ସମାସକ୍ତଂ ଯଦା ଚିତ୍ତଂ ଜନ୍ତୋର୍ଵିଷଯଗୋଚରେ । ଯଦ୍ଯେଵଂ ବ୍ରହ୍ମଣି ସ୍ଯାତ୍ତତ୍କୋ ନ ମୁଚ୍ଯେତ ବନ୍ଧନାତ୍
ଯେତେବେଳେ ଜୀବର ମନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଲଗିଯାଏ, ସେ ବାନ୍ଧି ଯାଏ। ଯଦି ଏହି ମନ ବ୍ରହ୍ମରେ ଲଗିଯାଏ, ତେବେ କିଏ ବାନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହେବେ ନାହିଁ?
ମନୋ ହି ଦ୍ଵିଵିଧଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ଚାଶୁଦ୍ଧମେଵ ଚ । ଅଶୁଦ୍ଧଂ କାମସଙ୍କଲ୍ପଂ ଶୁଦ୍ଧଂ କାମଵିଵର୍ଜିତମ୍
ମନ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର — ଶୁଧ୍ଧ ଓ ଅଶୁଧ୍ଧ। ଯେଉଁ ମନରେ ଆସା ଓ ଆକାଂକ୍ଷା ରହିଛି, ସେଠାରେ ଅଶୁଧ୍ଧତା ଅଛି। ଯେଉଁ ମନ ଆସା ଛାଡିଛି, ସେଠାରେ ଶୁଧ୍ଧତା ଅଛି।
ଲଯଵିକ୍ଷେପରହିତଂ ମନଃ କୃତ୍ଵା ସୁନିଶ୍ଚଲମ୍ । ଯଦା ଯାତ୍ଯମନୀଭାଵଂ ତଦା ତତ୍ପରମଂ ପଦମ୍
ମନକୁ ଭ୍ରମ ଓ ଅସ୍ଥିରତାରୁ ମୁକ୍ତ କରି, ଏକଦମ ଶାନ୍ତ ଓ ଅଡ଼ିଗ କରିଲେ, ଯେତେବେଳେ ଏହା ମନ ନଥିବା ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚେ, ସେତେବେଳେ ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଶାକୁ ଉପଲବ୍ଧି କରେ।
ତାଵଦେଵ ନିରୋଦ୍ଧଵ୍ଯଂ ହୃଦି ଯାଵତ୍କ୍ଷଯଂ ଗତମ୍ । ଏତଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ଚ ମୋକ୍ଷଂ ଚ ଶେଷାସ୍ତୁ ଗ୍ରନ୍ଥଵିସ୍ତରାଃ
ମନକୁ ହୃଦୟରେ ରଖି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଶିଯାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିଠାରେ ଯାହା ଜ୍ଞାନ ଓ ମୁକ୍ତି, ଅନ୍ୟ ସବୁ କେବଳ ପୁସ୍ତକର ବିସ୍ତାର।
ସମାଧିନିର୍ଧୂତମଲସ୍ଯ ଚେତସୋ ନିଵେଶିତସ୍ଯାତ୍ମନି ଯତ୍ସୁଖଂ ଲଭେତ୍ । ନ ଶକ୍ଯତେ ଵର୍ଣଯିତୁଂ ଗିରା ତଦା ସ୍ଵଯଂ ତଦନ୍ତଃକରଣେନ ଗୃହ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ ମନ ସମାଧି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦୁଷିତତାରୁ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ଆତ୍ମାରେ ବିଶ୍ରାମ କରେ, ସେତେବେଳେ ଯେଉଁ ସୁଖ ମିଳେ, ତାହା କଥାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିହେବ ନାହିଁ; ସେ ସମୟରେ ଏହି ସୁଖକୁ ନିଜ ମନ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ।
ଅପାମପୋଽଗ୍ନିରଗ୍ନୌ ଵା ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଵ୍ଯୋମ ନ ଲକ୍ଷଯେତ୍ । ଏଵମନ୍ତର୍ଗତଂ ଚିତ୍ତଂ ପୁରୁଷଃ ପ୍ରତିମୁଚ୍ଯତେ
ପାଣିରେ ପାଣି, ଅଗ୍ନିରେ ଅଗ୍ନି, ଆକାଶରେ ଆକାଶ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ଯେତେବେଳେ ମନ ଭିତରେ ଲୀନ ହୁଏ, ମନୁଷ୍ୟ ସଂସାରରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ମନ ଏଵ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ କାରଣଂ ବନ୍ଧମୋକ୍ଷଯୋଃ । ବନ୍ଧାଯ ଵିଷଯାସକ୍ତଂ ମୁକ୍ତ୍ଯୈ ନିର୍ଵିଷଯଂ ସ୍ମୃତମିତି
ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ବନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତିର କାରଣ କେବଳ ମନ ଅଟୁଟ। ଯଦି ମନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଲାଗିଥାଏ, ସେଥିରେ ବନ୍ଧିଯାଏ; ଯଦି ମନ ଭୋଗବସ୍ତୁରୁ ଅଲଗା ରହିଥାଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
ଅଥ ଯଥେଯଂ କୌତ୍ସାଯନିସ୍ତୁତିଃ ॥ ତ୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମା ତ୍ଵଂ ଚ ଵୈ ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତ୍ଵଂ ରୁଦ୍ରସ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରଜାପତିଃ । ତ୍ଵମଗ୍ନିର୍ଵରୁଣୋ ଵାଯୁସ୍ତ୍ଵମିନ୍ଦ୍ରସ୍ତ୍ଵଂ ନିଶାକରଃ
ଏବେ କୌତ୍ସାୟନଙ୍କର ସ୍ତୁତି ଆସୁଛି: ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମା, ତୁମେ ବିଷ୍ଣୁ, ତୁମେ ରୁଦ୍ର, ତୁମେ ପ୍ରଜାପତି; ତୁମେ ଅଗ୍ନି, ତୁମେ ବରୁଣ, ତୁମେ ବାୟୁ, ତୁମେ ଇନ୍ଦ୍ର, ତୁମେ ଚନ୍ଦ୍ରମା।
ତ୍ଵଂ ମନୁସ୍ତ୍ଵଂ ଯମଶ୍ଚ ତ୍ଵଂ ପୃଥିଵୀ ତ୍ଵମଥାଚ୍ଯୁତଃ । ସ୍ଵାର୍ଥେ ସ୍ଵାଭାଵିକେଽର୍ଥେ ଚ ବହୁଧା ତିଷ୍ଠସେ ଦିଵି
ତୁମେ ମନୁ, ତୁମେ ଯମ, ତୁମେ ପୃଥିବୀ, ତୁମେ ଅଚ୍ୟୁତ; ନିଜ ଲାଗି ଓ ସ୍ୱାଭାବିକ କାରଣରେ, ତୁମେ ଦେବଲୋକରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ବିଦ୍ୟମାନ।
ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵର ନମସ୍ତୁଭ୍ଯଂ ଵିଶ୍ଵାତ୍ମା ଵିଶ୍ଵକର୍ମକୃତ୍ । ଵିଶ୍ଵଭୁଗ୍ଵିଶ୍ଵମାଯସ୍ତ୍ଵଂ ଵିଶ୍ଵକ୍ରୀଡାରତିଃ ପ୍ରଭୁଃ
ହେ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ନାଥ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ଆତ୍ମା, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା; ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ଭୋଗକର୍ତ୍ତା, ତୁମେ ମାୟା, ତୁମେ ଜଗତ୍ର ଖେଳର ଆନନ୍ଦ, ହେ ପ୍ରଭୁ।
ନମଃ ଶାନ୍ତାତ୍ମନେ ତୁଭ୍ଯଂ ନମୋ ଗୁହ୍ଯତମାଯ ଚ । ଅଚିନ୍ତ୍ଯାଯାପ୍ରମେଯାଯ ଅନାଦିନିଧନାଯ ଚେତି
ଶାନ୍ତିର ସ୍ୱରୂପ ତୁମକୁ ମୋର ପ୍ରଣାମ। ସବୁଠାରୁ ଗୁପ୍ତ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ଅପରିମାପ୍ୟ ଏବଂ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନଥିବା ତୁମକୁ ମୋର ପ୍ରଣାମ।
ଅଥ ଯ ଏଷୋଽନ୍ତରେ ହୃତ୍ପୁଷ୍କର ଏଵାଶ୍ରିତୋଽନ୍ନମତ୍ତି ସ ଏଷୋଽଗ୍ନିର୍ଦିଵି ଶ୍ରିତଃ ସୌରଃ କାଲାଖ୍ଯୋଽଦୃଶ୍ଯଃ ସର୍ଵଭୂତାନ୍ନମତ୍ତି କଃ ପୁଷ୍କରଃ କିମଯଂ ଵେଦ ଵା ଵ ତତ୍ପୁଷ୍କରଂ ଯୋଽଯମାକାଶୋଽସ୍ଯେମାଶ୍ଚତସ୍ରୋ ଦିଶଶ୍ଚତସ୍ର ଉପଦିଶଃ ସଂସ୍ଥା ଅଯମର୍ଵାଗଗ୍ନିଃ ପରତ ଏତୌ ପ୍ରାଣାଦିତ୍ଯାଵେତାଵୁପାସୀତୋମିତ୍ଯକ୍ଷରେଣ ଵ୍ଯାହୃତିଭିଃ ସାଵିତ୍ର୍ଯା ଚେତି
ତମୋ ଵା ଇଦମେକମାସ ତତ୍ପଶ୍ଚାତ୍ପରେଣେରିତଂ ଵିଷଯତ୍ଵଂ ପ୍ରଯାତ୍ଯେତଦ୍ଵୈ ରଜସୋ ରୂପଂ ତଦ୍ରଜଃ ଖଲ୍ଵୀରିତଂ ଵିଷମତ୍ଵଂ ପ୍ରଯାତ୍ଯେତଦ୍ଵୈ ତମସୋ ରୂପଂ ତତ୍ତମଃ ଖଲ୍ଵୀରିତଂ ତମସଃ ସମ୍ପ୍ରାସ୍ରଵତ୍ଯେତଦ୍ଵୈ ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ରୂପଂ ତତ୍ସତ୍ତ୍ଵମେଵେରିତଂ ତତ୍ସତ୍ତ୍ଵାତ୍ସମ୍ପ୍ରାସ୍ରଵତ୍ସୋଂଽଶୋଽଯଂ ଯଶ୍ଚେତନମାତ୍ରଃ ପ୍ରତିପୁରୁଷଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଃ ସଙ୍କଲ୍ପାଧ୍ଯଵସାଯାଭିମାନଲିଙ୍ଗଃ ପ୍ରଜାପତିସ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରୋକ୍ତା ଅଗ୍ର୍ଯାସ୍ତନଵୋ ବ୍ରହ୍ମା ରୁଦ୍ରୋ ଵିଷ୍ଣୁରିତ୍ଯଥ ଯୋ ହ ଖଲୁ ଵାଵାସ୍ଯ ରାଜସୋଂଽଶୋଽସୌ ସ ଯୋଽଯଂ ବ୍ରହ୍ମାଥ ଯୋ ହ ଖଲୁ ଵାଵାସ୍ଯ ତାମସୋଂଽଶୋଽସୌ ସ ଯୋଽଯଂ ରୁଦ୍ରୋଽଥ ଯୋ ହ ଖଲୁ ଵାଵାସ୍ଯ ସାତ୍ଵିକୋଂଽଶୋଽସୌ ସ ଏଵଂ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସ ଵା ଏଷ ଏକସ୍ତ୍ରିଧାଭୂତୋଽଷ୍ଟଧୈକାଦଶଧା ଦ୍ଵାଦଶଧାପରିମିତଧା ଚୋଦ୍ଭୂତ ଉଦ୍ଭୂତତ୍ଵାଦ୍ଭୂତେଷୁ ଚରତି ପ୍ରତିଷ୍ଠା ସର୍ଵଭୂତାନାମଧିପତିର୍ବଭୂଵେତ୍ଯସାଵାତ୍ମାନ୍ତର୍ବହିଶ୍ଚାନ୍ତର୍ବହିସ୍ ହ୍ଚ
