ଅଥାନ୍ଯତ୍ରାପ୍ଯୁକ୍ତଂ ଯଃ କର୍ତା ସୋଽଯଂ ଵୈ ଭୂତାତ୍ମା କରଣୈଃ କାରଯିତାନ୍ତଃପୁରୁଷୋଽଥ ଯଥାଗ୍ନିନାଯଃପିଣ୍ଡୋ ଵାଭିଭୂତଃ କର୍ତୃଭିର୍ହନ୍ଯମାନୋ ନାନାତ୍ଵମୁପୈତ୍ଯେଵଂ ଵାଵ ଖଲ୍ଵସୌ ଭୂତାତ୍ମାନ୍ତଃପୁରୁଷେଣାଭିଭୂତୋ ଗୁଣୈର୍ହନ୍ଯମାନୋ ନାନାତ୍ଵମୁପୈତ୍ଯଥ ଯତ୍ତ୍ରିଗୁଣଂ ଚତୁରଶୀତିଲକ୍ଷଯୋନିପରିଣତଂ ଭୂତତ୍ରିଗୁଣମେତଦ୍ଵୈ ନାନାତ୍ଵସ୍ଯ ରୂପଂ ତାନି ହ ଵା ଇମାନି ଗୁଣାନି ପୁରୁଷେଣେରିତାନି ଚକ୍ରମିଵ ଚକ୍ରିଣେତ୍ଯଥ ଯଥାଯଃପିଣ୍ଡେ ହନ୍ଯମାନେ ନାଗ୍ନିରଭିଭୂଯତ୍ଯେଵଂ ନାଭିଭୂଯତ୍ଯସୌ ପୁରୁଷୋଽଭିଭୂଯତ୍ଯଯଂ ଭୂତାତ୍ମୋପସଂଶ୍ଲିଷ୍ଟତ୍ଵାଦିତି
ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନରେ କୁହାଯାଇଛି: କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ହେଉଛି ଏହି ଭୂତାତ୍ମା, ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କାମ କରେ, ଏବଂ ଅନ୍ତଃପୁରୁଷ ହେଉଛି ପ୍ରଧାନ କର୍ତ୍ତା। ଯେପରି ଲୋହା ଗଠିକୁ ଅନ୍ୟମାନେ ଆଘାତ କଲେ, ସେ ଦମିତ ହୋଇ ବିଭିନ୍ନ ଆକାର ନେଇଥାଏ, ସେପରି ଏହି ଭୂତାତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତଃପୁରୁଷ ଦ୍ୱାରା ଦମିତ ହୋଇ ଗୁଣମାନଙ୍କ ଆଘାତରେ ବିଭିନ୍ନ ଆକାର ଧାରଣ କରେ। ଏହି ତିନି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଚଉରାଶି ଲକ୍ଷ ଯୋନିରେ ଯେଉଁ ରୂପକୁ ନେଇଥାଏ, ସେହି ହେଉଛି ଭୂତାତ୍ମାର ବିଭିନ୍ନତାର ରୂପ। ଏହି ଗୁଣମାନେ ପୁରୁଷଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ହୋଇ ଚକ୍ରରେ ନାଭି ପରି ଘୂରୁଛନ୍ତି। ଯେପରି ଲୋହା ଗଠି ଭାଙ୍ଗିଲେ ଅଗ୍ନି ଦମିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେପରି ପୁରୁଷ ଦମିତ ହୁଏ ନାହିଁ; ଭୂତାତ୍ମା ତାଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଥିବାରୁ ଦମିତ ହୁଏ।
ଅଥାନ୍ଯତ୍ରାପ୍ଯୁକ୍ତଂ ଶରୀରମିଦଂ ମୈଥୁନାଦେଵୋଦ୍ଭୂତଂ ସଂଵିଦପେତଂ ନିରଯ ଏଵ ମୂତ୍ରଦ୍ଵାରେଣ ନିଷ୍କ୍ରାମନ୍ତମସ୍ଥିଭିଶ୍ଚିତଂ ମାଂସେନାନୁଲିପ୍ତଂ ଚର୍ମଣାଵବଦ୍ଧଂ ଵିଣ୍ମୂତ୍ରପିତ୍ତକଫମଜ୍ଜାମେଦୋଵସାଭିରନ୍ଯୈଶ୍ଚ ମଲୈର୍ବହୁଭିଃ ପରିପୂର୍ଣଂ କୋଶ ଇଵାଵସନ୍ନେତି
ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନରେ କୁହାଯାଇଛି: ଏହି ଶରୀର ମିଳନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ, ଜ୍ଞାନ ଶୂନ୍ୟ, ନରକକୁ ଯିବା ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ମୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବାହାରୁଛି, ହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଢାକା, ମାଂସ ଦ୍ୱାରା ଲିପ୍ତ, ଚର୍ମ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧା, ମଳ, ମୁତ୍ର, ପିତ୍ତ, କଫ, ମଜ୍ଜା, ଚର୍ବି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଶୁଦ୍ଧିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏକ ଥଳି ଭରି ରହିଥିବା ପରି।
ତୃତୀଯଃ ପ୍ରପାଠକଃ ॥ ତେ ହ ଖଲ୍ଵଥୋର୍ଧ୍ଵରେତସୋଽତିଵିସ୍ମିତା ଅତିସମେତ୍ଯୋଚୁର୍ଭଗଵନ୍ନମସ୍ତେ ତ୍ଵଂ ନଃ ଶାଧି ତ୍ଵମସ୍ମାକଂ ଗତିରନ୍ଯା ନ ଵିଦ୍ଯତ ଇତ୍ଯସ୍ଯ କୋଽତିଥିର୍ଭୂତାତ୍ମନୋ ଯେନେଦଂ ହିତ୍ଵାମନ୍ଯେଵ ସାଯୁଜ୍ଯମୁପୈତି ତାନ୍ହୋଵାଚ
ଅତ୍ରୈତେ ଶ୍ଲୋକା ଭଵନ୍ତି ॥ ଯଥା ନିରିନ୍ଧନୋ ଵହ୍ନିଃ ସ୍ଵଯୋନାଵୁପଶାମ୍ଯତି । ତଥା ଵୃତ୍ତିକ୍ଷଯାଚ୍ଚିତ୍ତଂ ସ୍ଵଯୋନାଵୁପଶାମ୍ଯତି
ଏଠାରେ କିଛି ଶ୍ଲୋକ ରହିଛି — ଯେପରି ଅଗ୍ନି ପିଣ୍ଡରେ ଇଂଧନ ନଥିଲେ ନିଜ ମୂଳକୁ ଫେରିଯାଏ, ସେପରି କାମନା ଶେଷ ହେଲେ ମନ ମଧ୍ୟ ନିଜ ମୂଳକୁ ଶାନ୍ତି ହୋଇଯାଏ।
ସ୍ଵଯୋନାଵୁପଶାନ୍ତସ୍ଯ ମନସଃ ସତ୍ଯଗାମିନଃ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥାଵିମୂଢସ୍ଯାନୃତାଃ କର୍ମଵଶାନୁଗାଃ
ଯେଉଁ ମନ ନିଜ ମୂଳକୁ ଶାନ୍ତି ହୋଇଯାଇଛି, ସତ୍ୟରେ ଚାଲିଛି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜନିତ ବସ୍ତୁରେ ଭ୍ରମିତ ହେଉନାହିଁ, ସେଠାରେ ମିଥ୍ୟା କର୍ମର ଦାସତ୍ୱ ନାହିଁ।
ଚିତ୍ତମେଵ ହି ସଂସାରସ୍ତତ୍ପ୍ରଯତ୍ନେନ ଶୋଧଯେତ୍ । ଯଚ୍ଚିତ୍ତସ୍ତନ୍ମଯୋ ଭଵତି ଗୁହ୍ଯମେତତ୍ସନାତନମ୍
ମନ ହିଁ ସଂସାରର ମୂଳ କାରଣ। ଏହାକୁ ଶ୍ରମ କରି ଶୁଧ କରିବା ଦରକାର। ଯେମିତି ମନ ରହିଥାଏ, ମଣିଷ ସେହିପରି ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ପୁରାତନ ସତ୍ୟ।
ଚିତ୍ତସ୍ଯ ହି ପ୍ରସାଦେନ ହନ୍ତି କର୍ମ ଶୁଭାଶୁଭମ୍ । ପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମାତ୍ମନି ସ୍ଥିତ୍ଵା ସୁଖମଵ୍ଯଯମଶ୍ନୁତେ
ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଭଲ ଓ ଖରାପ କର୍ମ ନାଶ ହୁଏ। ଯେଉଁ ଜଣ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ନିଜକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରିଥାଏ, ସେ ଅବିନାଶୀ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରେ।
ସମାସକ୍ତଂ ଯଦା ଚିତ୍ତଂ ଜନ୍ତୋର୍ଵିଷଯଗୋଚରେ । ଯଦ୍ଯେଵଂ ବ୍ରହ୍ମଣି ସ୍ଯାତ୍ତତ୍କୋ ନ ମୁଚ୍ଯେତ ବନ୍ଧନାତ୍
ଯେତେବେଳେ ଜୀବର ମନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଲଗିଯାଏ, ସେ ବାନ୍ଧି ଯାଏ। ଯଦି ଏହି ମନ ବ୍ରହ୍ମରେ ଲଗିଯାଏ, ତେବେ କିଏ ବାନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହେବେ ନାହିଁ?
