିର, ଚଞ୍ଚଳ, ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ଆଶାବାନ୍, ବିଚଳିତ ଓ ଅଭିମାନୀ ହୁଏ। 'ମୁଁ ଏହି, ଏହା ମୋର' ଭାବି, ନିଜେ ନିଜକୁ ଜାଲରେ ପକ୍ଷୀ ପରି ବନ୍ଧି ରଖେ। ତେଣୁ, ଧୃତି, ସଙ୍କଲ୍ପ ଓ ଅଭିମାନରେ ବନ୍ଧା ବ୍ୟକ୍ତି ବନ୍ଧା, ଏହାର ବିପରୀତ ମୁକ୍ତ। ତେଣୁ, ନିର୍ଧୃତି, ନିର୍ସଙ୍କଲ୍ପ, ନିର୍ଅଭିମାନରେ ରହିବା ଉଚିତ। ଏହି ମୁକ୍ତିର ଲକ୍ଷଣ; ଏହିଠାରେ ବ୍ରହ୍ମପଥ; ଏହି ଦ୍ୱାର ଖୋଲା— ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବ। ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଆଶା ଏକତ୍ରିତ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ କୁହାଯାଏ— 'ଯେତେବେଳେ ପଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମନ ସହିତ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ବୁଦ୍ଧି କାର୍ଯ୍ୟ କରେନାହିଁ, ସେହିଅବସ୍ଥାକୁ ପରମ ଗତି କୁହନ୍ତି।' ଏହିପରି କହି, ଶାକାୟନ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ହୃଦୟରେ ଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ, ଯଥାଯଥ ଉପଚାର କରି, କୃତକୃତ୍ୟ ହୋଇ, ମରୁତ୍ ଉତ୍ତରାୟଣକୁ ଗଲେ। କାରଣ, ଏଠାରେ ଉପରକୁ ଯିବାରେ ଗତି ନାହିଁ; ଏହିଠାରେ ବ୍ରହ୍ମପଥ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାର ଭେଦି ଉପରକୁ ଯାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ କୁହାଯାଏ— 'ତାଙ୍କର ଅନେକ ରଶ୍ମି, ଦୀପ ପରି, ହୃଦୟରେ ବିରାଜିତ— ଧଳା, କଳା, ହଳଦିଆ, ନୀଳ, କପିଳା, ମୃଦୁ ଲାଲ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଉପରକୁ ଦାଁଡ଼ିଆଁ ରହିଛି, ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳକୁ ଭେଦି, ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଏହା ଦ୍ୱାରା ପରମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହାର ଶତ ରଶ୍ମି ଉପରକୁ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ନିଜ ନିଜ ଗୃହକୁ ପହଞ୍ଚାନ୍ତି। ଯେଉଁ ରଶ୍ମି ତଳେ ଅଛି, ମୃଦୁ ପ୍ରଭା ଥିବା, ସେଉଁଠି କର୍ମ ଭୋଗ ପାଇଁ, ସେମାନେ ତାହା ଦ୍ୱାରା ଅବଶ ହୋଇ ଘୁଞ୍ଚିବାକୁ ପଡ଼େ। ତେଣୁ, ଏହି ଭଗବାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷର କାରଣ।