ପ୍ରଥମେ ସବୁଠାରେ ଅନ୍ଧାରି ଥିଲା। ପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହା ଉତ୍ତେଜିତ ହେଇ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜଗତର ରୂପ ନେଲା—ଏହି ହେଉଛି ରଜସର ରୂପ। ଏହି ରଜସ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ, ବିରୋଧର ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚେ—ଏହି ହେଉଛି ତମସର ରୂପ। ଏହି ତମସ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ, ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ—ଏହି ହେଉଛି ସତ୍ତ୍ୱର ରୂପ। ସତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ, ସେଠାରୁ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଯିଏ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବର ଦେହରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଛି, ଯିଏ ଇଚ୍ଛା, ନିଶ୍ଚୟ ଓ ଅଭିମାନର ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରେ; ସେହି ପ୍ରଜାପତି। ତାଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ରୂପ ହେଉଛନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁ। ରଜସ ଅଂଶ ବ୍ରହ୍ମା, ତମସ ଅଂଶ ରୁଦ୍ର, ସତ୍ତ୍ୱ ଅଂଶ ବିଷ୍ଣୁ। ଏଭଳି, ସେ ଏକା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତିନି ରୂପ, ଆଠ ରୂପ, ଏଗାର ରୂପ, ବାର ରୂପ ଓ ଅସଂଖ୍ୟ ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ବ୍ୟାପି ଅଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜୀବର ନାୟକ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। ଏହି ଆତ୍ମା ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ, ଦୁଇଠିଠାରେ ଅଛି।
ଚତୁର୍ଥଃ ପ୍ରପାଠକଃ ॥ ଦ୍ଵିଧା ଵା ଏଷ ଆତ୍ମାନଂ ବିଭର୍ତ୍ଯଯଂ ଯଃ ପ୍ରାଣୋ ଯଶ୍ଚାସାଵାଦିତ୍ଯୋଽଥ ଦ୍ଵୌ ଵା ଏତାଵାସ୍ତାଂ ପଞ୍ଚଧା ନାମାନ୍ତର୍ବହିଶ୍ଚାହୋରାତ୍ରେ ତୌ ଵ୍ଯାଵର୍ତେତେ ଅସୌ ଵା ଆଦିତ୍ଯୋ ବହିରାତ୍ମାନ୍ତରାତ୍ମା ପ୍ରାଣୋ ବହିରାତ୍ମା ଗତ୍ଯାନ୍ତରାତ୍ମନାନୁମୀଯତେ । ଗତିରିତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହ ଯଃ କଶ୍ଚିଦ୍ଵିଦ୍ଵାନପହତପାପ୍ମାଧ୍ଯକ୍ଷୋଽଵଦାତମନାସ୍ତନ୍ନିଷ୍ଠ ଆଵୃତ୍ତଚକ୍ଷୁଃ ସୋଽନ୍ତରାତ୍ମାଗତ୍ଯା ବହିରାତ୍ମନୋଽନୁମୀଯତେ ଗତିରିତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହାଥ ଯ ଏଷୋଽନ୍ତରାଦିତ୍ଯେ ହିରଣ୍ମଯଃ ପୁରୁଷୋ ଯଃ ପଶ୍ଯତି ମାଂ ହିରଣ୍ଯଵତ୍ସ ଏଷୋଽନ୍ତରେ ହୃତ୍ପୁଷ୍କର ଏଵାଶ୍ରିତୋଽନ୍ନମତ୍ତି
ଚତୁର୍ଥ ପ୍ରପାଠକ: ଏହି ଆତ୍ମା ଦୁଇ ଭାବରେ ନିଜକୁ ଧାରଣ କରେ: ଏକ ହେଉଛି ପ୍ରାଣ, ଅନ୍ୟଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ। ଏହି ଦୁଇଟି ନାମରେ ପାଞ୍ଚ ଭାଗରେ ଅଛି, ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ, ଦିନ ଓ ରାତିରେ; ଏମାନେ ପରସ୍ପର ବଦଳି ଚାଲନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ବାହ୍ୟ ଆତ୍ମା, ପ୍ରାଣ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଆତ୍ମା; ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଆତ୍ମାର ଗତି ଦ୍ୱାରା ବାହ୍ୟ ଆତ୍ମାକୁ ଅନୁମାନ କରାଯାଏ। ଏହି ଗତି ବିଷୟରେ କୁହାଯାଇଛି। ଯିଏ ଜ୍ଞାନୀ, ପାପରହିତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖିଥିବା, ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଓ ଭକ୍ତିଶୀଳ, ଯିଏ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଭିତରେ ଆଣିଛି—ସେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଆତ୍ମାର ଗତି ଦ୍ୱାରା ବାହ୍ୟ ଆତ୍ମାକୁ ଅନୁମାନ କରେ। ଏହି ଭାବରେ ଗତି ବିଷୟରେ କୁହାଯାଇଛି। ଏବେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଯେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ମୋତେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ସେଠି ହୃଦୟର ପଦ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ବସି, ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରନ୍ତି।
ଯିଏ ହୃଦୟର ପଦ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ବସି, ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ସେହି ହେଉଛନ୍ତି ଦିଗନ୍ତରେ ଥିବା ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟମୟ, କାଳ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଅଦୃଶ୍ୟ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରନ୍ତି। ପଦ୍ମ କ'ଣ? ଏହା କେଉଁଠୁ ଗଠିତ? ସେହି ପଦ୍ମ ହେଉଛି ଆକାଶ, ଏହି ଚାରି ଦିଗ ଓ ଚାରି ଉପଦିଗ ହେଉଛି ତାହାର ପଙ୍ଖୁଡ଼ି। ଏଠାରେ ଅଗ୍ନି ଆଗକୁ ବଢ଼େ; ଏମାନେ ପ୍ରାଣ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ। ଏମାନେ ଅକ୍ଷର ଓ ସାବିତ୍ରୀର ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହେବା ଉଚିତ।
ଦ୍ଵେ ଵାଵ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ରୂପେ ମୂର୍ତଂ ଚାମୂର୍ତଂ ଚାଥ ଯନ୍ମୂର୍ତଂ ତଦସତ୍ଯଂ ଯଦମୂର୍ତଂ ତତ୍ସତ୍ଯଂ ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ଯଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ତଜ୍ଜ୍ଯୋତିର୍ଯଜ୍ଜ୍ଯୋତିଃ ସ ଆଦିତ୍ଯଃ ସ ଵା ଏଷ ଓମିତ୍ଯେତଦାତ୍ମା ସ ତ୍ରେଧାତ୍ମାନଂ ଵ୍ଯକୁରୁତ ଓମିତି ତିସ୍ରୋ ମାତ୍ରା ଏତାଭିଃ ସର୍ଵମିଦମୋତଂ ପ୍ରୋତଂ ଚୈଵାସ୍ମିନ୍ନିତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହୈତଦ୍ଵା ଆଦିତ୍ଯ ଓମିତ୍ଯେଵଂ ଧ୍ଯାଯଂସ୍ତଥାତ୍ମାନଂ ଯୁଞ୍ଜୀତେତି
ବ୍ରହ୍ମର ଦୁଇଟି ରୂପ ଅଛି—ଏକଟି ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଏକଟି ଅଦୃଶ୍ୟ। ଯାହା ଦୃଶ୍ୟ, ସେଠାରେ ସତ୍ୟ ନାହିଁ; ଯାହା ଅଦୃଶ୍ୟ, ସେଠାରେ ସତ୍ୟ ଅଛି। ସେହିଠାରେ ବ୍ରହ୍ମ ଅଛି। ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛି ଆଲୋକ, ସେଇ ଆଲୋକ ହେଉଛି ସୂର୍ଯ୍ୟ। ଏହିଠାରେ ଆତ୍ମା ଅଛି, ଯାହାକୁ 'ଓଁ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେ ଆତ୍ମା ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲେ; 'ଓଁ' ରେ ତିନିଟି ଅକ୍ଷର ଅଛି। ଏହି ତିନି ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଗଠିତ ଓ ଏକାଠି ହୋଇଛି। ଏହିପରି ଉଚ୍ଚାରଣ ହୋଇଛି। ଏହିଠାରୁ, ମନୁଷ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା 'ଓଁ' ଭାବରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଏହିପରି ଆତ୍ମାକୁ ଏକତ୍ର କରିବା ଉଚିତ।
ଅଥାନ୍ଯତ୍ରାପ୍ଯୁକ୍ତମଥ ଖଲୁ ଯ ଉଦ୍ଗୀଥଃ ସ ପ୍ରଣଵୋ ଯଃ ପ୍ରଣଵଃ ସ ଉଦ୍ଗୀଥ ଇତ୍ଯସାଵାଦିତ୍ଯ ଉଦ୍ଗୀଥ ଏଵ ପ୍ରଣଵ ଇତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହୋଦ୍ଗୀଥଃ ପ୍ରଣଵାଖ୍ଯଂ ପ୍ରଣେତାରଂ ନାମରୂପଂ ଵିଗତନିଦ୍ରଂ ଵିଜରମଵିମୃତ୍ଯୁଂ ପୁନଃ ପଞ୍ଚଧା ଜ୍ଞେଯଂ ନିହିତଂ ଗୁହାଯାମିତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହୋର୍ଧ୍ଵମୂଲଂ ଵା ଆବ୍ରହ୍ମଶାଖା ଆକାଶଵାଯ୍ଵଗ୍ନ୍ଯୁଦକଭୂମ୍ଯାଦଯ ଏକେନାତ୍ତମେତଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତସ୍ଯୈତତ୍ତେ ଯଦସାଵାଦିତ୍ଯ ଓମିତ୍ଯେତଦକ୍ଷରସ୍ଯ ଚୈତତ୍ତସ୍ମାଦୋମିତ୍ଯନେନୈତଦୁପାସୀତାଜସ୍ରମିତ୍ଯେକୋଽସ୍ଯ ରସଂ ବୋଧଯୀତ ଇତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହୈତଦେଵାକ୍ଷରଂ ପୁଣ୍ଯମେତଦେଵାକ୍ଷରଂ ଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଯୋ ଯଦିଚ୍ଛତି ତସ୍ଯ ତତ୍
ଅନ୍ୟଏଠି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି: ଯେଉଁ ଉଦ୍ଗୀଥ, ସେଇ ପ୍ରଣବ; ଯେଉଁ ପ୍ରଣବ, ସେଇ ଉଦ୍ଗୀଥ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଉଦ୍ଗୀଥ; ଉଦ୍ଗୀଥ ହେଉଛି ପ୍ରଣବ। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି: ଉଦ୍ଗୀଥ, ଯାହାକୁ ପ୍ରଣବ ବୋଲାଯାଏ, ସେ ନେତୃତ୍ୱ କରେ, ନାମ ଓ ରୂପ ଅଛି, ନିଦ୍ରା ନାହିଁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ନାହିଁ, ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ, ପୁଣି ପାଞ୍ଚ ଭାଗରେ ଜଣାଯିବାକୁ ଉଚିତ, ଗୁହାରେ ଗୁପ୍ତ ଅଛି। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି: ଉପରକୁ ମୂଳ, ବ୍ରହ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶାଖା, ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ; ଏକ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ—ଏହି ବ୍ରହ୍ମ। ଏହି ତାହାର ସାର: ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଏହି ଅକ୍ଷରର ସାର। ଏହିଠାରୁ, ମନୁଷ୍ୟ 'ଓଁ' ଦ୍ୱାରା ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ସେ ଏହାର ରସକୁ ଜାଣିପାରେ। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି: ଏହି ଅକ୍ଷର ପବିତ୍ର, ଏହି ଅକ୍ଷର ଜ୍ଞାନ। ଯିଏ ଏହି ଅକ୍ଷରକୁ ଜାଣେ, ସେ ଯାହା ଚାହେଁ, ତାହା ପାଇଁ।
ଅଥାନ୍ଯତ୍ରାପ୍ଯୁକ୍ତଂ ସ୍ତନଯତ୍ଯେପାସ୍ଯ ତନୂର୍ଯା ଓମିତି ସ୍ତ୍ରୀପୁଂନପୁଂସକମିତି ଲିଙ୍ଗଵତ୍ଯେଷାଥାଗ୍ନିର୍ଵାଯୁରାଦିତ୍ଯ ଇତି ଭାସ୍ଵତ୍ଯେଷାଥ ରୁଦ୍ରୋ ଵିଷ୍ଣୁରିତ୍ଯଧିପତିରିତ୍ଯେଷାଥ ଗାର୍ହପତ୍ଯୋ ଦକ୍ଷଣାଗ୍ନିରାହଵନୀଯ ଇତି ମୁଖଵତ୍ଯେଷାଥ ଋଗ୍ଯଜୁଃସାମେତି ଵିଜାନାତ୍ଯେଷଥ ଭୂର୍ଭୁଵସ୍ଵରିତି ଲୋକଵତ୍ଯେଷାଥ ଭୂତଂ ଭଵ୍ଯଂ ଭଵିଷ୍ଯଦିତି କାଲଵତ୍ଯେଷାଥ ପ୍ରାଣୋଽଗ୍ନିଃ ସୂର୍ଯଃ ଇତି ପ୍ରତାପଵତ୍ଯେଷାଥାନ୍ନମାପଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମା ଇତ୍ଯାପ୍ଯାଯନଵତ୍ଯେଷାଥ ବୁଦ୍ଧିର୍ମନୋଽହଙ୍କାର ଇତି ଚେତନଵତ୍ଯେଷାଥ ପ୍ରାଣୋଽପାନୋ ଵ୍ଯାନ ଇତି ପ୍ରାଣଵତ୍ଯେକେ ତ୍ଯଜାମୀତ୍ଯୁକ୍ତୈତାହ ପ୍ରସ୍ତୋତାର୍ପିତା ଭଵତୀତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହୈତଦ୍ଵୈ ସତ୍ଯକାମ ପରଂ ଚାପରଂ ଚ ଯଦୋମିତ୍ଯେତଦକ୍ଷରମିତି
ଅନ୍ୟଏଠି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି: ଯେତେବେଳେ ଗରଜେ, ତାହାର ଦେହ 'ଓଁ', ନାରୀ, ପୁରୁଷ, ନପୁଂସକ, ଲିଙ୍ଗ ସହିତ; ଏହା ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; ଏହା ରୁଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ, ଅଧିପତି; ଏହା ଘୃହପତି ଅଗ୍ନି, ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି, ଆହବନୀୟ ଅଗ୍ନି, ମୁହଁ ସହିତ; ଏହା ଋକ୍, ଯଜୁସ୍, ସାମ, ଜ୍ଞାନ ସହିତ; ଏହା ଭୂ, ଭୁଵ, ସ୍ୱର୍, ଲୋକ ସହିତ; ଏହା ଭୂତ, ଭବ୍ୟ, ଭବିଷ୍ୟତ୍, ସମୟ ସହିତ; ଏହା ପ୍ରାଣ, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ତାପ ସହିତ; ଏହା ଅନ୍ନ, ପାଣି, ଚନ୍ଦ୍ରମା, ପୋଷଣ ସହିତ; ଏହା ବୁଦ୍ଧି, ମନ, ଅହଂକାର, ଚେତନା ସହିତ; ଏହା ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ବ୍ୟାନ, ପ୍ରାଣ ସହିତ; କିଛି କୁହନ୍ତି, 'ମୁଁ ତ୍ୟାଗ କରେ', ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି, ଏହା ପ୍ରସ୍ତୋତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ପିତ ହୁଏ। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି: ହେ ସତ୍ୟକାମ, ଉତ୍ତମ ଓ ଅପର ବ୍ରହ୍ମ, ଦୁହିଁଟି 'ଓଁ' ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚିତ।
ଅଥ ଵ୍ଯାତ୍ତଂ ଵା ଇଦମାସୀତ୍ସତ୍ଯଂ ପ୍ରଜାପତିସ୍ତପସ୍ତପ୍ତ୍ଵା ଅନୁଵ୍ଯାହରଦ୍ଭୂର୍ଭୁଵଃସ୍ଵରିତ୍ଯେଷା ହାଥ ପ୍ରଜାପତେଃ ସ୍ଥଵିଷ୍ଠା ତନୂର୍ଵା ଲୋକଵତୀତି ସ୍ଵରିତ୍ଯସ୍ଯାଃ ଶିରୋ ନାଭିର୍ଭୁଵୋ ଭୂଃ ପାଦା ଆଦିତ୍ଯଶ୍ଚକ୍ଷୁରାଯତ୍ତଃ ପୁରୁଷସ୍ଯ ମହତୋ ମାତ୍ରାଶ୍ଚକ୍ଷୁଷା ହ୍ଯଯଂ ମାତ୍ରାଶ୍ଚରିତି ସତ୍ଯଂ ଵୈ ଚକ୍ଷୁରକ୍ଷିଣ୍ଯୁପସ୍ଥିତୋ ହି ପୁରୁଷଃ ସର୍ଵାର୍ଥେଷୁ ଵଦତ୍ଯେତସ୍ମାଦ୍ଭୂର୍ଭୁଵଃସ୍ଵରିତ୍ଯୁପାସୀତାନ୍ନଂ ହି ପ୍ରଜାପତିର୍ଵିଶ୍ଵାତ୍ମା ଵିଶ୍ଵଚକ୍ଷୁରିଵୋପାସିତୋ ଭଵତୀତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହୈଷା ଵୈ ପ୍ରଜାପତିର୍ଵିଶ୍ଵଭୃତ୍ତନୂରେତସ୍ଯାମିଦଂ ସର୍ଵମନ୍ତର୍ହିତମସ୍ମିେଂଶ୍ଚ ସର୍ଵସ୍ମିନ୍ନେଷାନ୍ତର୍ହିତେତି ତସ୍ମାଦେଷୋପାସୀତେତି
ଏହି ବିଶ୍ୱ ଖୋଲା ହେଲା; ପ୍ରଜାପତି ତପସ୍ୟା କରି, 'ଭୂଃ, ଭୁଵଃ, ସ୍ୱର୍' ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ଏହିଗୁଡ଼ିକି ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେହ, ଲୋକ ସହିତ। 'ସ୍ୱର୍' ଏହାର ମୁଣ୍ଡ, 'ଭୁଵଃ' ନାଭି, 'ଭୂଃ' ପାଦ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଚକ୍ଷୁ, ବଡ଼ ପୁରୁଷଙ୍କ ମାପରେ ନିର୍ଭର। ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଏହି ମାପ ଚାଲିଥାଏ। ଚକ୍ଷୁ ହେଉଛି ସତ୍ୟ; ପୁରୁଷ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଏହିପରି, 'ଭୂଃ, ଭୁଵଃ, ସ୍ୱର୍' ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଜାପତି, ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା, ବିଶ୍ୱର ଚକ୍ଷୁ, ଏଭଳି ଉପାସିତ ହୁଏ। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି: ଏହି ପ୍ରଜାପତି, ବିଶ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଦେହ; ଏହାର ଭିତରେ ସମସ୍ତ ଲୁଚିଛି। ଏବଂ ସମସ୍ତ ଏହାର ଭିତରେ ଲୁଚିଛି; ତେଣୁ ଏହାକୁ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ।