ମନୋ ହି ଦ୍ଵିଵିଧଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ଚାଶୁଦ୍ଧମେଵ ଚ । ଅଶୁଦ୍ଧଂ କାମସଙ୍କଲ୍ପଂ ଶୁଦ୍ଧଂ କାମଵିଵର୍ଜିତମ୍
ମନ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର — ଶୁଧ୍ଧ ଓ ଅଶୁଧ୍ଧ। ଯେଉଁ ମନରେ ଆସା ଓ ଆକାଂକ୍ଷା ରହିଛି, ସେଠାରେ ଅଶୁଧ୍ଧତା ଅଛି। ଯେଉଁ ମନ ଆସା ଛାଡିଛି, ସେଠାରେ ଶୁଧ୍ଧତା ଅଛି।
ଲଯଵିକ୍ଷେପରହିତଂ ମନଃ କୃତ୍ଵା ସୁନିଶ୍ଚଲମ୍ । ଯଦା ଯାତ୍ଯମନୀଭାଵଂ ତଦା ତତ୍ପରମଂ ପଦମ୍
ମନକୁ ଭ୍ରମ ଓ ଅସ୍ଥିରତାରୁ ମୁକ୍ତ କରି, ଏକଦମ ଶାନ୍ତ ଓ ଅଡ଼ିଗ କରିଲେ, ଯେତେବେଳେ ଏହା ମନ ନଥିବା ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚେ, ସେତେବେଳେ ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଶାକୁ ଉପଲବ୍ଧି କରେ।
ତାଵଦେଵ ନିରୋଦ୍ଧଵ୍ଯଂ ହୃଦି ଯାଵତ୍କ୍ଷଯଂ ଗତମ୍ । ଏତଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ଚ ମୋକ୍ଷଂ ଚ ଶେଷାସ୍ତୁ ଗ୍ରନ୍ଥଵିସ୍ତରାଃ
ମନକୁ ହୃଦୟରେ ରଖି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଶିଯାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିଠାରେ ଯାହା ଜ୍ଞାନ ଓ ମୁକ୍ତି, ଅନ୍ୟ ସବୁ କେବଳ ପୁସ୍ତକର ବିସ୍ତାର।
ସମାଧିନିର୍ଧୂତମଲସ୍ଯ ଚେତସୋ ନିଵେଶିତସ୍ଯାତ୍ମନି ଯତ୍ସୁଖଂ ଲଭେତ୍ । ନ ଶକ୍ଯତେ ଵର୍ଣଯିତୁଂ ଗିରା ତଦା ସ୍ଵଯଂ ତଦନ୍ତଃକରଣେନ ଗୃହ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ ମନ ସମାଧି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦୁଷିତତାରୁ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ଆତ୍ମାରେ ବିଶ୍ରାମ କରେ, ସେତେବେଳେ ଯେଉଁ ସୁଖ ମିଳେ, ତାହା କଥାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିହେବ ନାହିଁ; ସେ ସମୟରେ ଏହି ସୁଖକୁ ନିଜ ମନ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ।
ଅପାମପୋଽଗ୍ନିରଗ୍ନୌ ଵା ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଵ୍ଯୋମ ନ ଲକ୍ଷଯେତ୍ । ଏଵମନ୍ତର୍ଗତଂ ଚିତ୍ତଂ ପୁରୁଷଃ ପ୍ରତିମୁଚ୍ଯତେ
ପାଣିରେ ପାଣି, ଅଗ୍ନିରେ ଅଗ୍ନି, ଆକାଶରେ ଆକାଶ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ଯେତେବେଳେ ମନ ଭିତରେ ଲୀନ ହୁଏ, ମନୁଷ୍ୟ ସଂସାରରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ମନ ଏଵ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ କାରଣଂ ବନ୍ଧମୋକ୍ଷଯୋଃ । ବନ୍ଧାଯ ଵିଷଯାସକ୍ତଂ ମୁକ୍ତ୍ଯୈ ନିର୍ଵିଷଯଂ ସ୍ମୃତମିତି
ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ବନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତିର କାରଣ କେବଳ ମନ ଅଟୁଟ। ଯଦି ମନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଲାଗିଥାଏ, ସେଥିରେ ବନ୍ଧିଯାଏ; ଯଦି ମନ ଭୋଗବସ୍ତୁରୁ ଅଲଗା ରହିଥାଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
ଅଥ ଯଥେଯଂ କୌତ୍ସାଯନିସ୍ତୁତିଃ ॥ ତ୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମା ତ୍ଵଂ ଚ ଵୈ ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତ୍ଵଂ ରୁଦ୍ରସ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରଜାପତିଃ । ତ୍ଵମଗ୍ନିର୍ଵରୁଣୋ ଵାଯୁସ୍ତ୍ଵମିନ୍ଦ୍ରସ୍ତ୍ଵଂ ନିଶାକରଃ
ଏବେ କୌତ୍ସାୟନଙ୍କର ସ୍ତୁତି ଆସୁଛି: ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମା, ତୁମେ ବିଷ୍ଣୁ, ତୁମେ ରୁଦ୍ର, ତୁମେ ପ୍ରଜାପତି; ତୁମେ ଅଗ୍ନି, ତୁମେ ବରୁଣ, ତୁମେ ବାୟୁ, ତୁମେ ଇନ୍ଦ୍ର, ତୁମେ ଚନ୍ଦ୍ରମା।
ତ୍ଵଂ ମନୁସ୍ତ୍ଵଂ ଯମଶ୍ଚ ତ୍ଵଂ ପୃଥିଵୀ ତ୍ଵମଥାଚ୍ଯୁତଃ । ସ୍ଵାର୍ଥେ ସ୍ଵାଭାଵିକେଽର୍ଥେ ଚ ବହୁଧା ତିଷ୍ଠସେ ଦିଵି
ତୁମେ ମନୁ, ତୁମେ ଯମ, ତୁମେ ପୃଥିବୀ, ତୁମେ ଅଚ୍ୟୁତ; ନିଜ ଲାଗି ଓ ସ୍ୱାଭାବିକ କାରଣରେ, ତୁମେ ଦେବଲୋକରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ବିଦ୍ୟମାନ।
ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵର ନମସ୍ତୁଭ୍ଯଂ ଵିଶ୍ଵାତ୍ମା ଵିଶ୍ଵକର୍ମକୃତ୍ । ଵିଶ୍ଵଭୁଗ୍ଵିଶ୍ଵମାଯସ୍ତ୍ଵଂ ଵିଶ୍ଵକ୍ରୀଡାରତିଃ ପ୍ରଭୁଃ
ହେ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ନାଥ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ଆତ୍ମା, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା; ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ଭୋଗକର୍ତ୍ତା, ତୁମେ ମାୟା, ତୁମେ ଜଗତ୍ର ଖେଳର ଆନନ୍ଦ, ହେ ପ୍ରଭୁ।
ନମଃ ଶାନ୍ତାତ୍ମନେ ତୁଭ୍ଯଂ ନମୋ ଗୁହ୍ଯତମାଯ ଚ । ଅଚିନ୍ତ୍ଯାଯାପ୍ରମେଯାଯ ଅନାଦିନିଧନାଯ ଚେତି
ଶାନ୍ତିର ସ୍ୱରୂପ ତୁମକୁ ମୋର ପ୍ରଣାମ। ସବୁଠାରୁ ଗୁପ୍ତ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ଅପରିମାପ୍ୟ ଏବଂ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନଥିବା ତୁମକୁ ମୋର ପ୍ରଣାମ।