ତତ୍ସଵିତୁର୍ଵରେଣ୍ଯମିତ୍ଯସୌ ଵା ଆଦିତ୍ଯଃ ସଵିତା ସ ଵା ଏଵଂ ପ୍ରଵରଣାଯ ଆତ୍ମକାମେନେତ୍ଯାହୁର୍ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନୋଽଥ ଭର୍ଗୋ ଦେଵସ୍ଯ ଧୀମହୀତି ସଵିତା ଵୈ ତେଽଵସ୍ଥିତା ଯୋଽସ୍ଯ ଭର୍ଗଃ କଂ ସଞ୍ଚିତଯାମୀତ୍ଯାହୁର୍ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନୋଽଥ ଧିଯୋ ଯୋ ନଃ ପ୍ରଚୋଦଯାଦିତି ବୁଦ୍ଧଯୋ ଵୈ ଧିଯସ୍ତା ଯୋଽସ୍ମାକଂ ପ୍ରଚୋଦଯାଦିତ୍ଯାହୁର୍ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନୋଽଥ ଭର୍ଗ ଇତି ଯୋ ହ ଵା ଅସ୍ମିନ୍ନାଦିତ୍ଯେ ନିହିତସ୍ତାରକେଽକ୍ଷିଣି ଚୈଷ ଭର୍ଗାଖ୍ଯୋ ଭାଭିର୍ଗତିରସ୍ଯ ହୀତି ଭର୍ଗୋ ଭର୍ଜତି ଵୈଷ ଭର୍ଗ ଇତି ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନୋଽଥ ଭର୍ଗ ଇତି ଭାସଯତୀମାେଂଲ୍ଲୋକାନିତି ରଞ୍ଜଯତୀମାନି ଭୂତାନି ଗଚ୍ଛତ ଇତି ଗଚ୍ଛତ୍ଯସ୍ମିନ୍ନାଗଚ୍ଛତ୍ଯସ୍ମା ଇମାଃ ପ୍ରଜାସ୍ତସ୍ମାଦ୍ଭାରକତ୍ଵାଦ୍ଭର୍ଗଃ ଶତ୍ରୂନ୍ସୂଯମାନତ୍ଵାତ୍ସୂର୍ଯଃ ସଵ୍ନାତ୍ସଵିତା ଦାନାଦାଦିତ୍ଯଃ ପଵନାତ୍ପାଵମାନୋଽଥାଯୋଽଥାଯନାଦାଦିତ୍ଯ ଇତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହ ଖଲ୍ଵାତ୍ମନାତ୍ମାମୃତାଖ୍ଯଶ୍ଚେତା ମନ୍ତା ଗନ୍ତା ସ୍ରଷ୍ଟା ନନ୍ଦଯିତା କର୍ତା ଵକ୍ତା ରସଯିତା ଘ୍ରାତା ସ୍ପର୍ଶଯିତା ଚ ଵିଭୁଵିଗ୍ରହେ ସନ୍ନିଷ୍ଠା ଇତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହାଥ ଯତ୍ର ଦ୍ଵୈତୀଭୂତଂ ଵିଜ୍ଞାନଂ ତତ୍ର ହି ଶୃଣୋତି ପଶ୍ଯତି ଜିଘ୍ରତୀତି ରସଯତେ ଚୈଵ ସ୍ପର୍ଶଯତି ସର୍ଵମାତ୍ମା ଜାନୀତେତି ଯତ୍ରାଦ୍ଵୈତୀଭୂତଂ ଵିଜ୍ଞାନଂ କାର୍ଯକାରଣନିର୍ମୁକ୍ତଂ ନିର୍ଵଚନମନୌପମ୍ଯଂ ନିରୁପାଖ୍ଯଂ କିଂ ତଦଙ୍ଗ ଵାଚ୍ଯମ୍
ଏହି 'ତତ୍ ସବିତୁର୍ ବରେଣ୍ୟମ୍' ବୋଲି କୁହାଯିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସେହି ସବିତା ଅଟୁଟ ରୂପେ ବିଶ୍ୱକୁ ଆଲୋକିତ କରେ । ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଚୟନ କରାଯାଏ ବୋଲି ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାର ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି । 'ଭର୍ଗୋ ଦେବସ୍ୟ ଧୀମହି' — ଏହି ସବିତା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବିଦ୍ୟମାନ, ତାଙ୍କର ତେଜକୁ ସଞ୍ଚୟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ ବୋଲି ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାର ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି । 'ଧିଯୋ ୟୋ ନଃ ପ୍ରଚୋଦୟାତ୍' — ଧିଅଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ଆମର ବୁଦ୍ଧି, ସେ ଆମର ବୁଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରେରିତ କରୁନ୍ତୁ ବୋଲି ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାର ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି । 'ଭର୍ଗ' ମାନେ ଯେଉଁ ତେଜ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାରାର ଆଖିରେ ଥାଏ, ତାହାକୁ ଭର୍ଗ ବୋଲାଯାଏ; ଏହି ତେଜ ଦ୍ୱାରା ସେ ଚଳିତ ହୁଏ । ଏହି ତେଜ ଜଗତକୁ ଜଳାଏ, ତେଣୁ ଏହାକୁ 'ଭର୍ଗ' କୁହାଯାଏ । ଏହି ତେଜ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଆଲୋକିତ କରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ରଙ୍ଗିନ କରେ; କିଏ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, କିଏ ପ୍ରାପ୍ତ କରେନାହିଁ । ସେଉଁଥିରୁ, ଯେଉଁଠାରେ ଭାର ବହନ କରେ, ସେହିଠି 'ଭର୍ଗ' ନାମ ହେଉଛି; ଶତ୍ରୁମାନେ ଦେଖାଯିବାରୁ ସେ 'ସୂର୍ଯ୍ୟ', ଚଳାଇବାରୁ 'ସବିତା', ଦେବାରୁ 'ଆଦିତ୍ୟ', ପବିତ୍ର କରିବାରୁ 'ପବମାନ', ଚଳିବାରୁ 'ଆଦିତ୍ୟ' । ଏଭଳି କୁହାଯାଏ: ସେ ନିଜ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଅମୃତ ନାମରେ, ଚିନ୍ତକ, ଚଳନଶୀଳ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଆନନ୍ଦ ଦେବାଳୁ, କର୍ତ୍ତା, କଥାକୁହୁଥିବା, ରସ ଉପଭୋଗ କରୁଥିବା, ଘ୍ରାଣ କରୁଥିବା, ସ୍ପର୍ଶ କରୁଥିବା ଭାବେ ସମସ୍ତ ରୂପରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଛନ୍ତି । ଯେଉଁଠାରେ ଦ୍ୱିତୀୟତା ଅଛି, ସେଠାରେ ଶୁଣିବା, ଦେଖିବା, ଘ୍ରାଣ କରିବା, ରସ ଉପଭୋଗ କରିବା, ସ୍ପର୍ଶ କରିବା, ସମସ୍ତ କିଛି ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ । ଯେଉଁଠାରେ ଏକତା ଅଛି, କାରଣ-ଫଳ ରହିତ, ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବା ନୁହେଁ, ତାହାକୁ କିଛି ଉପମା ଦେଇ ବୁଝାଇପାରିବା ନୁହେଁ — ସେଠାରେ କିଛି କୁହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ ।
ଏଷ ହି ଖଲ୍ଵାତ୍ମେଶାନଃ ଶଂଭୁର୍ଭଵୋ ରୁଦ୍ରଃ ପ୍ରଜାପତିର୍ଵିଶ୍ଵସୃଡ୍ଢିରଣ୍ଯଗର୍ଭଃ ସତ୍ଯଂ ପ୍ରାଣୋ ହଂସଃ ଶାନ୍ତୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ନାରାଯଣୋଽର୍କଃ ସଵିତା ଧାତା ସମ୍ରାଡିନ୍ଦ୍ର ଇନ୍ଦୁରିତି ଯ ଏଷ ତପତ୍ଯଗ୍ନିନା ପିହିତଃ ସହସ୍ରାକ୍ଷେଣ ହିରଣ୍ମଯେନାନନ୍ଦେନୈଷ ଵାଵ ଵିଜିଜ୍ଞାସିତଵ୍ଯୋଽନ୍ଵେଷ୍ଟଵ୍ଯଃ ସର୍ଵଭୂତେଭ୍ଯୋଽଭଯଂ ଦତ୍ତ୍ଵାରଣ୍ଯଂ ଗତ୍ଵାଥ ବହିଃକୃତେନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥାନ୍ସ୍ଵଶରୀରାଦୁପଲଭତେଽଥୈନମିତି ଵିଶ୍ଵରୂପଂ ହରିଣଂ ଜାତଵେଦସଂ ପରାଯଣଂ ଜ୍ଯୋତିରେକଂ ତପନ୍ତମ୍ । ସହସ୍ରରଶ୍ମିଃ ଶତଧା ଵର୍ତମାନଃ ପ୍ରାଣଃ ପ୍ରଜାନାମୁଦଯତ୍ଯେଷ ସୂର୍ଯଃ
ଏହି ଆତ୍ମା ନିଜେ ଇଶ୍ୱର, ଶିବ, ଭବ, ରୁଦ୍ର, ପ୍ରଜାପତି, ବିଶ୍ୱସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ସତ୍ୟ, ପ୍ରାଣ, ହଂସ, ଶାନ୍ତ, ବିଷ୍ଣୁ, ନାରାୟଣ, ଅର୍କ, ସବିତା, ଧାତା, ସମ୍ରାଟ୍, ଇନ୍ଦ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ର — ଏହି ସମସ୍ତ ନାମରେ ପରିଚିତ । ଯିଏ ତେଜରେ ଢାକାଯାଇଥିବା, ହଜାର ରେଖାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରୂପରେ ଆନନ୍ଦମୟ, ସେଇ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଜାଣିବା ଓ ଖୋଜିବା ଉଚିତ । ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଭୟମୁକ୍ତ କରି, ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ବାହ୍ୟବସ୍ତୁରୁ ହଟାଇ, ନିଜ ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ । ତାପରେ, ଏହି ସମସ୍ତ ରୂପରେ ଥିବା, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଜାତବେଦସ୍, ପରମ ଜ୍ୟୋତି, ଏକମାତ୍ର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ହଜାର ରେଖାରେ ଅନେକ ଭାବରେ ଚଳିଥିବା, ପ୍ରାଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଦୟ ହୁଏ — ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟ ।