ଅଥ ଯ ଏଷୋଽନ୍ତରେ ହୃତ୍ପୁଷ୍କର ଏଵାଶ୍ରିତୋଽନ୍ନମତ୍ତି ସ ଏଷୋଽଗ୍ନିର୍ଦିଵି ଶ୍ରିତଃ ସୌରଃ କାଲାଖ୍ଯୋଽଦୃଶ୍ଯଃ ସର୍ଵଭୂତାନ୍ନମତ୍ତି କଃ ପୁଷ୍କରଃ କିମଯଂ ଵେଦ ଵା ଵ ତତ୍ପୁଷ୍କରଂ ଯୋଽଯମାକାଶୋଽସ୍ଯେମାଶ୍ଚତସ୍ରୋ ଦିଶଶ୍ଚତସ୍ର ଉପଦିଶଃ ସଂସ୍ଥା ଅଯମର୍ଵାଗଗ୍ନିଃ ପରତ ଏତୌ ପ୍ରାଣାଦିତ୍ଯାଵେତାଵୁପାସୀତୋମିତ୍ଯକ୍ଷରେଣ ଵ୍ଯାହୃତିଭିଃ ସାଵିତ୍ର୍ଯା ଚେତି
ଅଥାନ୍ଯତ୍ରାପ୍ଯୁକ୍ତଂ ସଂମୋହୋ ଭଯଂ ଵିଷାଦୋ ନିଦ୍ରା ତନ୍ଦ୍ରୀ ଵ୍ରଣୋ ଜରା ଶୋକଃ କ୍ଷୁତ୍ପିପାସା କାର୍ପଣ୍ଯଂ କ୍ରୋଧୋ ନାସ୍ତିକ୍ଯମଜ୍ଞାନଂ ମାତ୍ସର୍ଯଂ ଵୈକାରୁଣ୍ଯଂ ମୂଢତ୍ଵଂ ନିର୍ଵ୍ରୀଡତ୍ଵଂ ନିକୃତତ୍ଵମୁଦ୍ଧାତତ୍ଵମସମତ୍ଵମିତି ତାମସାନ୍ଵିତସ୍ତୃଷ୍ଣା ସ୍ନେହୋ ରାଗୋ ଲୋଭୋ ହିଂସା ରତିର୍ଦୃଷ୍ଟିଵ୍ଯାପୃତତ୍ଵମୀର୍ଷ୍ଯା କାମମଵସ୍ଥିତତ୍ଵଂ ଚଞ୍ଚଲତ୍ଵଂ ଜିହୀର୍ଷାର୍ଥୋପାର୍ଜନଂ ମିତ୍ରାନୁଗ୍ରହଣଂ ପରିଗ୍ରହାଵଲମ୍ବୋଽନିଷ୍ଟେଷ୍ଵିନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥେଷୁ ଦ୍ଵିଷ୍ଟିରିଷ୍ଟେଶ୍ଵଭିଷଙ୍ଗ ଇତି ରାଜସାନ୍ଵିତୈଃ ପରିପୂର୍ଣ ଏତୈରଭିଭୂତ ଇତ୍ଯଯଂ ଭୂତାତ୍ମା ତସ୍ମାନ୍ନାନାରୂପାଣ୍ଯାପ୍ନୋତୀତ୍ଯାପ୍ନୋତୀତି
ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନରେ କୁହାଯାଇଛି: ଭ୍ରମ, ଭୟ, ନିରାଶା, ଘୁମ, ଅଳସ୍ୟ, ଘାଉ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ଦୁଃଖ, ଭୋକ ଓ ତିଆସ, ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା, କ୍ରୋଧ, ଅନାସ୍ଥିକତା, ଅଜ୍ଞାନ, ଇର୍ଷ୍ୟା, କ୍ରୂରତା, ମୂଢ଼ତା, ଲଜ୍ଜାହୀନତା, ଧୋଖା, ଅହଂକାର, ଅସମତା—ଏହାମାନେ ତମସ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ। ତିଆସ, ସ୍ନେହ, ଆସକ୍ତି, ଲୋଭ, ହିଂସା, ସୁଖ, ଦୃଷ୍ଟିରେ ଆସକ୍ତି, ଇର୍ଷ୍ୟା, କାମନା, ଅସ୍ଥିରତା, ଲାଲସା, ଧନ ଅର୍ଜନର ଚେଷ୍ଟା, ବନ୍ଧୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା, ସମ୍ପତ୍ତିରେ ଆଶ୍ରୟ, ଅପ୍ରିୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟରେ ଦ୍ୱେଷ, ପ୍ରିୟରେ ଆସକ୍ତି—ଏହିମାନେ ରଜସ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ। ଏହିମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଦମିତ ହୋଇ, ଏହି ଭୂତାତ୍ମା ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରେ।
ତୃତୀୟ ପ୍ରପାଠକ। ତାପରେ ଯେଉଁମାନେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ରେତସ୍ ଅଟୁଟ ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ବହୁତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ, ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇ କହିଲେ: 'ଭଗବନ୍, ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ। ଆମକୁ ଶିଖାନ୍ତୁ, କାରଣ ଆମ ପାଇଁ ଆପଣ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ। ଏହି ଭୂତାତ୍ମାର ଅତିଥି କିଏ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ସାୟୁଜ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରାଯାଏ?' ସେମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଅଥାନ୍ଯତ୍ରାପ୍ଯୁକ୍ତଂ ମହାନଦୀଷୂର୍ମଯ ଇଵ ନିଵର୍ତକମସ୍ଯ ଯତ୍ପୁରାକୃତଂ ସମୁଦ୍ରଵେଲେଵ ଦୁର୍ନିଵାର୍ଯମସ୍ଯ ମୃତ୍ଯୋରାଗମନଂ ସଦସତ୍ଫଲମଯୈର୍ହି ପାଶୈଃ ପଶୁରିଵ ବଦ୍ଧଂ ବନ୍ଧନସ୍ଥସ୍ଯେଵାସ୍ଵାତନ୍ତ୍ର୍ଯଂ ଯମଵିଷଯସ୍ଥସ୍ଯୈଵ ବହୁଭଯାଵସ୍ଥଂ ମଦିରୋନ୍ମତ୍ତ ଇଵାମୋଦମମଦିରୋନ୍ମତ୍ତଂ ପାପ୍ମନା ଗୃହୀତ ଇଵ ଭ୍ରାମ୍ଯମାଣଂ ମହୋରଗଦଷ୍ଟ ଇଵ ଵିପଦୃଷ୍ଟଂ ମହାନ୍ଧକାର ଇଵ ରାଗାନ୍ଧମିନ୍ଦ୍ରଜାଲମିଵ ମାଯାମଯଂ ସ୍ଵପ୍ନମିଵ ମିଥ୍ଯାଦର୍ଶନଂ କଦଲୀଗର୍ଭ ଇଵାସାରଂ ନଟ ଇଵ କ୍ଷଣଵେଷଂ ଚିତ୍ରଭିତ୍ତିରିଵ ମିଥ୍ଯାମନୋରମମିତ୍ଯଥୋକ୍ତମ୍ ॥ ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶାଦଯୋ ଯେଽର୍ଥା ଅନର୍ଥା ଇଵ ତେ ସ୍ଥିତାଃ । ଯେଷ୍ଵାସକ୍ତସ୍ତୁ ଭୂତାତ୍ମା ନ ସ୍ମରେଚ୍ଚ ପରଂ ପଦମ୍
ଅନ୍ୟଏଠାରେ କୁହାଯାଇଛି — ବଡ଼ ନଦୀରେ ତରଙ୍ଗ ଯେପରି ଆସିବା ଅଟଳ, ପୂର୍ବରୁ କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଫେରି ଆସେ; ମୃତ୍ୟୁର ଆଗମନ ସମୁଦ୍ର ପରି ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ। ସଦ୍-ଅସଦ୍ ଫଳର ଦୃଢ଼ ରସିରେ ବନ୍ଧା, ପଶୁ ପରି ନିଜେ ଅସ୍ୱାଧୀନ, ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ିଥିବା ଲୋକ ପରି ଅନ୍ୟର ଆଞ୍ଚଳରେ। ଯମଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅନେକ ଭୟରେ ଘିରିଥାଏ। ମଦରେ ମତ୍ତ ଲୋକ ପରି ଅନ୍ୟଥା ଆନନ୍ଦ ପାଏ, ପାପରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଏଠୁ ସେଠୁ ଭ୍ରମଣ କରେ। ବଡ଼ ସାପର କାଟରେ ଯେପରି ଭୟ ଦେଖାଏ, ରାଗର ଅନ୍ଧକାରରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଯାଏ। ମାୟାର ଜାଲ ପରି ଭ୍ରମରେ ରହେ, ସ୍ୱପ୍ନ ପରି ମିଥ୍ୟା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖେ। କଦଳୀ ଗଭା ପରି ଅସାର, ନଟ ପରି କ୍ଷଣିକ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଥାଏ, ଚିତ୍ରାଙ୍କିତ ଦିଵାଳ ପରି ମିଥ୍ୟା ରୂପରେ ଆନନ୍ଦ ମାନେ। ଏମିତି କୁହାଯାଇଛି — ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଆଦି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜନିତ ବସ୍ତୁ ଦେଖିବାକୁ ଯେପରି ଅର୍ଥବାନ୍, ତଥାପି ସେଗୁଡ଼ିକ ଅସାର। ଯେତେବେଳେ ଜଡ଼ ଆତ୍ମା ଏହାକୁ ଆସକ୍ତି ଦେଉଛି, ସେତେବେଳେ ପରମ ପଦକୁ ସ୍ମରଣ କରିପାରେ ନାହିଁ।
ଅଯଂ ଵା ଵ ଖଲ୍ଵସ୍ଯ ପ୍ରତିଵିଧିର୍ଭୂତାତ୍ମନୋ ଯଦ୍ଯେଵ ଵିଦ୍ଯାଧିଗମସ୍ଯ ଧର୍ମସ୍ଯାନୁଚରଣଂ ସ୍ଵାଶ୍ରମେଷ୍ଵାନୁକ୍ରମଣଂ ସ୍ଵଧର୍ମ ଏଵ ସର୍ଵଂ ଧତ୍ତେ ସ୍ତମ୍ଭଶାଖେଵେତରାଣ୍ଯନେନୋର୍ଧ୍ଵଭାଗ୍ଭଵତ୍ଯନ୍ଯଥଧଃ ପତତ୍ଯେଷ ସ୍ଵଧର୍ମାଭିଭୂତୋ ଯୋ ଵେଦେଷୁ ନ ସ୍ଵଧର୍ମାତିକ୍ରମେଣାଶ୍ରମୀ ଭଵତ୍ଯାଶ୍ରମେଷ୍ଵେଵାଵସ୍ଥିତସ୍ତପସ୍ଵୀ ଚେତ୍ଯୁଚ୍ଯତ ଏତଦପ୍ଯୁକ୍ତଂ ନାତପସ୍କସ୍ଯାତ୍ମଧ୍ଯାନେଽଧିଗମଃ କର୍ମଶୁଦ୍ଧିର୍ଵେତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହ ॥ ତପସା ପ୍ରାପ୍ଯତେ ସତ୍ତ୍ଵଂ ସତ୍ତ୍ଵାତ୍ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯତେ ମନଃ । ମନସା ପ୍ରାପ୍ଯତେ ତ୍ଵାତ୍ମା ହ୍ଯାତ୍ମାପତ୍ତ୍ଯା ନିଵର୍ତତ ଇତି
ଏହି ଜଡ଼ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଏହା ହେଉଛି ପ୍ରତିକାର — ଜ୍ଞାନ ଅଧିଗମ, ଧର୍ମର ଅନୁଷ୍ଠାନ, ନିଜ ଆଶ୍ରମର ନିୟମ ଅନୁସରଣ, ଏବଂ ନିଜ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହିବା। ଗଛର ତଣ୍ଡି ଓ ଶାଖା ପରି ସମସ୍ତ କିଛି ଏହାରେ ନିର୍ଭର କରେ; ଏହା ଛାଡ଼ିଲେ ତଳକୁ ପଡ଼ିଯାଏ। ଯିଏ ନିଜ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ବେଦର ଆଦେଶ ଅଟୁଟ ରଖିଥାଏ, ନିଜ ଆଶ୍ରମରେ ଅବିଚଳ ରହିଥାଏ, ସେ ତପସ୍ବୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହିଥିରେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି — ତପସ୍ୟା ଛାଡ଼ି ଆତ୍ମଧ୍ୟାନ ଲାଭ ହୁଏ ନାହିଁ, କର୍ମର ଶୁଦ୍ଧି ଦରକାର। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି — 'ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି ମିଳେ, ଶୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ମନ ଲାଭ ହୁଏ, ମନ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ପାଇଯାଏ, ଆତ୍ମାକୁ ପାଇଲେ ପୁନି ଏହା ରୁଟିଯାଏ।'
ତମୋ ଵା ଇଦମେକମାସ ତତ୍ପଶ୍ଚାତ୍ପରେଣେରିତଂ ଵିଷଯତ୍ଵଂ ପ୍ରଯାତ୍ଯେତଦ୍ଵୈ ରଜସୋ ରୂପଂ ତଦ୍ରଜଃ ଖଲ୍ଵୀରିତଂ ଵିଷମତ୍ଵଂ ପ୍ରଯାତ୍ଯେତଦ୍ଵୈ ତମସୋ ରୂପଂ ତତ୍ତମଃ ଖଲ୍ଵୀରିତଂ ତମସଃ ସମ୍ପ୍ରାସ୍ରଵତ୍ଯେତଦ୍ଵୈ ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ରୂପଂ ତତ୍ସତ୍ତ୍ଵମେଵେରିତଂ ତତ୍ସତ୍ତ୍ଵାତ୍ସମ୍ପ୍ରାସ୍ରଵତ୍ସୋଂଽଶୋଽଯଂ ଯଶ୍ଚେତନମାତ୍ରଃ ପ୍ରତିପୁରୁଷଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଃ ସଙ୍କଲ୍ପାଧ୍ଯଵସାଯାଭିମାନଲିଙ୍ଗଃ ପ୍ରଜାପତିସ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରୋକ୍ତା ଅଗ୍ର୍ଯାସ୍ତନଵୋ ବ୍ରହ୍ମା ରୁଦ୍ରୋ ଵିଷ୍ଣୁରିତ୍ଯଥ ଯୋ ହ ଖଲୁ ଵାଵାସ୍ଯ ରାଜସୋଂଽଶୋଽସୌ ସ ଯୋଽଯଂ ବ୍ରହ୍ମାଥ ଯୋ ହ ଖଲୁ ଵାଵାସ୍ଯ ତାମସୋଂଽଶୋଽସୌ ସ ଯୋଽଯଂ ରୁଦ୍ରୋଽଥ ଯୋ ହ ଖଲୁ ଵାଵାସ୍ଯ ସାତ୍ଵିକୋଂଽଶୋଽସୌ ସ ଏଵଂ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସ ଵା ଏଷ ଏକସ୍ତ୍ରିଧାଭୂତୋଽଷ୍ଟଧୈକାଦଶଧା ଦ୍ଵାଦଶଧାପରିମିତଧା ଚୋଦ୍ଭୂତ ଉଦ୍ଭୂତତ୍ଵାଦ୍ଭୂତେଷୁ ଚରତି ପ୍ରତିଷ୍ଠା ସର୍ଵଭୂତାନାମଧିପତିର୍ବଭୂଵେତ୍ଯସାଵାତ୍ମାନ୍ତର୍ବହିଶ୍ଚାନ୍ତର୍ବହିସ୍ ହ୍ଚ
ପ୍ରଥମେ ସବୁଠାରେ ଅନ୍ଧାରି ଥିଲା। ପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହା ଉତ୍ତେଜିତ ହେଇ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜଗତର ରୂପ ନେଲା—ଏହି ହେଉଛି ରଜସର ରୂପ। ଏହି ରଜସ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ, ବିରୋଧର ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚେ—ଏହି ହେଉଛି ତମସର ରୂପ। ଏହି ତମସ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ, ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ—ଏହି ହେଉଛି ସତ୍ତ୍ୱର ରୂପ। ସତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ, ସେଠାରୁ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଯିଏ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବର ଦେହରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଛି, ଯିଏ ଇଚ୍ଛା, ନିଶ୍ଚୟ ଓ ଅଭିମାନର ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରେ; ସେହି ପ୍ରଜାପତି। ତାଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ରୂପ ହେଉଛନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁ। ରଜସ ଅଂଶ ବ୍ରହ୍ମା, ତମସ ଅଂଶ ରୁଦ୍ର, ସତ୍ତ୍ୱ ଅଂଶ ବିଷ୍ଣୁ। ଏଭଳି, ସେ ଏକା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତିନି ରୂପ, ଆଠ ରୂପ, ଏଗାର ରୂପ, ବାର ରୂପ ଓ ଅସଂଖ୍ୟ ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ବ୍ୟାପି ଅଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜୀବର ନାୟକ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। ଏହି ଆତ୍ମା ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ, ଦୁଇଠିଠାରେ ଅଛି।
ଚତୁର୍ଥଃ ପ୍ରପାଠକଃ ॥ ଦ୍ଵିଧା ଵା ଏଷ ଆତ୍ମାନଂ ବିଭର୍ତ୍ଯଯଂ ଯଃ ପ୍ରାଣୋ ଯଶ୍ଚାସାଵାଦିତ୍ଯୋଽଥ ଦ୍ଵୌ ଵା ଏତାଵାସ୍ତାଂ ପଞ୍ଚଧା ନାମାନ୍ତର୍ବହିଶ୍ଚାହୋରାତ୍ରେ ତୌ ଵ୍ଯାଵର୍ତେତେ ଅସୌ ଵା ଆଦିତ୍ଯୋ ବହିରାତ୍ମାନ୍ତରାତ୍ମା ପ୍ରାଣୋ ବହିରାତ୍ମା ଗତ୍ଯାନ୍ତରାତ୍ମନାନୁମୀଯତେ । ଗତିରିତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହ ଯଃ କଶ୍ଚିଦ୍ଵିଦ୍ଵାନପହତପାପ୍ମାଧ୍ଯକ୍ଷୋଽଵଦାତମନାସ୍ତନ୍ନିଷ୍ଠ ଆଵୃତ୍ତଚକ୍ଷୁଃ ସୋଽନ୍ତରାତ୍ମାଗତ୍ଯା ବହିରାତ୍ମନୋଽନୁମୀଯତେ ଗତିରିତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହାଥ ଯ ଏଷୋଽନ୍ତରାଦିତ୍ଯେ ହିରଣ୍ମଯଃ ପୁରୁଷୋ ଯଃ ପଶ୍ଯତି ମାଂ ହିରଣ୍ଯଵତ୍ସ ଏଷୋଽନ୍ତରେ ହୃତ୍ପୁଷ୍କର ଏଵାଶ୍ରିତୋଽନ୍ନମତ୍ତି
ଚତୁର୍ଥ ପ୍ରପାଠକ: ଏହି ଆତ୍ମା ଦୁଇ ଭାବରେ ନିଜକୁ ଧାରଣ କରେ: ଏକ ହେଉଛି ପ୍ରାଣ, ଅନ୍ୟଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ। ଏହି ଦୁଇଟି ନାମରେ ପାଞ୍ଚ ଭାଗରେ ଅଛି, ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ, ଦିନ ଓ ରାତିରେ; ଏମାନେ ପରସ୍ପର ବଦଳି ଚାଲନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ବାହ୍ୟ ଆତ୍ମା, ପ୍ରାଣ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଆତ୍ମା; ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଆତ୍ମାର ଗତି ଦ୍ୱାରା ବାହ୍ୟ ଆତ୍ମାକୁ ଅନୁମାନ କରାଯାଏ। ଏହି ଗତି ବିଷୟରେ କୁହାଯାଇଛି। ଯିଏ ଜ୍ଞାନୀ, ପାପରହିତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖିଥିବା, ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଓ ଭକ୍ତିଶୀଳ, ଯିଏ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଭିତରେ ଆଣିଛି—ସେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଆତ୍ମାର ଗତି ଦ୍ୱାରା ବାହ୍ୟ ଆତ୍ମାକୁ ଅନୁମାନ କରେ। ଏହି ଭାବରେ ଗତି ବିଷୟରେ କୁହାଯାଇଛି। ଏବେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଯେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ମୋତେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ସେଠି ହୃଦୟର ପଦ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ବସି, ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରନ୍ତି।
ଯିଏ ହୃଦୟର ପଦ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ବସି, ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ସେହି ହେଉଛନ୍ତି ଦିଗନ୍ତରେ ଥିବା ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟମୟ, କାଳ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଅଦୃଶ୍ୟ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରନ୍ତି। ପଦ୍ମ କ'ଣ? ଏହା କେଉଁଠୁ ଗଠିତ? ସେହି ପଦ୍ମ ହେଉଛି ଆକାଶ, ଏହି ଚାରି ଦିଗ ଓ ଚାରି ଉପଦିଗ ହେଉଛି ତାହାର ପଙ୍ଖୁଡ଼ି। ଏଠାରେ ଅଗ୍ନି ଆଗକୁ ବଢ଼େ; ଏମାନେ ପ୍ରାଣ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ। ଏମାନେ ଅକ୍ଷର ଓ ସାବିତ୍ରୀର ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହେବା ଉଚିତ।
ଦ୍ଵେ ଵାଵ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ରୂପେ ମୂର୍ତଂ ଚାମୂର୍ତଂ ଚାଥ ଯନ୍ମୂର୍ତଂ ତଦସତ୍ଯଂ ଯଦମୂର୍ତଂ ତତ୍ସତ୍ଯଂ ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ଯଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ତଜ୍ଜ୍ଯୋତିର୍ଯଜ୍ଜ୍ଯୋତିଃ ସ ଆଦିତ୍ଯଃ ସ ଵା ଏଷ ଓମିତ୍ଯେତଦାତ୍ମା ସ ତ୍ରେଧାତ୍ମାନଂ ଵ୍ଯକୁରୁତ ଓମିତି ତିସ୍ରୋ ମାତ୍ରା ଏତାଭିଃ ସର୍ଵମିଦମୋତଂ ପ୍ରୋତଂ ଚୈଵାସ୍ମିନ୍ନିତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହୈତଦ୍ଵା ଆଦିତ୍ଯ ଓମିତ୍ଯେଵଂ ଧ୍ଯାଯଂସ୍ତଥାତ୍ମାନଂ ଯୁଞ୍ଜୀତେତି