ଇତି ପଞ୍ଚମଃ ପ୍ରପାଠକଃ ॥ । ଅଥ ପ୍ରପାଠକ ୬ । ଦ୍ଵିଧା ଵା ଏଷ ଆତ୍ମାନଂ ବିଭର୍ତ୍ଯଯଂ ଯଃ ପ୍ରାଣୋ ଯଶ୍ଚାସା ଆଦିତ୍ଯୋଽଥ ଦ୍ଵୌ ଵା ଏତା ଅସ୍ଯ ପନ୍ଥାନା ଅନ୍ତର୍ବହିଶ୍ଚାହୋରାତ୍ରେଣୈତୌ ଵ୍ଯାଵର୍ତେତେ ଅସୌ ଵା ଆଦିତ୍ଯୋ ବହିରାତ୍ମାନ୍ତରାତ୍ମା ପ୍ରାଣୋଽତୋ ବହିରାତ୍ମକ୍ଯା ଗତ୍ଯାନ୍ତରାତ୍ମନୋଽନୁମୀଯତେ ଗତିରିତ୍ଯେଵଂ ହି ଆହାଥ ଯଃ କଶ୍ଚିଦ୍ଵିଦ୍ଵାନପହତପାପ୍ମାଽକ୍ଷାଧ୍ଯକ୍ଷୋଽଵଦାତମନାସ୍ତନ୍ନିଷ୍ଠ ଆଵୃତ୍ତଚକ୍ଷୁଃ ସୋ ଅନ୍ତରାତ୍ମକ୍ଯା ଗତ୍ଯା ବହିରାତ୍ମନୋଽନୁମୀଯତେ ଗତିରିତ୍ଯେଵଂ ହ ଆହ ଅଥ ଯ ଏଷୋଽନ୍ତରାଦିତ୍ଯେ ହିରଣ୍ମଯଃ ପୁରୁଷୋ ଯଃ ପଶ୍ଯତୀମାଂ ହିରଣ୍ଯଵସ୍ଥାତ୍ ସ ଏଷୋଽନ୍ତରେ ହୃତ୍ପୁଷ୍କର ଏଵାଶ୍ରିତୋଽନ୍ନମତ୍ତି
ଏହିପରି ତାହା ପଞ୍ଚମ ପ୍ରପାଠକର ଶେଷ । ଏବେ ଛଅଟିଏ ପ୍ରପାଠକ: ଏହି ଆତ୍ମା ଦୁଇ ଭାବରେ ନିଜକୁ ଧାରଣ କରେ — ପ୍ରାଣ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ । ଏହି ଦୁଇଟି ତାଙ୍କର ପଥ — ଭିତର ଓ ବାହାର, ଦିନ ଓ ରାତି; ଏହି ଦୁଇଟି ପରସ୍ପର ବଦଳାଯାନ୍ତି । ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ବାହ୍ୟ ଆତ୍ମା, ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ଭିତର ଆତ୍ମା; ବାହ୍ୟ ଆତ୍ମାକୁ ଭିତର ଆତ୍ମାର ଚଳନ ଦ୍ୱାରା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ । ଏହିଭଳି ଚଳନ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ । ଯିଏ ଜ୍ଞାନୀ, ପାପରହିତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖିଥିବା, ଶୁଦ୍ଧ ମନ, ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତ, ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଭିତରେ ଆଣିଥିବା, ସେ ଭିତର ଆତ୍ମାର ଚଳନ ଦ୍ୱାରା ବାହ୍ୟ ଆତ୍ମାକୁ ଅନୁମାନ କରେ । ଏହିଭଳି ଚଳନ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ । ଏବେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ମୋତେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି, ସେଇ ହେଉଛନ୍ତି ହୃଦୟର ପଦ୍ମରେ ବସି ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରନ୍ତି ।
ଅଥ ଯ ଏଷୋଽନ୍ତରେ ହୃତ୍ପୁଷ୍କର ଏଵାଶ୍ରିତୋଽନ୍ନମତ୍ତି ସ ଏଷୋଽଗ୍ନିର୍ଦିଵି ଶ୍ରିତଃ ସୌରଃ କାଲାଖ୍ଯୋଽଦୃଶ୍ଯଃ ସର୍ଵଭୂତାନ୍ଯନ୍ନମତ୍ତୀତି କଃ ପୁଷ୍କରଃ କିଂମଯୋ ଵେତି ଇଅଦଂ ଵା ଵ ତତ୍ପୁଷ୍କରଂ ଯୋଽଯମାକାଶୋଽସ୍ଯେମାଃ ଚତସ୍ରୋ ଦିଶଶ୍ଚତସ୍ର ଉପଦିଶୋ ଦଲସଂସ୍ଥା ଆସମର୍ଵାଗ୍ଵିଚରତ ଏତୌ ପ୍ରାଣାଦିତ୍ଯା ଏତା ଉପାସିତୋମିତ୍ଯେତଦକ୍ଷରେଣ ଵ୍ଯାହୃତିଭିଃ ସାଵିତ୍ର୍ଯା ଚେତି
ଏବେ, ଯିଏ ହୃଦୟ ପଦ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ବସି ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ସେଇ ଦିଗନ୍ତରେ ବସିଥିବା ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟମୟ, 'କାଳ' ନାମରେ ଅଦୃଶ୍ୟ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରନ୍ତି । ପଦ୍ମ କ'ଣ? ଏହା କେଉଁ ଦ୍ରବ୍ୟର? ସେହି ପଦ୍ମ ହେଉଛି ଆକାଶ, ଏହି ଚାରିଟି ଦିଗ ଓ ଚାରିଟି ଉପଦିଗ ହେଉଛି ତାହାର ପତ୍ର । ଏଠାରେ ଅଗ୍ନି ଆଗକୁ ଚଳିଥାଏ; ଏହା ହେଉଛି ପ୍ରାଣ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ । ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଅକ୍ଷର ଓ ସାବିତ୍ରୀର ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ ।
ଦ୍ଵେ ଵାଵ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ରୂପେ ମୂର୍ତଂ ଚାମୂର୍ତଂ ଚ । ଅଥ ଯନ୍ମୂର୍ତଂ ତଦସତ୍ଯମ୍ ଯଦମୂର୍ତଂ ତତ୍ସତ୍ଯମ୍ ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ତଜ୍ଜ୍ଯୋତିଃ ଯଜ୍ଜ୍ଯୋତିଃ ସ ଆଦିତ୍ଯଃ ସ ଵା ଏଷ ଓମିତ୍ଯେତଦାତ୍ମାଭଵତ୍ ସ ତ୍ରେଧାତ୍ମାନଂ ଵ୍ଯାକୁରୁତ ଓମିତି ତିସ୍ରୋ ମାତ୍ରା ଏତାଭିଃ ସର୍ଵମିଦମୋତଂ ପ୍ରୋତଂ ଚୈଵାସ୍ମୀତି ଏଵଂ ହ୍ଯାହୈତଦ୍ଵା ଆଦିତ୍ଯ ଓମିତ୍ଯେଵଂ ଧ୍ଯାଯତ ଆତ୍ମାନଂ ଯୁଞ୍ଜୀତେତି
ବ୍ରହ୍ମର ଦୁଇଟି ରୂପ ଅଛି—ଏକଟି ଦୃଶ୍ୟମାନ, ଅନ୍ୟଟି ଅଦୃଶ୍ୟ। ଯାହା ଦୃଶ୍ୟ, ସେଠାରେ ସତ୍ୟ ନାହିଁ; ଯାହା ଅଦୃଶ୍ୟ, ସେଠାରେ ସତ୍ୟ ଅଛି। ସେହିଠାରେ ବ୍ରହ୍ମ ଅଛି। ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛି ଆଲୋକ; ସେଇ ଆଲୋକ ହେଉଛି ସୂର୍ଯ୍ୟ। ଏହିଠାରେ ଆତ୍ମା ଅଛି, ଯାହାକୁ 'ଓଁ' ରେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ। ସେ ନିଜକୁ ତିନିଭାଗ କଲେ; 'ଓଁ' ରେ ତିନିଟି ଅକ୍ଷର ଅଛି। ଏହି ତିନି ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଗଠିତ ଓ ଏକାଠି ହୋଇଛି। ଏହିପରି ଉପଦେଶ ମିଳିଛି। ତେଣୁ, ଏହିପରି ଭାବି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ 'ଓଁ' ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଏହା ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଏକତ୍ୱ କରିବା ଉଚିତ।
ଅଥାନ୍ଯତ୍ରାପି ଉକ୍ତମଥ ଖଲୁ ଯ ଉଦ୍ଗୀଥଃ ସ ପ୍ରଣଵୋ ଯଃ ପ୍ରଣଵଃ ସ ଉଦ୍ଗୀଥ ଇତି ଅସୌ ଵା ଆଦିତ୍ଯ ଉଦ୍ଗୀଥ ଏଷ ପ୍ରଣଵା ଇତି । ଏଵଂ ହ୍ଯାହୋଦ୍ଗୀଥଂ ପ୍ରଣଵାଖ୍ଯଂ ପ୍ରଣେତାରଂ ଭାରୂପଂ ଵିଗତନିଦ୍ରଂ ଵିଜରଂ ଵିମୃତ୍ଯୁଂ ତ୍ରିପଦଂ ତ୍ର୍ଯକ୍ଷରଂ ପୁନଃ ପଞ୍ଚଧା ଜ୍ଞେଯଂ ନିହିତଂ ଗୁହାଯାମିତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହୋର୍ଧ୍ଵମୂଲଂ ତ୍ରିପାଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ଶାଖା ଆକାଶ ଵାଯ୍ଵଗ୍ନ୍ଯୁଦକଭୂମ୍ଯାଦଯ ଏକୋଽଶ୍ଵତ୍ଥନାମୈତଦ୍ବ୍ରହ୍ମୈତସ୍ଯୈତତ୍ତେଜୋ ଯଦସା ଆଦିତ୍ଯଃ ଓମିତ୍ଯେତଦକ୍ଷରସ୍ଯ ଚୈତତ୍ତସ୍ମାଦୋମିତ୍ଯନେନୈତଦୁପାସୀତାଜସ୍ରମିତ୍ଯେକୋଽସ୍ଯ ସମ୍ବୋଧଯିତେତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହ \: ଏତଦେଵାକ୍ଷରଂ ପୁଣ୍ଯମେତଦେଵାକ୍ଷରଂ ପରମ୍ । ଏତଦେଵାକ୍ଷରଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଯୋ ଯଦିଚ୍ଛତି ତସ୍ଯ ତତ୍
ଅନ୍ୟଏଠି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି: ଯେଉଁଠି ଉଦ୍ଗୀଥ, ସେଠି ପ୍ରଣବ ଅଛି; ଯେଉଁଠି ପ୍ରଣବ, ସେଠି ଉଦ୍ଗୀଥ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଉଦ୍ଗୀଥ, ଏହିଠାରେ ପ୍ରଣବ ଅଛି। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି: ଉଦ୍ଗୀଥ, ଯାହାକୁ ପ୍ରଣବ ବୋଲାଯାଏ, ସେ ନେତୃତ୍ୱ କରେ, ତେଜସ୍ୱୀ, ନିଦ୍ରାହୀନ, ବୃଦ୍ଧିହୀନ, ମୃତ୍ୟୁହୀନ, ତିନିପଦୀ, ତିନି ଅକ୍ଷରର, ପୁନି ପାଞ୍ଚଭାଗରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ, ଗୁହାରେ ଲୁଚିଥିବା ବୋଲି ଜଣାଯିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି: ମୂଳ ଉପରେ, ତିନିପଦୀ ବ୍ରହ୍ମ, ଶାଖା—ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ; ଏକଟି, ଯାହାକୁ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ବୋଲାଯାଏ, ଏହିଠାରେ ବ୍ରହ୍ମ ଅଛି, ଏହାର ତେଜ ହେଉଛି ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଏହି ଅକ୍ଷରର ସାର। ତେଣୁ, 'ଓଁ' ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଅକ୍ଷରର ରସକୁ କେବଳ ସେ ଉନ୍ମୋଚନ କରେ। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି: ଏହି ଅକ୍ଷର ପବିତ୍ର, ଏହି ଅକ୍ଷର ସର୍ବୋଚ୍ଚ। ଏହି ଅକ୍ଷରକୁ ଜାଣି, ଯେଉଁ କିଛି ଇଚ୍ଛା କରାଯାଏ, ସେ ସବୁ ମିଳିଥାଏ।