ବ୍ରହ୍ମର ଦୁଇଟି ରୂପ ଅଛି—ଏକଟି ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଏକଟି ଅଦୃଶ୍ୟ। ଯାହା ଦୃଶ୍ୟ, ସେଠାରେ ସତ୍ୟ ନାହିଁ; ଯାହା ଅଦୃଶ୍ୟ, ସେଠାରେ ସତ୍ୟ ଅଛି। ସେହିଠାରେ ବ୍ରହ୍ମ ଅଛି। ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛି ଆଲୋକ, ସେଇ ଆଲୋକ ହେଉଛି ସୂର୍ଯ୍ୟ। ଏହିଠାରେ ଆତ୍ମା ଅଛି, ଯାହାକୁ 'ଓଁ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେ ଆତ୍ମା ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲେ; 'ଓଁ' ରେ ତିନିଟି ଅକ୍ଷର ଅଛି। ଏହି ତିନି ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଗଠିତ ଓ ଏକାଠି ହୋଇଛି। ଏହିପରି ଉଚ୍ଚାରଣ ହୋଇଛି। ଏହିଠାରୁ, ମନୁଷ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା 'ଓଁ' ଭାବରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଏହିପରି ଆତ୍ମାକୁ ଏକତ୍ର କରିବା ଉଚିତ।
ଅଥାନ୍ଯତ୍ରାପ୍ଯୁକ୍ତମଥ ଖଲୁ ଯ ଉଦ୍ଗୀଥଃ ସ ପ୍ରଣଵୋ ଯଃ ପ୍ରଣଵଃ ସ ଉଦ୍ଗୀଥ ଇତ୍ଯସାଵାଦିତ୍ଯ ଉଦ୍ଗୀଥ ଏଵ ପ୍ରଣଵ ଇତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହୋଦ୍ଗୀଥଃ ପ୍ରଣଵାଖ୍ଯଂ ପ୍ରଣେତାରଂ ନାମରୂପଂ ଵିଗତନିଦ୍ରଂ ଵିଜରମଵିମୃତ୍ଯୁଂ ପୁନଃ ପଞ୍ଚଧା ଜ୍ଞେଯଂ ନିହିତଂ ଗୁହାଯାମିତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହୋର୍ଧ୍ଵମୂଲଂ ଵା ଆବ୍ରହ୍ମଶାଖା ଆକାଶଵାଯ୍ଵଗ୍ନ୍ଯୁଦକଭୂମ୍ଯାଦଯ ଏକେନାତ୍ତମେତଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତସ୍ଯୈତତ୍ତେ ଯଦସାଵାଦିତ୍ଯ ଓମିତ୍ଯେତଦକ୍ଷରସ୍ଯ ଚୈତତ୍ତସ୍ମାଦୋମିତ୍ଯନେନୈତଦୁପାସୀତାଜସ୍ରମିତ୍ଯେକୋଽସ୍ଯ ରସଂ ବୋଧଯୀତ ଇତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହୈତଦେଵାକ୍ଷରଂ ପୁଣ୍ଯମେତଦେଵାକ୍ଷରଂ ଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଯୋ ଯଦିଚ୍ଛତି ତସ୍ଯ ତତ୍
ଅନ୍ୟଏଠି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି: ଯେଉଁ ଉଦ୍ଗୀଥ, ସେଇ ପ୍ରଣବ; ଯେଉଁ ପ୍ରଣବ, ସେଇ ଉଦ୍ଗୀଥ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଉଦ୍ଗୀଥ; ଉଦ୍ଗୀଥ ହେଉଛି ପ୍ରଣବ। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି: ଉଦ୍ଗୀଥ, ଯାହାକୁ ପ୍ରଣବ ବୋଲାଯାଏ, ସେ ନେତୃତ୍ୱ କରେ, ନାମ ଓ ରୂପ ଅଛି, ନିଦ୍ରା ନାହିଁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ନାହିଁ, ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ, ପୁଣି ପାଞ୍ଚ ଭାଗରେ ଜଣାଯିବାକୁ ଉଚିତ, ଗୁହାରେ ଗୁପ୍ତ ଅଛି। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି: ଉପରକୁ ମୂଳ, ବ୍ରହ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶାଖା, ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ; ଏକ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ—ଏହି ବ୍ରହ୍ମ। ଏହି ତାହାର ସାର: ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଏହି ଅକ୍ଷରର ସାର। ଏହିଠାରୁ, ମନୁଷ୍ୟ 'ଓଁ' ଦ୍ୱାରା ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ସେ ଏହାର ରସକୁ ଜାଣିପାରେ। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି: ଏହି ଅକ୍ଷର ପବିତ୍ର, ଏହି ଅକ୍ଷର ଜ୍ଞାନ। ଯିଏ ଏହି ଅକ୍ଷରକୁ ଜାଣେ, ସେ ଯାହା ଚାହେଁ, ତାହା ପାଇଁ।
ଅଥାନ୍ଯତ୍ରାପ୍ଯୁକ୍ତଂ ସ୍ତନଯତ୍ଯେପାସ୍ଯ ତନୂର୍ଯା ଓମିତି ସ୍ତ୍ରୀପୁଂନପୁଂସକମିତି ଲିଙ୍ଗଵତ୍ଯେଷାଥାଗ୍ନିର୍ଵାଯୁରାଦିତ୍ଯ ଇତି ଭାସ୍ଵତ୍ଯେଷାଥ ରୁଦ୍ରୋ ଵିଷ୍ଣୁରିତ୍ଯଧିପତିରିତ୍ଯେଷାଥ ଗାର୍ହପତ୍ଯୋ ଦକ୍ଷଣାଗ୍ନିରାହଵନୀଯ ଇତି ମୁଖଵତ୍ଯେଷାଥ ଋଗ୍ଯଜୁଃସାମେତି ଵିଜାନାତ୍ଯେଷଥ ଭୂର୍ଭୁଵସ୍ଵରିତି ଲୋକଵତ୍ଯେଷାଥ ଭୂତଂ ଭଵ୍ଯଂ ଭଵିଷ୍ଯଦିତି କାଲଵତ୍ଯେଷାଥ ପ୍ରାଣୋଽଗ୍ନିଃ ସୂର୍ଯଃ ଇତି ପ୍ରତାପଵତ୍ଯେଷାଥାନ୍ନମାପଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମା ଇତ୍ଯାପ୍ଯାଯନଵତ୍ଯେଷାଥ ବୁଦ୍ଧିର୍ମନୋଽହଙ୍କାର ଇତି ଚେତନଵତ୍ଯେଷାଥ ପ୍ରାଣୋଽପାନୋ ଵ୍ଯାନ ଇତି ପ୍ରାଣଵତ୍ଯେକେ ତ୍ଯଜାମୀତ୍ଯୁକ୍ତୈତାହ ପ୍ରସ୍ତୋତାର୍ପିତା ଭଵତୀତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହୈତଦ୍ଵୈ ସତ୍ଯକାମ ପରଂ ଚାପରଂ ଚ ଯଦୋମିତ୍ଯେତଦକ୍ଷରମିତି
ଅନ୍ୟଏଠି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି: ଯେତେବେଳେ ଗରଜେ, ତାହାର ଦେହ 'ଓଁ', ନାରୀ, ପୁରୁଷ, ନପୁଂସକ, ଲିଙ୍ଗ ସହିତ; ଏହା ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; ଏହା ରୁଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ, ଅଧିପତି; ଏହା ଘୃହପତି ଅଗ୍ନି, ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି, ଆହବନୀୟ ଅଗ୍ନି, ମୁହଁ ସହିତ; ଏହା ଋକ୍, ଯଜୁସ୍, ସାମ, ଜ୍ଞାନ ସହିତ; ଏହା ଭୂ, ଭୁଵ, ସ୍ୱର୍, ଲୋକ ସହିତ; ଏହା ଭୂତ, ଭବ୍ୟ, ଭବିଷ୍ୟତ୍, ସମୟ ସହିତ; ଏହା ପ୍ରାଣ, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ତାପ ସହିତ; ଏହା ଅନ୍ନ, ପାଣି, ଚନ୍ଦ୍ରମା, ପୋଷଣ ସହିତ; ଏହା ବୁଦ୍ଧି, ମନ, ଅହଂକାର, ଚେତନା ସହିତ; ଏହା ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ବ୍ୟାନ, ପ୍ରାଣ ସହିତ; କିଛି କୁହନ୍ତି, 'ମୁଁ ତ୍ୟାଗ କରେ', ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି, ଏହା ପ୍ରସ୍ତୋତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ପିତ ହୁଏ। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି: ହେ ସତ୍ୟକାମ, ଉତ୍ତମ ଓ ଅପର ବ୍ରହ୍ମ, ଦୁହିଁଟି 'ଓଁ' ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚିତ।
ଅଥ ଵ୍ଯାତ୍ତଂ ଵା ଇଦମାସୀତ୍ସତ୍ଯଂ ପ୍ରଜାପତିସ୍ତପସ୍ତପ୍ତ୍ଵା ଅନୁଵ୍ଯାହରଦ୍ଭୂର୍ଭୁଵଃସ୍ଵରିତ୍ଯେଷା ହାଥ ପ୍ରଜାପତେଃ ସ୍ଥଵିଷ୍ଠା ତନୂର୍ଵା ଲୋକଵତୀତି ସ୍ଵରିତ୍ଯସ୍ଯାଃ ଶିରୋ ନାଭିର୍ଭୁଵୋ ଭୂଃ ପାଦା ଆଦିତ୍ଯଶ୍ଚକ୍ଷୁରାଯତ୍ତଃ ପୁରୁଷସ୍ଯ ମହତୋ ମାତ୍ରାଶ୍ଚକ୍ଷୁଷା ହ୍ଯଯଂ ମାତ୍ରାଶ୍ଚରିତି ସତ୍ଯଂ ଵୈ ଚକ୍ଷୁରକ୍ଷିଣ୍ଯୁପସ୍ଥିତୋ ହି ପୁରୁଷଃ ସର୍ଵାର୍ଥେଷୁ ଵଦତ୍ଯେତସ୍ମାଦ୍ଭୂର୍ଭୁଵଃସ୍ଵରିତ୍ଯୁପାସୀତାନ୍ନଂ ହି ପ୍ରଜାପତିର୍ଵିଶ୍ଵାତ୍ମା ଵିଶ୍ଵଚକ୍ଷୁରିଵୋପାସିତୋ ଭଵତୀତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହୈଷା ଵୈ ପ୍ରଜାପତିର୍ଵିଶ୍ଵଭୃତ୍ତନୂରେତସ୍ଯାମିଦଂ ସର୍ଵମନ୍ତର୍ହିତମସ୍ମିେଂଶ୍ଚ ସର୍ଵସ୍ମିନ୍ନେଷାନ୍ତର୍ହିତେତି ତସ୍ମାଦେଷୋପାସୀତେତି
ଏହି ବିଶ୍ୱ ଖୋଲା ହେଲା; ପ୍ରଜାପତି ତପସ୍ୟା କରି, 'ଭୂଃ, ଭୁଵଃ, ସ୍ୱର୍' ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ଏହିଗୁଡ଼ିକି ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେହ, ଲୋକ ସହିତ। 'ସ୍ୱର୍' ଏହାର ମୁଣ୍ଡ, 'ଭୁଵଃ' ନାଭି, 'ଭୂଃ' ପାଦ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଚକ୍ଷୁ, ବଡ଼ ପୁରୁଷଙ୍କ ମାପରେ ନିର୍ଭର। ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଏହି ମାପ ଚାଲିଥାଏ। ଚକ୍ଷୁ ହେଉଛି ସତ୍ୟ; ପୁରୁଷ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଏହିପରି, 'ଭୂଃ, ଭୁଵଃ, ସ୍ୱର୍' ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଜାପତି, ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା, ବିଶ୍ୱର ଚକ୍ଷୁ, ଏଭଳି ଉପାସିତ ହୁଏ। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି: ଏହି ପ୍ରଜାପତି, ବିଶ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଦେହ; ଏହାର ଭିତରେ ସମସ୍ତ ଲୁଚିଛି। ଏବଂ ସମସ୍ତ ଏହାର ଭିତରେ ଲୁଚିଛି; ତେଣୁ ଏହାକୁ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ।
ତତ୍ସଵିତୁର୍ଵରେଣ୍ଯମିତ୍ଯସୌ ଵା ଆଦିତ୍ଯଃ ସଵିତା ସ ଵା ଏଵଂ ପ୍ରଵରଣାଯ ଆତ୍ମକାମେନେତ୍ଯାହୁର୍ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନୋଽଥ ଭର୍ଗୋ ଦେଵସ୍ଯ ଧୀମହୀତି ସଵିତା ଵୈ ତେଽଵସ୍ଥିତା ଯୋଽସ୍ଯ ଭର୍ଗଃ କଂ ସଞ୍ଚିତଯାମୀତ୍ଯାହୁର୍ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନୋଽଥ ଧିଯୋ ଯୋ ନଃ ପ୍ରଚୋଦଯାଦିତି ବୁଦ୍ଧଯୋ ଵୈ ଧିଯସ୍ତା ଯୋଽସ୍ମାକଂ ପ୍ରଚୋଦଯାଦିତ୍ଯାହୁର୍ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନୋଽଥ ଭର୍ଗ ଇତି ଯୋ ହ ଵା ଅସ୍ମିନ୍ନାଦିତ୍ଯେ ନିହିତସ୍ତାରକେଽକ୍ଷିଣି ଚୈଷ ଭର୍ଗାଖ୍ଯୋ ଭାଭିର୍ଗତିରସ୍ଯ ହୀତି ଭର୍ଗୋ ଭର୍ଜତି ଵୈଷ ଭର୍ଗ ଇତି ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନୋଽଥ ଭର୍ଗ ଇତି ଭାସଯତୀମାେଂଲ୍ଲୋକାନିତି ରଞ୍ଜଯତୀମାନି ଭୂତାନି ଗଚ୍ଛତ ଇତି ଗଚ୍ଛତ୍ଯସ୍ମିନ୍ନାଗଚ୍ଛତ୍ଯସ୍ମା ଇମାଃ ପ୍ରଜାସ୍ତସ୍ମାଦ୍ଭାରକତ୍ଵାଦ୍ଭର୍ଗଃ ଶତ୍ରୂନ୍ସୂଯମାନତ୍ଵାତ୍ସୂର୍ଯଃ ସଵ୍ନାତ୍ସଵିତା ଦାନାଦାଦିତ୍ଯଃ ପଵନାତ୍ପାଵମାନୋଽଥାଯୋଽଥାଯନାଦାଦିତ୍ଯ ଇତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହ ଖଲ୍ଵାତ୍ମନାତ୍ମାମୃତାଖ୍ଯଶ୍ଚେତା ମନ୍ତା ଗନ୍ତା ସ୍ରଷ୍ଟା ନନ୍ଦଯିତା କର୍ତା ଵକ୍ତା ରସଯିତା ଘ୍ରାତା ସ୍ପର୍ଶଯିତା ଚ ଵିଭୁଵିଗ୍ରହେ ସନ୍ନିଷ୍ଠା ଇତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହାଥ ଯତ୍ର ଦ୍ଵୈତୀଭୂତଂ ଵିଜ୍ଞାନଂ ତତ୍ର ହି ଶୃଣୋତି ପଶ୍ଯତି ଜିଘ୍ରତୀତି ରସଯତେ ଚୈଵ ସ୍ପର୍ଶଯତି ସର୍ଵମାତ୍ମା ଜାନୀତେତି ଯତ୍ରାଦ୍ଵୈତୀଭୂତଂ ଵିଜ୍ଞାନଂ କାର୍ଯକାରଣନିର୍ମୁକ୍ତଂ ନିର୍ଵଚନମନୌପମ୍ଯଂ ନିରୁପାଖ୍ଯଂ କିଂ ତଦଙ୍ଗ ଵାଚ୍ଯମ୍