ଅଥାନ୍ଯତ୍ରାପ୍ଯୁକ୍ତଂ ସ୍ଵନଵତ୍ଯେଷାସ୍ଯସ୍ତନୁର୍ଯା ଓମିତି ସ୍ତ୍ରୀପୁଂନପୁଂସକେତି ଲିଙ୍ଗଵତୀ ଏଷାଽଥାଗ୍ନିର୍ଵାଯୁରାଦିତ୍ଯ ଇତି ଭାସ୍ଵତି ଏଷା ଅଥ ବ୍ରହ୍ମ ରୁଦ୍ରୋ ଵିଷ୍ଣୁରିତ୍ଯଧିପତିଵତୀ ଏଷାଽଥ ଗାର୍ହପତ୍ଯୋ ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନିରାହଵନୀଯା ଇତି ମୁଖଵତୀ ଏଷାଽଥ ଋଗ୍ଯଜୁଃସାମେତି ଵିଜ୍ଞାନଵତୀ ଏଷା ଭୂର୍ଭୁଵଃସ୍ଵରିତି ଲୋକଵତୀ ଏଷାଽଥ ଭୂତଂ ଭଵ୍ଯଂ ଭଵିଷ୍ଯଦିତି କାଲଵତୀ ଏଷାଽଥ ପ୍ରାଣୋଽଗ୍ନିଃ ସୂର୍ଯ ଇତି ପ୍ରତାପଵତୀ ଏଷାଽଥାନ୍ନମାପଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମା ଇତ୍ଯାପ୍ଯାଯନଵତୀ ଏଷାଽଥ ବୁଦ୍ଧିର୍ମନୋଽହଙ୍କାରା ଇତି ଚେତନଵତୀ ଏଷାଽଥ ପ୍ରାଣୋଽପାନୋ ଵ୍ଯାନ ଇତି ପ୍ରାଣଵତୀ ଏଷେତି ଅତ ଓମିତ୍ଯୁକ୍ତେନୈତାଃ ପ୍ରସ୍ତୁତା ଅର୍ଚିତା ଅର୍ପିତା ଭଵନ୍ତୀତି ଏଵଂ ହ୍ଯାହୈତଦ୍ଵୈ ସତ୍ଯକାମ ପରାଂ ଚାପରାଂ ଚ ବ୍ରହ୍ମ ଯଦୋମିତ୍ଯେତଦକ୍ଷରମିତି
ଅନ୍ୟଏଠି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି: ଏହି ଅକ୍ଷରର ନବ୍ବେଟି ରୂପ ଅଛି, ନିଜ ଶବ୍ଦର ଭଳି। ଏହାର ଲିଙ୍ଗ ଅଛି: 'ଓଁ' ନାରୀ, ପୁରୁଷ ଓ ନପୁଂସକ ଭାବେ। ଏହା ତେଜସ୍ୱୀ: 'ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ'—ଏହିପରି ଚମକେ। ଏହା ଶାସକ: 'ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ'—ଏହିପରି ଏହା ଅଧିପତି। ମୁଁହର ଭଳି: 'ଗାର୍ହପତ୍ୟ, ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି, ଆହବନୀୟ'। ଜ୍ଞାନସମ୍ପନ୍ନ: 'ଋକ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ'। ଲୋକସମ୍ପୃକ୍ତ: 'ଭୂଃ, ଭୁଵଃ, ସ୍ୱର୍'। କାଳସମ୍ପୃକ୍ତ: 'ଭୂତ, ଭବ୍ୟ, ଭବିଷ୍ୟତ୍'। ପ୍ରାଣଶକ୍ତି: 'ପ୍ରାଣ, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ'। ପୋଷଣ: 'ଅନ୍ନ, ପାଣି, ଚନ୍ଦ୍ରମା'। ଚେତନା: 'ବୁଦ୍ଧି, ମନ, ଅହଂକାର'। ପ୍ରାଣ: 'ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ବ୍ୟାନ'। ଏହିପରି 'ଓଁ' କୁହିଲେ, ଏହି ସବୁ ଉପସ୍ଥାପିତ, ପୂଜିତ ଓ ଅର୍ପିତ ହୁଏ। ଏହିପରି, ହେ ସତ୍ୟକାମ, ଉଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ ଓ ନିମ୍ନ ବ୍ରହ୍ମ—ଦୁହିଁ ମଧ୍ୟ ଏହି 'ଓଁ' ଅକ୍ଷର ହେଉଛି।
ଅଥାଵ୍ଯାହୃତଂ ଵା ଇଦମାସୀତ୍ ସ ସତ୍ଯଂ ପ୍ରଜାପତିସ୍ତପସ୍ତପ୍ତ୍ଵାଽନୁଵ୍ଯାହରଦ୍ଭୂର୍ଭୁଵଃସ୍ଵରିତି । ଏଷୈଵାସ୍ଯ ପ୍ରଜାପତେଃ ସ୍ଥଵିଷ୍ଠା ତନୁର୍ଯା ଲୋକଵତୀତି ସ୍ଵରିତ୍ଯସ୍ଯାଃ ଶିରୋ ନାଭିର୍ଭୁଵୋ ଭୂଃ ପାଦା ଆଦିତ୍ଯଶ୍ଚକ୍ଷୁଃ ଚକ୍ଷୁରାଯତା ହି ପୁରୁଷସ୍ଯ ମହତୀ ମାତ୍ରା ଚକ୍ଷୁଷା ହ୍ଯଯଂ ମାତ୍ରାଶ୍ଚରତି ସତ୍ଯଂ ଵୈ ଚକ୍ଷୁଃ ଅକ୍ଷିଣ୍ଯଵସ୍ଥିତୋ ହି ପୁରୁଷଃ ସର୍ଵାର୍ଥେଷୁ ଚରତି ଏତସ୍ମାଦ୍ଭୂର୍ଭୁଵଃସ୍ଵରିତ୍ଯୁପାସୀତାନେନ ହି ପ୍ରଜାପତିର୍ଵିଶ୍ଵାତ୍ମା ଵିଶ୍ଵଚକ୍ଷୁରିଵୋପାସିତୋ ଭଵତୀତି ଏଵଂ ହ୍ଯାହୈଷା ଵୈ ପ୍ରଜାପତେର୍ଵିଶ୍ଵଭୃତ୍ତନୁରେତସ୍ଯାମିଦଂ ସର୍ଵମନ୍ତର୍ହିତମସ୍ମିନ୍ ଚ ସର୍ଵସ୍ମିନ୍ନେଷା ଅନ୍ତର୍ହିତେତି ତସ୍ମାଦେଷୋପାସୀତା
ଆରମ୍ଭରେ ଏହା ଅନୁଚ୍ଚାରିତ ଥିଲା। ସତ୍ୟ, ପ୍ରଜାପତି, ତପସ୍ୟା କରି 'ଭୂଃ, ଭୁଵଃ, ସ୍ୱର୍' ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ଏହା ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ରୂପ, ଯାହା ଲୋକର ଭଳି। 'ସ୍ୱର୍' ହେଉଛି ମୁଣ୍ଡ, 'ଭୁଵଃ' ନାଭି, 'ଭୂଃ' ପାଦ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଚକ୍ଷୁ, କାରଣ ମଣିଷର ମାପ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ହୁଏ, ଏବଂ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଏହି ମାପ ଚାଲିଥାଏ। ସତ୍ୟ ହେଉଛି ଚକ୍ଷୁ। ଚକ୍ଷୁରେ ଥିବା ପୁରୁଷ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟରେ ଚଳାଚଳ କରେ। ଏହିକାରଣରୁ, 'ଭୂଃ, ଭୁଵଃ, ସ୍ୱର୍' ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜାପତି, ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତଦର୍ଶୀ ଭାବେ ପୂଜିତ ହୁଏ। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି: ଏହି ହେଉଛି ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ସମସ୍ତକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ରୂପ; ଏହାରେ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ଏହି ଅନ୍ତର୍ନିହିତ। ତେଣୁ, ଏହାକୁ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ।
ତତ୍ସଵିତୁର୍ଵରେଣ୍ଯମିତ୍ଯସୌ ଵା ଆଦିତ୍ଯଃ ସଵିତା ସ ଵା ଏଵଂ ପ୍ରଵରଣୀଯ ଆତ୍ମକାମେନେତ୍ଯାହୁର୍ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନୋଽଥ ଭର୍ଗୋ ଦେଵସ୍ଯ ଧୀମହୀତି ସଵିତା ଵୈ ଦେଵସ୍ତତୋ ଯୋଽସ୍ଯ ଭର୍ଗାଖ୍ଯସ୍ତଂ ଚିନ୍ତଯାମୀତ୍ଯାହୁର୍ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନୋଽଥ ଧିଯୋ ଯୋ ନଃ ପ୍ରଚୋଦଯାଦିତି ବୁଦ୍ଧଯୋ ଵୈ ଧିଯସ୍ତାଯୋଽସ୍ମାକଂ ପ୍ରଚୋଦଯାଦିତ୍ଯାହୁର୍ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନଃ ଅଥ ଭର୍ଗା ଇତି ଯୋ ହ ଵା ଅମୁଷ୍ମିନ୍ନାଦିତ୍ଯେ ନିହିତସ୍ତାରକୋଽକ୍ଷିଣି ଵୈଷ ଭର୍ଗାଖ୍ଯଃ ଭାଭିର୍ଗତିରସ୍ଯ ହୀତି ଭର୍ଗଃ ଭର୍ଜଯତୀତି ଵୈଷ ଭର୍ଗ ଇତି ରୁଦ୍ରୋ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନୋଽଥ ଭ ଇତି ଭାସଯତୀମାନ୍ ଲୋକାନ୍ ର ଇତି ରଂଜଯତୀମାନି ଭୂତାନି ଗ ଇତି ଗଚ୍ଛନ୍ତ୍ଯସ୍ମିନ୍ନାଗଚ୍ଛନ୍ତ୍ଯସ୍ମାଦିମାଃ ପ୍ରଜାସ୍ତସ୍ମାଦ୍ଭ\-ରଗ\-ତ୍ଵାଦ୍ଭର୍ଗଃ ଶାଶ୍ଵତ୍ ସୂଯମାନାତ୍ ସୂର୍ଯଃ ସଵନାତ୍ ସଵିତାଽଦାନାତ୍ ଆଦିତ୍ଯଃ ପଵନାତ୍ପାଵନୋଽଥାପୋପ୍ଯାଯନାଦିତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହ ଖଲ୍ଵାତ୍ମନୋଽତ୍ମା ନେତାମୃତାଖ୍ଯଶ୍ଚେତା ମନ୍ତା ଗନ୍ତୋତ୍ସୃଷ୍ଟାନନ୍ଦଯିତା କର୍ତା ଵକ୍ତା ରସଯିତା ଘ୍ରାତା ଦ୍ରଷ୍ଟା ଶ୍ରୋତା ସ୍ପୃଶତି ଚ ଵିଭୁର୍ଵିଗ୍ରହେ ସନ୍ନିଵିଷ୍ଟା ଇତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହ ଅଥ ଯତ୍ର ଦ୍ଵୈତୀଭୂତଂ ଵିଜ୍ଞାନଂ ତତ୍ର ହି ଶୃଣୋତି ପଶ୍ଯତି ଜିଘ୍ରତି ରସଯତି ଚୈଵ ସ୍ପର୍ଶଯତି ସର୍ଵମାତ୍ମା ଜାନୀତେତି ଯତ୍ରାଦ୍ଵୈତୀଭୂତଂ ଵିଜ୍ଞାନଂ କାର୍ଯକାରଣକର୍ମନିର୍ମୁକ୍ତଂ ନିର୍ଵଚନମନୌପମ୍ଯଂ ନିରୁପାଖ୍ଯାଂ କିଂ ତଦଵାଚ୍ଯମ୍
ଏହି 'ତତ୍ ସବିତୁର୍ ବରେଣ୍ୟମ୍' ବୋଲି କୁହାଯାଇଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସବିତା ହେଉଛନ୍ତି । ଆତ୍ମାକୁ ଚାହିଁଥିବା ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି— ଏହି ସବିତାଙ୍କୁ ନିଜେ ଚୟନ କରିବା ଉଚିତ୍ । 'ଭର୍ଗୋ ଦେବସ୍ୟ ଧୀମହି' ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି— ସବିତା ଦେବତା ହେଉଛନ୍ତି; ତେଣୁ ତାଙ୍କର 'ଭର୍ଗ' ନାମକ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଆମେ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ୍, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହିପରି କହନ୍ତି । 'ଧିଯୋ ଯୋ ନଃ ପ୍ରଚୋଦୟାତ୍'— ଧିଃ ମାନେ ବୁଦ୍ଧି; ସେ ଆମର ବୁଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରେରିତ କରୁନ୍ତୁ ବୋଲି ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି । 'ଭର୍ଗ' ମାନେ, ଯିଏ ସେଇ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି, ଯିଏ ଦିଗଦର୍ଶକ, ସେ 'ଭର୍ଗ' ନାମରେ ପରିଚିତ; ତାଙ୍କର ଗତି ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ 'ଭର୍ଗ' କୁହାଯାଏ । ସେ ଦହାଏ, ତେଣୁ 'ଭର୍ଗ' । 'ଭ' ମାନେ ସେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଆଲୋକିତ କରନ୍ତି; 'ର' ମାନେ ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେନ୍ତି; 'ଗ' ମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କୁ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଆସନ୍ତି । ଏହିପରି 'ଭ-ର-ଗ' ରୁ 'ଭର୍ଗ' ନାମ ହୋଇଛି । ସେ ସଦା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିବାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ; ଚଳାଇବାରୁ ସବିତା; ଦେବାରୁ ଆଦିତ୍ୟ; ପବିତ୍ର କରିବାରୁ ପାବନ; ଭରିଦେବାରୁ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଏକ । ଏହିପରି କୁହାଯାଏ— ଏହି ଆତ୍ମାର ଆତ୍ମା, ଅମୃତ ନାମକ, ଚିନ୍ତକ, ଜ୍ଞାତା, ଚଳନଶୀଳ, ମୁକ୍ତିଦାତା, ଆନନ୍ଦଦାତା, କର୍ତ୍ତା, କଥାକୁହୁଥିବା, ରସ ଅନୁଭବ କରୁଥିବା, ଘ୍ରାଣ କରୁଥିବା, ଦେଖୁଥିବା, ଶୁଣୁଥିବା, ସ୍ପର୍ଶ କରୁଥିବା, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଦେହରେ ବସିଛି । ଯେଉଁଠାରେ ଦ୍ୱିତୀୟତା ଆସେ, ସେଠାରେ ଶୁଣିବା, ଦେଖିବା, ଘ୍ରାଣ କରିବା, ରସ ଅନୁଭବ କରିବା, ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ହୁଏ; ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ କିଛି ଜାଣେ । ଯେଉଁଠାରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଜ୍ଞାନ ରହିଛି, କାରଣ-କାର୍ଯ୍ୟ-କର୍ମ ରହିତ, ବର୍ଣ୍ଣନା ଅସମ୍ଭବ, ତାହା ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ତାହାକୁ କିଏ କହିପାରିବ?
ଏଷ ହି ଖଲ୍ଵାତ୍ମେଶାନଃ ଶମ୍ଭୁର୍ଭଵୋ ରୁଦ୍ରଃ ପ୍ରଜାପତିର୍ଵିଶ୍ଵସୃକ୍ ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭଃ ସତ୍ଯଂ ପ୍ରାଣୋ ହଂସଃ ଶାସ୍ତା ଵିଷ୍ଣୁର୍ନାରାଯଣୋଽର୍କଃ ସଵିତା ଧାତା ଵିଧାତା ସମ୍ରାଡିନ୍ଦ୍ର ଇନ୍ଦୁରିତି ଯ ଏଷ ତପତ୍ଯଗ୍ନିରିଵାଗ୍ନିନା ପିହିତଃ ସହସ୍ରାକ୍ଷେଣ ହିରଣ୍ମଯେନାଣ୍ଡେନ ଏଷ ଵା ଜିଜ୍ଞାସିତଵ୍ଯୋଽନ୍ଵେଷ୍ଟଵ୍ଯଃ ସର୍ଵଭୂତେଭ୍ଯୋଽଭଯଂ ଦତ୍ଵାରଣ୍ଯଂ ଗତ୍ଵାଥ ବହିଃକୃତ୍ଵୀନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥାନ୍ସ୍ଵାଚ୍ଛରୀରାଦୁପଲଭେତ ଏନମିତି । ଵିଶ୍ଵରୂପଂ ହରିଣଂ ଜାତଵେଦସଂ ପରାଯଣଂ ଜ୍ଯୋତିରେକଂ ତପନ୍ତମ୍ । ସହସ୍ରରଶ୍ମିଃ ଶତଧା ଵର୍ତମାନଃ ପ୍ରାଣଃ ପ୍ରଜାନାମୁଦଯତ୍ଯେଷ ସୂର୍ଯଃ
ଏହି ଆତ୍ମା ହେଉଛନ୍ତି ଏଶ୍ୱର, ଶମ୍ଭୁ, ଭବ, ରୁଦ୍ର, ପ୍ରଜାପତି, ସମସ୍ତଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ସତ୍ୟ, ପ୍ରାଣ, ହଂସ, ଶିକ୍ଷକ, ବିଷ୍ଣୁ, ନାରାୟଣ, ଅର୍କ, ସବିତା, ଧାତା, ବିଧାତା, ସମ୍ରାଟ୍, ଇନ୍ଦ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ରମା—ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯିଏ ତପନ କରୁଛନ୍ତି, ଅଗ୍ନି ଭଳି ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଆଛାଦିତ, ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ବିଶିଷ୍ଟ ସୁନା ଡାଣ୍ଡରେ ଲୁଚିଛନ୍ତି । ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିବା ଓ ଖୋଜିବା ଉଚିତ୍; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଭୟମୁକ୍ତ କରି, ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗକୁ ବାହାରେ ରଖି, ନିଜ ଦେହରେ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଅନୁଭବ କରିବା ଉଚିତ୍ । ସମସ୍ତ ରୂପର, ସୁନାର ଭଳି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଜାଣିଥିବା, ପରମ ଗତି, ଏକମାତ୍ର ଆଲୋକର, ହଜାର ରଶ୍ମି, ଶତଧା ଚଳିଥିବା, ପ୍ରାଣର ଭଳି—ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦିତ ହୁଏ ।
ତସ୍ମାଦ୍ଵା ଏଷ ଉଭଯାତ୍ମୈଵଂ ଵିଦାତ୍ମନ୍ଯେଵାଭିଦ୍ଯାଯତ୍ଯାତ୍ମନ୍ଯେଵ ଯଜତୀତି ଧ୍ଯାନଂ ପ୍ରଯୋଗସ୍ଥଂ ମନୋ ଵିଦ୍ଵଦ୍ଭିଷ୍ଟୁତଂ ମନଃପୂତିମୁଚ୍ଛିଷ୍ଟୋପହତମିତ୍ଯନେନ ତତ୍ପାଵଯେତ୍ ମନ୍ତ୍ରଂ ପଠତି ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟୋଚ୍ଛିଷ୍ଟୋପହିତଂ ଯଚ୍ଚ ପାପେନ ଦତ୍ତଂ ମୃତସୂତକାଦ୍ଵା ଵସୋଃ ପଵିତ୍ରମଗ୍ନିଃ ସଵିତୁଶ୍ଚ ରଶ୍ମଯଃ ପୁନନ୍ତ୍ଵନ୍ନଂ ମମ ଦୁଷ୍କୃତଂ ଚ ଯଦନ୍ଯତ୍ ଅଦ୍ଭିଃ ପୁରସ୍ତାତ୍ପରିଦଧାତି ପ୍ରାଣାଯ ସ୍ଵାହାପାନାଯ ସ୍ଵାହା ଵ୍ଯାନାଯ ସ୍ଵାହା ସମାନାଯ ସ୍ଵାହୋଦାନାଯ ସ୍ଵାହେତି ପଞ୍ଚଭିରଭିଜୁହୋତି ଅଥାଵାଶିଷ୍ଟଂ ଯତଵାଗଶ୍ନାତ୍ଯତୋଽଦ୍ଭିର୍ଭୂଯ ଏଵୋପରିଷ୍ଟାତ୍ପରିଦଧାତ୍ଯାଚାନ୍ତୋ ଭୂତ୍ଵାତ୍ମେଜ୍ଯାନଃ ପ୍ରାଣୋଽଗ୍ନିର୍ଵିଶ୍ଵୋଽସୀତି ଚ ଦ୍ଵାଭ୍ଯାମାତ୍ମାନମଭିଧ୍ଯାଯେତ୍ ପ୍ରାଣୋଽଗ୍ନିଃ ପରମାତ୍ମା ଵୈ ପଞ୍ଚଵାଯୁଃ ସମାଶ୍ରିତଃ ସ ପ୍ରୀତଃ ପ୍ରୀଣାତୁ ଵିଶ୍ଵଂ ଵିଶ୍ଵଭୁକ୍ ଵିଶ୍ଵୋଽସି ଵୈଶ୍ଵାନରୋଽସି ଵିଶ୍ଵଂ ତ୍ଵଯା ଧାର୍ଯତେ ଜାଯମାନମ୍ ଵିଶନ୍ ତୁ ତ୍ଵାମାହୁତଯଶ୍ଚ ସର୍ଵାଃ ପ୍ରଜାସ୍ତତ୍ର ଯତ୍ର ଵିଶ୍ଵାମୃତୋଽସୀତି ଏଵଂ ନ ଵିଧିନା ଖଲ୍ଵନେନାତ୍ତାନତ୍ଵଂ ପୁନରୁପୈତି
ଏହିପରି ଯିଏ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଛି, ସେ ଦୁଇଟି ରୂପର ଅଧିକାରୀ; ସେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ମାତ୍ର ଧ୍ୟାନ କରେ, ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ମାତ୍ର ପୂଜା କରେ । ଧ୍ୟାନ ହେଉଛି ପ୍ରୟୋଗରେ ଥିବା ମନ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯାହାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି । ଯଦି ମନ ଅପବିତ୍ର କିମ୍ବା ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ ହୁଏ, ତେବେ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର କରିବା ଉଚିତ୍— 'ଯେଉଁ କିଛି ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ, ଯେଉଁ କିଛି ପାପ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଛି, ମୃତ କିମ୍ବା ସୂତକ ମହିଳା ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଛି, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ, ମୋର ବସ୍ତ୍ର, ଖାଦ୍ୟ ଓ ମୋର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦୁଷ୍କର୍ମ ପବିତ୍ର କରନ୍ତୁ' । ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ବ୍ୟାନ, ସମାନ, ଉଦାନ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଦେବତାଙ୍କୁ ଜଳ ଛିଟି ନିବେଦନ କରେ । ଯଦି କିଛି ଖାଦ୍ୟ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବରେ ଖାଏ; ପୁଣି ଉପରେ ଜଳ ଛିଟାଏ । ମୁଁହ ଧୋଇ, ଆତ୍ମାର ପୂଜା ଜାଣି, ଏହି ଦୁଇଟି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍— 'ପ୍ରାଣ ଅଗ୍ନି, ପରମ ଆତ୍ମା ପଞ୍ଚବାୟୁ ହେଉଛନ୍ତି; ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଇ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରୁନ୍ତୁ; ତୁମେ ସମସ୍ତ, ତୁମେ ବୈଶ୍ୱାନର, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଧାରଣ କରୁଛ; ସମସ୍ତ ହୋମ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନେ ତୁମେ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତୁ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଆମୃତ ଅଛି' । ଏହି ବିଧି ଦ୍ୱାରା ପୁନି ଜନ୍ମ ନେବାକୁ ପଡ଼େ ନାହିଁ ।
ଅଥାପରଂ ଵେଦିତଵ୍ଯମୁତ୍ତରୋ ଵିକାରୋଽସ୍ଯାତ୍ମଯଜ୍ଞସ୍ଯ ଯଥାନ୍ନମନ୍ନାଦଶ୍ଚେତି ଅସ୍ଯୋପଵ୍ଯାଖ୍ଯାନଂ ପୁରୁଷଶ୍ଚେତା ପ୍ରଧାନାନ୍ତଃସ୍ଥଃ ସ ଏଵ ଭୋକ୍ତା ପ୍ରାକୃତମନ୍ନଂ ଭୁଙ୍କ୍ତ ଇତି ତସ୍ଯାଯଂ ଭୂତାତ୍ମା ହ୍ଯନ୍ନମସ୍ଯକର୍ତା ପ୍ରଧାନଃ ତସ୍ମାତ୍ତ୍ରିଗୁଣଂ ଭୋଜ୍ଯଂ ଭୋକ୍ତା ପୁରୁଷୋଽନ୍ତସ୍ଥଃ ଅତ୍ର ଦୃଷ୍ଟଂ ନାମ ପ୍ରତ୍ଯଯମ୍ ଯସ୍ମାଦ୍ବୀଜସମ୍ଭଵା ହି ପଶଵସ୍ତସ୍ମାଦ୍ବୀଜଂ ଭୋଜ୍ଯମନେନୈଵ ପ୍ରଧାନସ୍ଯ ଭୋଜ୍ଯତ୍ଵଂ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତଂ ତସ୍ମାଦ୍ଭୋକ୍ତା ପୁରୁଷୋ ଭୋଜ୍ଯା ପ୍ରକୃତିସ୍ତତ୍ସ୍ଥୋ ଭୁଙ୍କ୍ତ ଇତି ପ୍ରାକୃତମନ୍ନଂ ତ୍ରିଗୁଣଭେଦପରିଣମତ୍ଵାନ୍ମହଦାଦ୍ଯଂ ଵିଶେଷାନ୍ତଂ ଲିଙ୍ଗମନେନୈଵ ଚତୁର୍ଦଶଵିଧସ୍ଯ ମାର୍ଗସ୍ଯ ଵ୍ଯାଖ୍ଯା କୃତା ଭଵତି ସୁଖଦୁଃଖମୋହସଂଜ୍ଞଂ ହ୍ଯନ୍ନଭୂତମିଦଂ ଜଗତ୍ ନ ହି ବୀଜସ୍ଯ ସ୍ଵାଦୁପରିଗ୍ରହୋଽସ୍ତୀତି ଯାଵନ୍ନପ୍ରସୂତିଃ ତସ୍ଯାପ୍ଯେଵଂ ତିସୃଷ୍ଵଵସ୍ଥାସ୍ଵନ୍ନତ୍ଵଂ ଭଵତି କୌମାରଂ ଯୌଵନଂ ଜରା ପରିଣମତ୍ଵାତତ୍ଦନ୍ନତ୍ଵମେଵଂ ପ୍ରଧାନସ୍ଯ ଵ୍ଯକ୍ତତାଂ ଗତସ୍ଯୋପଲବ୍ଧିର୍ଭଵତି ତତ୍ର ବୁଦ୍ଧ୍ଯାଦୀନି ସ୍ଵାଦୁନି ଭଵନ୍ତ୍ଯଧ୍ଯଵସାଯସଙ୍କଲ୍ପାଭିମାନା ଇତି ଅଥେନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥାନ୍ ପଞ୍ଚସ୍ଵାଦୁନି ଭଵନ୍ତି ଏଵଂ ସର୍ଵାଣୀନ୍ଦ୍ରିଯକର୍ମାଣି ପ୍ରାଣକର୍ମାଣି ଏଵଂ ଵ୍ଯକ୍ତମନ୍ନମଵ୍ଯକ୍ତମନ୍ନମ୍ ଅସ୍ଯ ନିର୍ଗୁଣୋ ଭୋକ୍ତା ଭୋକ୍ତୃତ୍ଵାଚ୍ଚୈତନ୍ଯଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧଂ ତସ୍ଯ ଯଥାଗ୍ନିର୍ଵୈ ଦେଵାନାମନ୍ନଦଃ ସୋମୋଽନ୍ନମଗ୍ନିନୈଵାନ୍ନମିତ୍ଯେଵଂଵିତ୍ ସୋମସଂଜ୍ଞୋଽଯଂଭୂତତ୍ମାଽଗ୍ନିସଂଜ୍ଞୋଽପ୍ଯଵ୍ଯକ୍ତମୁଖା ଇତି ଵଚନାତ୍ପୁରୁଷୋ ହ୍ଯଵ୍ଯକ୍ତମୁଖେନ ତ୍ରିଗୁଣଂ ଭୁଙ୍କ୍ତ ଇତି ଯୋ ହୈଵଂ ଵେଦ ସଂନ୍ଯାସୀ ଯୋଗୀ ଚାତ୍ମଯାଜୀ ଚେତି ଅଥ ଯଦ୍ଵନ୍ନ କଶ୍ଚିଚ୍ଛୂନ୍ଯାଗାରେ କାମିନ୍ଯଃ ପ୍ରଵିଷ୍ଟାଃ ସ୍ପୃଶତୀନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥାନ୍ ତଦ୍ଵଦ୍ ଯୋ ନ ସ୍ପୃଶତି ପ୍ରଵିଷ୍ଟାନ୍ ସଂନ୍ଯାସୀ ଯୋଗୀ ଚାତ୍ମଯାଜୀ ଚେତି
ଏବେ ଆଉ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ୍— ଏହି ଆତ୍ମଯଜ୍ଞର ଉଚ୍ଚତମ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ଯେପରି 'ଅନ୍ନ ଓ ଅନ୍ନାଦ' । ଏହାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା— ପୁରୁଷ, ଚେତନାଶୀଳ, ପ୍ରକୃତି ଭିତରେ ବସିଛି; ସେଉଁଠି ଭୋକ୍ତା, ପ୍ରାକୃତିକ ଅନ୍ନ ଭୋଗ କରେ । ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଭୂତାତ୍ମା ଅନ୍ନ, ଅନ୍ନ ତିଆରି କରୁଥିବା, ପ୍ରଧାନ । ତେଣୁ ତିନି ଗୁଣର ଅନ୍ନ ଭୋଗ୍ୟ, ଭୋକ୍ତା ପୁରୁଷ ଭିତରେ ବସିଛି । ଏଠାରେ ଦୃଶ୍ୟକୁ ବସ୍ତୁ କୁହାଯାଏ; ପଶୁମାନେ ବୀଜରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ତେଣୁ ବୀଜ ଅନ୍ନ; ଏହିପରି ପ୍ରଧାନର ଅନ୍ନତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହେଲା । ତେଣୁ ପୁରୁଷ ଭୋକ୍ତା, ପ୍ରକୃତି ଭୋଗ୍ୟ; ସେଠି ବସି ଭୋଗ କରେ । ପ୍ରାକୃତିକ ଅନ୍ନ ତିନି ଗୁଣରେ ବିଭକ୍ତ, ମହତ୍ ରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବିଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଏ; ଏହିପରି ଚଉଦ ମାର୍ଗର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହେଲା । ଏହି ଜଗତ ଅନ୍ନ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ତିଆରି, ଏହା ସୁଖ, ଦୁଃଖ ଓ ମୋହ ନାମରେ ଅଛି । ବୀଜ ସ୍ବାଦ ଅନୁଭବ କରେ ନାହିଁ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନ୍ନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ । ତାହାର ତିନି ଅବସ୍ଥା— ଶିଶୁ, ଯୌବନ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଅନ୍ନତ୍ୱ ରହିଥାଏ । ଏହିପରି ପ୍ରଧାନ ବ୍ୟକ୍ତ ହେଲେ ଅନୁଭବ ହୁଏ; ତାହାପରେ ବୁଦ୍ଧି ଆଦି ସ୍ବାଦିଷ୍ଟ ହୁଏ— ନିଶ୍ଚୟ, ସଙ୍କଳ୍ପ, ଅଭିମାନ । ପରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ପାଞ୍ଚଟିରେ ସ୍ବାଦିଷ୍ଟ ହୁଏ; ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ପ୍ରାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଏଭଳି । ବ୍ୟକ୍ତ ଅନ୍ନ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଅନ୍ନ— ଏଠାରେ ନିର୍ଗୁଣ ଭୋକ୍ତା, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଭୋକ୍ତୃତ୍ୱ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ । ଯେପରି ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନି ଅନ୍ନାଦ, ସୋମ ଅନ୍ନ, ଅନ୍ନ ଅଗ୍ନିକୁ ଦିଆଯାଏ, ଏହିଠାରେ ଭୂତାତ୍ମାକୁ ସୋମ, ଅଗ୍ନିକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ମୁଖ କୁହାଯାଏ । ତେଣୁ ପୁରୁଷ ଅବ୍ୟକ୍ତ ମୁଖ ଦ୍ୱାରା ତିନି ଗୁଣ ଭୋଗ କରେ । ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣେ, ସେ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ, ଯୋଗୀ ଓ ଆତ୍ମଯାଜି । ଯେପରି ଖାଲି ଘରକୁ କିଛି ମହିଳା ପ୍ରବେଶ କଲେ, କେହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗକୁ ଛୁଏ ନାହିଁ, ସେପରି ଯିଏ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗକୁ ଛୁଏ ନାହିଁ, ସେ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ, ଯୋଗୀ ଓ ଆତ୍ମଯାଜି ।