ଏହି 'ତତ୍ ସବିତୁର୍ ବରେଣ୍ୟମ୍' ବୋଲି କୁହାଯିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସେହି ସବିତା ଅଟୁଟ ରୂପେ ବିଶ୍ୱକୁ ଆଲୋକିତ କରେ । ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଚୟନ କରାଯାଏ ବୋଲି ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାର ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି । 'ଭର୍ଗୋ ଦେବସ୍ୟ ଧୀମହି' — ଏହି ସବିତା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବିଦ୍ୟମାନ, ତାଙ୍କର ତେଜକୁ ସଞ୍ଚୟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ ବୋଲି ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାର ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି । 'ଧିଯୋ ୟୋ ନଃ ପ୍ରଚୋଦୟାତ୍' — ଧିଅଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ଆମର ବୁଦ୍ଧି, ସେ ଆମର ବୁଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରେରିତ କରୁନ୍ତୁ ବୋଲି ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାର ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି । 'ଭର୍ଗ' ମାନେ ଯେଉଁ ତେଜ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାରାର ଆଖିରେ ଥାଏ, ତାହାକୁ ଭର୍ଗ ବୋଲାଯାଏ; ଏହି ତେଜ ଦ୍ୱାରା ସେ ଚଳିତ ହୁଏ । ଏହି ତେଜ ଜଗତକୁ ଜଳାଏ, ତେଣୁ ଏହାକୁ 'ଭର୍ଗ' କୁହାଯାଏ । ଏହି ତେଜ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଆଲୋକିତ କରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ରଙ୍ଗିନ କରେ; କିଏ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, କିଏ ପ୍ରାପ୍ତ କରେନାହିଁ । ସେଉଁଥିରୁ, ଯେଉଁଠାରେ ଭାର ବହନ କରେ, ସେହିଠି 'ଭର୍ଗ' ନାମ ହେଉଛି; ଶତ୍ରୁମାନେ ଦେଖାଯିବାରୁ ସେ 'ସୂର୍ଯ୍ୟ', ଚଳାଇବାରୁ 'ସବିତା', ଦେବାରୁ 'ଆଦିତ୍ୟ', ପବିତ୍ର କରିବାରୁ 'ପବମାନ', ଚଳିବାରୁ 'ଆଦିତ୍ୟ' । ଏଭଳି କୁହାଯାଏ: ସେ ନିଜ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଅମୃତ ନାମରେ, ଚିନ୍ତକ, ଚଳନଶୀଳ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଆନନ୍ଦ ଦେବାଳୁ, କର୍ତ୍ତା, କଥାକୁହୁଥିବା, ରସ ଉପଭୋଗ କରୁଥିବା, ଘ୍ରାଣ କରୁଥିବା, ସ୍ପର୍ଶ କରୁଥିବା ଭାବେ ସମସ୍ତ ରୂପରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଛନ୍ତି । ଯେଉଁଠାରେ ଦ୍ୱିତୀୟତା ଅଛି, ସେଠାରେ ଶୁଣିବା, ଦେଖିବା, ଘ୍ରାଣ କରିବା, ରସ ଉପଭୋଗ କରିବା, ସ୍ପର୍ଶ କରିବା, ସମସ୍ତ କିଛି ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ । ଯେଉଁଠାରେ ଏକତା ଅଛି, କାରଣ-ଫଳ ରହିତ, ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବା ନୁହେଁ, ତାହାକୁ କିଛି ଉପମା ଦେଇ ବୁଝାଇପାରିବା ନୁହେଁ — ସେଠାରେ କିଛି କୁହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ ।
ଏଷ ହି ଖଲ୍ଵାତ୍ମେଶାନଃ ଶଂଭୁର୍ଭଵୋ ରୁଦ୍ରଃ ପ୍ରଜାପତିର୍ଵିଶ୍ଵସୃଡ୍ଢିରଣ୍ଯଗର୍ଭଃ ସତ୍ଯଂ ପ୍ରାଣୋ ହଂସଃ ଶାନ୍ତୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ନାରାଯଣୋଽର୍କଃ ସଵିତା ଧାତା ସମ୍ରାଡିନ୍ଦ୍ର ଇନ୍ଦୁରିତି ଯ ଏଷ ତପତ୍ଯଗ୍ନିନା ପିହିତଃ ସହସ୍ରାକ୍ଷେଣ ହିରଣ୍ମଯେନାନନ୍ଦେନୈଷ ଵାଵ ଵିଜିଜ୍ଞାସିତଵ୍ଯୋଽନ୍ଵେଷ୍ଟଵ୍ଯଃ ସର୍ଵଭୂତେଭ୍ଯୋଽଭଯଂ ଦତ୍ତ୍ଵାରଣ୍ଯଂ ଗତ୍ଵାଥ ବହିଃକୃତେନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥାନ୍ସ୍ଵଶରୀରାଦୁପଲଭତେଽଥୈନମିତି ଵିଶ୍ଵରୂପଂ ହରିଣଂ ଜାତଵେଦସଂ ପରାଯଣଂ ଜ୍ଯୋତିରେକଂ ତପନ୍ତମ୍ । ସହସ୍ରରଶ୍ମିଃ ଶତଧା ଵର୍ତମାନଃ ପ୍ରାଣଃ ପ୍ରଜାନାମୁଦଯତ୍ଯେଷ ସୂର୍ଯଃ
ଏହି ଆତ୍ମା ନିଜେ ଇଶ୍ୱର, ଶିବ, ଭବ, ରୁଦ୍ର, ପ୍ରଜାପତି, ବିଶ୍ୱସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ସତ୍ୟ, ପ୍ରାଣ, ହଂସ, ଶାନ୍ତ, ବିଷ୍ଣୁ, ନାରାୟଣ, ଅର୍କ, ସବିତା, ଧାତା, ସମ୍ରାଟ୍, ଇନ୍ଦ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ର — ଏହି ସମସ୍ତ ନାମରେ ପରିଚିତ । ଯିଏ ତେଜରେ ଢାକାଯାଇଥିବା, ହଜାର ରେଖାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରୂପରେ ଆନନ୍ଦମୟ, ସେଇ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଜାଣିବା ଓ ଖୋଜିବା ଉଚିତ । ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଭୟମୁକ୍ତ କରି, ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ବାହ୍ୟବସ୍ତୁରୁ ହଟାଇ, ନିଜ ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ । ତାପରେ, ଏହି ସମସ୍ତ ରୂପରେ ଥିବା, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଜାତବେଦସ୍, ପରମ ଜ୍ୟୋତି, ଏକମାତ୍ର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ହଜାର ରେଖାରେ ଅନେକ ଭାବରେ ଚଳିଥିବା, ପ୍ରାଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଦୟ ହୁଏ — ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟ ।