ମୈତ୍ରାଯଣୀଯୋପନିଷଦ୍

ସ ଵା ଏଷ ସୂକ୍ଷ୍ମୋଽଗ୍ରାହ୍ଯୋଽଦୃଶ୍ଯଃ ପୁରୁଷସଂଜ୍ଞକୋ ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵମିହୈଵାଵର୍ତତେଂଽଶେନ ସୁଷୁପ୍ତସ୍ଯୈଵ ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵଂ ନିବୋଧଯତ୍ଯଥ ଯୋହ ଖଲୁ ଵାଵାଇତସ୍ଯାଂଶୋଽଯଂ ଯଶ୍ଚେତନମାତ୍ରଃ ପ୍ରତିପୂରୁଷଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଃ ସଙ୍କଲ୍ପାଧ୍ଯଵସାଯାଭିମାନଲିଙ୍ଗଃ ପ୍ରଜାପତିର୍ଵିଶ୍ଵକ୍ଷସ୍ତେନ ଚେତନେନେଦଂ ଶରୀରଂ ଚେତନଵତ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠାପିତଂ ପ୍ରଚୋଦଯିତା ଚୈଷୋଽସ୍ଯେତି ତେ ହୋଚୁର୍ଭଗଵନ୍ନୀଦୃଶସ୍ଯ କଥମଂଶେନ ଵର୍ତନମିତି ତାନ୍ହୋଵାଚ

ଏହି ଆତ୍ମା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଧରିପାରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ, ଯାହାକୁ ପୁରୁଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହା ଚେତନା ସହିତ ଏଠାରେ ଘୂରେ, ଏବଂ ସୁସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଏହା ଅଂଶରେ ଚେତନା ସହିତ ଜାଗେ। ଏହାର ଯେଉଁ ଅଂଶ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିରେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ସଙ୍କଳ୍ପ, ନିଶ୍ଚୟ ଓ ଅଭିମାନର ଚିହ୍ନ ସହିତ, ସେଇ ପ୍ରଜାପତି, ସବୁକିଛି ଦେଖୁଥିବା। ଏହି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଚେତନାଶୀଳ ହୁଏ, ଏହିଠାରେ ଏହା ଚଳାଇବାଳା। ସେମାନେ ପଚାରିଲେ: 'ଭଗବାନ, ଏପରି ଏକ ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା କିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ?' ପ୍ରଜାପତି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

ପ୍ରଜାପତିର୍ଵା ଏଷୋଽଗ୍ରେଽତିଷ୍ଠତ୍ସ ନାରମତୈକଃ ସ ଆତ୍ମନମଭିଧ୍ଯାଯଦ୍ବଵ୍ହୀଃ ପ୍ରଜା ଅସୃଜତ୍ତ ଅସ୍ଯୈଵାତ୍ମପ୍ରବୁଦ୍ଧା ଅପ୍ରାଣା ସ୍ଥାଣୁରିଵ ତିଷ୍ଠମାନା ଅପଶ୍ଯତ୍ସ ନାରମତ ସୋଽମନ୍ଯତୈତାସଂ ପ୍ରତିବୋଧନାଯାଭ୍ଯନ୍ତରଂ ପ୍ରାଵିଶାନୀତ୍ଯଥ ସ ଵାଯୁମିଵାତ୍ମାନଂ କୃତ୍ଵାଭ୍ଯନ୍ତରଂ ପ୍ରାଵିଶତ୍ସ ଏକୋ ନାଵିଶତ୍ସ ପଞ୍ଚଧାତ୍ମାନଂ ପ୍ରଵିଭଜ୍ଯୋଚ୍ଯତେ ଯଃ ପ୍ରାଣୋଽପାନଃ ସମାନ ଉଦାନୋ ଵ୍ଯାନ ଇତି

ଆରମ୍ଭରେ ପ୍ରଜାପତି ଏକାକି ଥିଲେ । ସେ ଖୁସି ହେଉନଥିଲେ । ସେ ନିଜକୁ ଭାବି, ବହୁତ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କଲେ । ଏହି ପ୍ରଜାମାନେ ତାଙ୍କରୁ ଜାଗ୍ରତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରାଣ ବିନା ଥିଲେ, ଦଣ୍ଡ ଭଳି ଅଚଳ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ । ଏହା ଦେଖି ସେ ପୁଣି ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ । ସେ ଭାବିଲେ, 'ଏମାନେ ଜାଗିଉନ୍ତୁ ବୋଲି, ମୁଁ ନିଜେ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି ।' ତେଣୁ ସେ ପବନ ସ୍ୱରୂପ ହୋଇ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ସେ ଏକାକି ପ୍ରବେଶ କଲେ ନାହିଁ; ନିଜକୁ ପାଞ୍ଚ ଭାଗରେ ବାଣ୍ଟି, ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସମାନ, ଉଦାନ ଓ ବ୍ୟାନ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ ।

ଅଥୋପାଂଶୁରନ୍ତର୍ଯାମ୍ଯମିଭଵତ୍ଯନ୍ତର୍ଯାମମୁପାଂଶୁମେତଯୋରନ୍ତରାଲେ ଚୌଷ୍ଣ୍ଯଂ ମାସଵଦୌଷ୍ଣ୍ଯଂ ସ ପୁରୁଷୋଽଥ ଯଃ ପୁରୁଷଃ ସୋଽଗ୍ନିର୍ଵୈଶ୍ଵାନରୋଽପ୍ଯନ୍ଯତ୍ରାପ୍ଯୁକ୍ତମଯମଗ୍ନିର୍ଵୈଶ୍ଵାନରୋ ଯୋଽଯମନନ୍ତଃ ପୁରୁଷୋ ଯେନେଦମନ୍ନଂ ପଚ୍ଯତେ ଯଦିଦମଦ୍ଯତେ ତସ୍ଯୈଷ ଘୋଷୋ ଭଵତି ଯଦେତତ୍କର୍ଣାଵପିଧାଯ ଶୃଣୋତି ସ ଯଦୋତ୍କ୍ରମିଷ୍ଯନ୍ଭଵତି ନୈନଂ ଘୋଷଂ ଶୃଣୋତି

ଏହି ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ ଯେତେବେଳେ ଭିତରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ମାସର ତାପ ଭଳି ଉଷ୍ଣତା ଥାଏ । ସେ ଯିଏ ପୁରୁଷ, ସେହିଏ ଅଗ୍ନି, ଭିତରର ବୈଶ୍ୱାନର ଅଗ୍ନି । ଅନ୍ୟଠାରେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ: ଏହି ବୈଶ୍ୱାନର ଅଗ୍ନି ହେଉଛି ଭିତରର ପୁରୁଷ, ଯାହା ଖାଦ୍ୟକୁ ରନ୍ଧେ ଓ ପାଚନ କରେ । ଏହାର ଧ୍ୱନି ହେଉଛି, ଯେଉଁଟି ଆମେ କାନ ଢାକିଲେ ଶୁଣିପାରୁ । ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣ ଚାଲିଯିବାକୁ ଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହି ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଏ ନାହିଁ ।

ସ ଵା ଏଷ ପଞ୍ଚଧାତ୍ମାନଂ ପ୍ରଵିଭଜ୍ଯ ନିହିତୋ ଗୁହାଯାଂ ମନୋମଯଃ ପ୍ରାଣଶରୀରୋ ବହୁରୂପଃ ସତ୍ଯସଂ କଲ୍ପ ଆତ୍ମେତି ସ ଵା ଏଷୋଽସ୍ଯ ହୃଦନ୍ତରେ ତିଷ୍ଠନ୍ନକୃତାର୍ଥୋଽମନ୍ଯତାର୍ଥାନସାନି ତତ୍ସ୍ଵାନୀମାନି ଭିତ୍ତ୍ଵୋଦିତଃ ପଞ୍ଚଭୀ ରଶ୍ମିଭିର୍ଵିଷଯାନତ୍ତୀତି ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଯାନୀମାନ୍ଯେତାନ୍ଯସ୍ଯ ରଶ୍ମଯଃ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯସ୍ଯ ହଯା ରଥଃ ଶରୀରଂ ମନୋ ନିଯନ୍ତା ପ୍ରକୃତିମଯୋସ୍ଯ ପ୍ରତୋଦନେନ ଖଲ୍ଵୀରିତଂ ପରିଭ୍ରମତୀଦଂ ଶରୀରଂ ଚକ୍ରମିଵ ମୃତେ ଚ ନେଦଂ ଶରୀରଂ ଚେତନଵତ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠାପିତଂ ପ୍ରଚୋଦଯିତା ଚୈଷୋଽସ୍ଯେତି

ଏହି ପ୍ରାଣ ନିଜକୁ ପାଞ୍ଚ ଭାଗରେ ବାଣ୍ଟି, ମନର ଗୁହାରେ ରହିଛି, ପ୍ରାଣ ଦେହ ଭଳି, ବହୁ ରୂପରେ, ସତ୍ୟ ସଙ୍କଳ୍ପ ସ୍ୱରୂପ ଆତ୍ମା । ସେ ହୃଦୟ ଭିତରେ ବସି, କୌଣସି କାମନା ପୂରଣ ନ ହେଲେ ଅନ୍ୟ କାମନା ଭାବେ । ପରେ ନିଜ ଦେହର ଦେଉଳ ଭାଙ୍ଗି, ପାଞ୍ଚ ରଶ୍ମି ଦ୍ୱାରା ବାହାରୁଥିବା ଭୋଗ୍ୟବସ୍ତୁ ଉପଭୋଗ କରେ । ଏହି ପାଞ୍ଚ ରଶ୍ମି ହେଉଛି ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ, କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ଘୋଡ଼ା, ଦେହ ହେଉଛି ରଥ, ମନ ହେଉଛି ସାରଥି । ପ୍ରକୃତିର ଚାବୁକ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦେହ ଚକ୍ର ଭଳି ଘୂରୁଛି । ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଏହି ଦେହ ଆଉ ଚେତନାବାନ୍ ଭାବେ ରହେ ନାହିଁ, ଏବଂ ଚଳିତ ମଧ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ ।

ଅସ୍ତି ଖଲ୍ଵନ୍ଯୋଽପରୋ ଭୂତାତ୍ମା ଯୋଽଯଂ ସିତାସିତୈଃ କର୍ମଫଲୈରଭିଭୂଯମାନଃ ସଦସଦଯୋନିମାପଦ୍ଯତ ଇତ୍ଯଵାଚୀଂ ଵୋର୍ଧ୍ଵାଂ ଗତିଂ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵୈରଭିଭୂଯମାନଃ ପରିଭ୍ରମତୀତ୍ଯସ୍ଯୋପଵ୍ଯାଖ୍ଯାନଂ ପଞ୍ଚ ତନ୍ମାତ୍ରାଣି ଭୂତଶବ୍ଦେନୋଚ୍ଯନ୍ତେ ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତାନି ଭୂତଶବ୍ଦେନୋଚ୍ଯନ୍ତେଽଥ ତେଷାଂ ଯଃ ସମୁଦାଯଃ ଶରୀରମିତ୍ଯୁକ୍ତମଥ ଯୋ ହ ଖଲୁ ଵାଵ ଶରୀରମିତ୍ଯୁକ୍ତଂ ସ ଭୂତାତ୍ମେତ୍ଯୁକ୍ତମଥାସ୍ତି ତସ୍ଯାତ୍ମା ବିନ୍ଦୁରିଵ ପୁଷ୍କର ଇତି ସ ଵା ଏଷୋଽଭିଭୂତଃ ପ୍ରାକୃତ୍ଯୈର୍ଗୁଣୈରିତ୍ଯତୋଽଭିଭୂତତ୍ଵାତ୍ସଂମୂଢତ୍ଵଂ ପ୍ରଯାତ୍ଯସଂମୂଢସ୍ତ୍ଵାଦାତ୍ମସ୍ଥଂ ପ୍ରଭୁଂ ଭଗଵନ୍ତଂ କାରଯିତାରଂ ନାପଶ୍ଯଦ୍ଗୁଣୌଘୈସ୍ତୃପ୍ଯମାନଃ କଲୁଷୀକୃତାସ୍ଥିରଶ୍ଚଞ୍ଚଲୋ ଲୋଲୁପ୍ଯମାନଃ ସସ୍ପୃହୋ ଵ୍ଯଗ୍ରଶ୍ଚାଭିମାନତ୍ଵଂ ପ୍ରଯାତ ଇତ୍ଯହଂ ସୋ ମମେଦମିତ୍ଯେଵଂ ମନ୍ଯମାନୋ ନିବଧ୍ନାତ୍ଯାତ୍ମନାତ୍ମାନଂ ଜାଲେନୈଵ ଖଚରଃ କୃତସ୍ଯାନୁଫଲୈରଭିଭୂଯମାନଃ ପରିଭ୍ରମତୀତି

ନିଶ୍ଚୟ ଅନ୍ୟ ଏକ ଭୂତାତ୍ମା ଅଛି, ଯିଏ ଏହି ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳରେ ବାନ୍ଧାଯାଏ, ଭଲ ଓ ଖରାପ ଜନ୍ମ ନେଉଥାଏ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପଡ଼ି, ଉପରକୁ କିମ୍ବା ତଳକୁ ଯାଉଥାଏ, ଭ୍ରମଣ କରୁଥାଏ। ଏହାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହେଉଛି: ପାଞ୍ଚଟି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ 'ଭୂତ' ବୋଲାଯାଏ, ପାଞ୍ଚଟି ମହାଭୂତକୁ ମଧ୍ୟ 'ଭୂତ' କୁହାଯାଏ, ଏହାମାନଙ୍କର ଏକତ୍ରିକତାକୁ 'ଦେହ' କୁହାଯାଏ। ଯାହାକୁ 'ଦେହ' କୁହାଯାଏ, ସେଠାରେ 'ଭୂତାତ୍ମା' ରହିଛି। ଏହି ଦେହର ଭିତରେ ଏକ ଆତ୍ମା ଅଛି, ଯେଉଁଠି ହେଉଛି ପଦ୍ମରେ ଥିବା ଜଳବିନ୍ଦୁ ପରି। ଏହି ଭୂତାତ୍ମା ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧାଯାଏ; ଏହି ବାନ୍ଧା ହେବା ଦ୍ୱାରା ଭ୍ରମିତ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଭ୍ରମିତ ନୁହେଁ, ସେତେବେଳେ ନିଜ ଭିତରେ ବସିଥିବା ପ୍ରଭୁ, ଭଗବାନ୍, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରେନାହିଁ। ଗୁଣମାନେର ଆନନ୍ଦରେ ତୃପ୍ତି ହୋଇ, ଅଶୁଦ୍ଧ, ଅସ୍ଥିର, ଚଞ୍ଚଳ, ଲୋଭୀ, ଆସକ୍ତ, ଅସ୍ଥିର ମନରେ ଏହି ଆତ୍ମା 'ମୁଁ ଏହି, ଏହା ମୋର' ବୋଲି ଭାବି, ଅଭିମାନରେ ଏଠାକୁ ପହଞ୍ଚେ। ଏହିପରି ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନିଜେ ଜାଲରେ ପକାଇ ରଖେ, କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳରେ ବାନ୍ଧାଯାଇ, ଫଳ ନ ମିଳି ଭ୍ରମଣ କରୁଥାଏ।

ଅଥାନ୍ଯତ୍ରାପ୍ଯୁକ୍ତଂ ଯଃ କର୍ତା ସୋଽଯଂ ଵୈ ଭୂତାତ୍ମା କରଣୈଃ କାରଯିତାନ୍ତଃପୁରୁଷୋଽଥ ଯଥାଗ୍ନିନାଯଃପିଣ୍ଡୋ ଵାଭିଭୂତଃ କର୍ତୃଭିର୍ହନ୍ଯମାନୋ ନାନାତ୍ଵମୁପୈତ୍ଯେଵଂ ଵାଵ ଖଲ୍ଵସୌ ଭୂତାତ୍ମାନ୍ତଃପୁରୁଷେଣାଭିଭୂତୋ ଗୁଣୈର୍ହନ୍ଯମାନୋ ନାନାତ୍ଵମୁପୈତ୍ଯଥ ଯତ୍ତ୍ରିଗୁଣଂ ଚତୁରଶୀତିଲକ୍ଷଯୋନିପରିଣତଂ ଭୂତତ୍ରିଗୁଣମେତଦ୍ଵୈ ନାନାତ୍ଵସ୍ଯ ରୂପଂ ତାନି ହ ଵା ଇମାନି ଗୁଣାନି ପୁରୁଷେଣେରିତାନି ଚକ୍ରମିଵ ଚକ୍ରିଣେତ୍ଯଥ ଯଥାଯଃପିଣ୍ଡେ ହନ୍ଯମାନେ ନାଗ୍ନିରଭିଭୂଯତ୍ଯେଵଂ ନାଭିଭୂଯତ୍ଯସୌ ପୁରୁଷୋଽଭିଭୂଯତ୍ଯଯଂ ଭୂତାତ୍ମୋପସଂଶ୍ଲିଷ୍ଟତ୍ଵାଦିତି

ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନରେ କୁହାଯାଇଛି: କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ହେଉଛି ଏହି ଭୂତାତ୍ମା, ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କାମ କରେ, ଏବଂ ଅନ୍ତଃପୁରୁଷ ହେଉଛି ପ୍ରଧାନ କର୍ତ୍ତା। ଯେପରି ଲୋହା ଗଠିକୁ ଅନ୍ୟମାନେ ଆଘାତ କଲେ, ସେ ଦମିତ ହୋଇ ବିଭିନ୍ନ ଆକାର ନେଇଥାଏ, ସେପରି ଏହି ଭୂତାତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତଃପୁରୁଷ ଦ୍ୱାରା ଦମିତ ହୋଇ ଗୁଣମାନଙ୍କ ଆଘାତରେ ବିଭିନ୍ନ ଆକାର ଧାରଣ କରେ। ଏହି ତିନି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଚଉରାଶି ଲକ୍ଷ ଯୋନିରେ ଯେଉଁ ରୂପକୁ ନେଇଥାଏ, ସେହି ହେଉଛି ଭୂତାତ୍ମାର ବିଭିନ୍ନତାର ରୂପ। ଏହି ଗୁଣମାନେ ପୁରୁଷଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ହୋଇ ଚକ୍ରରେ ନାଭି ପରି ଘୂରୁଛନ୍ତି। ଯେପରି ଲୋହା ଗଠି ଭାଙ୍ଗିଲେ ଅଗ୍ନି ଦମିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେପରି ପୁରୁଷ ଦମିତ ହୁଏ ନାହିଁ; ଭୂତାତ୍ମା ତାଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଥିବାରୁ ଦମିତ ହୁଏ।

ଅଥାନ୍ଯତ୍ରାପ୍ଯୁକ୍ତଂ ସଂମୋହୋ ଭଯଂ ଵିଷାଦୋ ନିଦ୍ରା ତନ୍ଦ୍ରୀ ଵ୍ରଣୋ ଜରା ଶୋକଃ କ୍ଷୁତ୍ପିପାସା କାର୍ପଣ୍ଯଂ କ୍ରୋଧୋ ନାସ୍ତିକ୍ଯମଜ୍ଞାନଂ ମାତ୍ସର୍ଯଂ ଵୈକାରୁଣ୍ଯଂ ମୂଢତ୍ଵଂ ନିର୍ଵ୍ରୀଡତ୍ଵଂ ନିକୃତତ୍ଵମୁଦ୍ଧାତତ୍ଵମସମତ୍ଵମିତି ତାମସାନ୍ଵିତସ୍ତୃଷ୍ଣା ସ୍ନେହୋ ରାଗୋ ଲୋଭୋ ହିଂସା ରତିର୍ଦୃଷ୍ଟିଵ୍ଯାପୃତତ୍ଵମୀର୍ଷ୍ଯା କାମମଵସ୍ଥିତତ୍ଵଂ ଚଞ୍ଚଲତ୍ଵଂ ଜିହୀର୍ଷାର୍ଥୋପାର୍ଜନଂ ମିତ୍ରାନୁଗ୍ରହଣଂ ପରିଗ୍ରହାଵଲମ୍ବୋଽନିଷ୍ଟେଷ୍ଵିନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥେଷୁ ଦ୍ଵିଷ୍ଟିରିଷ୍ଟେଶ୍ଵଭିଷଙ୍ଗ ଇତି ରାଜସାନ୍ଵିତୈଃ ପରିପୂର୍ଣ ଏତୈରଭିଭୂତ ଇତ୍ଯଯଂ ଭୂତାତ୍ମା ତସ୍ମାନ୍ନାନାରୂପାଣ୍ଯାପ୍ନୋତୀତ୍ଯାପ୍ନୋତୀତି

ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନରେ କୁହାଯାଇଛି: ଭ୍ରମ, ଭୟ, ନିରାଶା, ଘୁମ, ଅଳସ୍ୟ, ଘାଉ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ଦୁଃଖ, ଭୋକ ଓ ତିଆସ, ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା, କ୍ରୋଧ, ଅନାସ୍ଥିକତା, ଅଜ୍ଞାନ, ଇର୍ଷ୍ୟା, କ୍ରୂରତା, ମୂଢ଼ତା, ଲଜ୍ଜାହୀନତା, ଧୋଖା, ଅହଂକାର, ଅସମତା—ଏହାମାନେ ତମସ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ। ତିଆସ, ସ୍ନେହ, ଆସକ୍ତି, ଲୋଭ, ହିଂସା, ସୁଖ, ଦୃଷ୍ଟିରେ ଆସକ୍ତି, ଇର୍ଷ୍ୟା, କାମନା, ଅସ୍ଥିରତା, ଲାଲସା, ଧନ ଅର୍ଜନର ଚେଷ୍ଟା, ବନ୍ଧୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା, ସମ୍ପତ୍ତିରେ ଆଶ୍ରୟ, ଅପ୍ରିୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟରେ ଦ୍ୱେଷ, ପ୍ରିୟରେ ଆସକ୍ତି—ଏହିମାନେ ରଜସ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ। ଏହିମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଦମିତ ହୋଇ, ଏହି ଭୂତାତ୍ମା ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରେ।

ତୃତୀୟ ପ୍ରପାଠକ। ତାପରେ ଯେଉଁମାନେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ରେତସ୍ ଅଟୁଟ ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ବହୁତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ, ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇ କହିଲେ: 'ଭଗବନ୍, ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ। ଆମକୁ ଶିଖାନ୍ତୁ, କାରଣ ଆମ ପାଇଁ ଆପଣ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ। ଏହି ଭୂତାତ୍ମାର ଅତିଥି କିଏ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ସାୟୁଜ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରାଯାଏ?' ସେମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

ଅଥାନ୍ଯତ୍ରାପ୍ଯୁକ୍ତଂ ମହାନଦୀଷୂର୍ମଯ ଇଵ ନିଵର୍ତକମସ୍ଯ ଯତ୍ପୁରାକୃତଂ ସମୁଦ୍ରଵେଲେଵ ଦୁର୍ନିଵାର୍ଯମସ୍ଯ ମୃତ୍ଯୋରାଗମନଂ ସଦସତ୍ଫଲମଯୈର୍ହି ପାଶୈଃ ପଶୁରିଵ ବଦ୍ଧଂ ବନ୍ଧନସ୍ଥସ୍ଯେଵାସ୍ଵାତନ୍ତ୍ର୍ଯଂ ଯମଵିଷଯସ୍ଥସ୍ଯୈଵ ବହୁଭଯାଵସ୍ଥଂ ମଦିରୋନ୍ମତ୍ତ ଇଵାମୋଦମମଦିରୋନ୍ମତ୍ତଂ ପାପ୍ମନା ଗୃହୀତ ଇଵ ଭ୍ରାମ୍ଯମାଣଂ ମହୋରଗଦଷ୍ଟ ଇଵ ଵିପଦୃଷ୍ଟଂ ମହାନ୍ଧକାର ଇଵ ରାଗାନ୍ଧମିନ୍ଦ୍ରଜାଲମିଵ ମାଯାମଯଂ ସ୍ଵପ୍ନମିଵ ମିଥ୍ଯାଦର୍ଶନଂ କଦଲୀଗର୍ଭ ଇଵାସାରଂ ନଟ ଇଵ କ୍ଷଣଵେଷଂ ଚିତ୍ରଭିତ୍ତିରିଵ ମିଥ୍ଯାମନୋରମମିତ୍ଯଥୋକ୍ତମ୍ ॥ ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶାଦଯୋ ଯେଽର୍ଥା ଅନର୍ଥା ଇଵ ତେ ସ୍ଥିତାଃ । ଯେଷ୍ଵାସକ୍ତସ୍ତୁ ଭୂତାତ୍ମା ନ ସ୍ମରେଚ୍ଚ ପରଂ ପଦମ୍

ଅନ୍ୟଏଠାରେ କୁହାଯାଇଛି — ବଡ଼ ନଦୀରେ ତରଙ୍ଗ ଯେପରି ଆସିବା ଅଟଳ, ପୂର୍ବରୁ କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଫେରି ଆସେ; ମୃତ୍ୟୁର ଆଗମନ ସମୁଦ୍ର ପରି ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ। ସଦ୍-ଅସଦ୍ ଫଳର ଦୃଢ଼ ରସିରେ ବନ୍ଧା, ପଶୁ ପରି ନିଜେ ଅସ୍ୱାଧୀନ, ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ିଥିବା ଲୋକ ପରି ଅନ୍ୟର ଆଞ୍ଚଳରେ। ଯମଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅନେକ ଭୟରେ ଘିରିଥାଏ। ମଦରେ ମତ୍ତ ଲୋକ ପରି ଅନ୍ୟଥା ଆନନ୍ଦ ପାଏ, ପାପରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଏଠୁ ସେଠୁ ଭ୍ରମଣ କରେ। ବଡ଼ ସାପର କାଟରେ ଯେପରି ଭୟ ଦେଖାଏ, ରାଗର ଅନ୍ଧକାରରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଯାଏ। ମାୟାର ଜାଲ ପରି ଭ୍ରମରେ ରହେ, ସ୍ୱପ୍ନ ପରି ମିଥ୍ୟା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖେ। କଦଳୀ ଗଭା ପରି ଅସାର, ନଟ ପରି କ୍ଷଣିକ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଥାଏ, ଚିତ୍ରାଙ୍କିତ ଦିଵାଳ ପରି ମିଥ୍ୟା ରୂପରେ ଆନନ୍ଦ ମାନେ। ଏମିତି କୁହାଯାଇଛି — ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଆଦି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜନିତ ବସ୍ତୁ ଦେଖିବାକୁ ଯେପରି ଅର୍ଥବାନ୍, ତଥାପି ସେଗୁଡ଼ିକ ଅସାର। ଯେତେବେଳେ ଜଡ଼ ଆତ୍ମା ଏହାକୁ ଆସକ୍ତି ଦେଉଛି, ସେତେବେଳେ ପରମ ପଦକୁ ସ୍ମରଣ କରିପାରେ ନାହିଁ।

ଅଯଂ ଵା ଵ ଖଲ୍ଵସ୍ଯ ପ୍ରତିଵିଧିର୍ଭୂତାତ୍ମନୋ ଯଦ୍ଯେଵ ଵିଦ୍ଯାଧିଗମସ୍ଯ ଧର୍ମସ୍ଯାନୁଚରଣଂ ସ୍ଵାଶ୍ରମେଷ୍ଵାନୁକ୍ରମଣଂ ସ୍ଵଧର୍ମ ଏଵ ସର୍ଵଂ ଧତ୍ତେ ସ୍ତମ୍ଭଶାଖେଵେତରାଣ୍ଯନେନୋର୍ଧ୍ଵଭାଗ୍ଭଵତ୍ଯନ୍ଯଥଧଃ ପତତ୍ଯେଷ ସ୍ଵଧର୍ମାଭିଭୂତୋ ଯୋ ଵେଦେଷୁ ନ ସ୍ଵଧର୍ମାତିକ୍ରମେଣାଶ୍ରମୀ ଭଵତ୍ଯାଶ୍ରମେଷ୍ଵେଵାଵସ୍ଥିତସ୍ତପସ୍ଵୀ ଚେତ୍ଯୁଚ୍ଯତ ଏତଦପ୍ଯୁକ୍ତଂ ନାତପସ୍କସ୍ଯାତ୍ମଧ୍ଯାନେଽଧିଗମଃ କର୍ମଶୁଦ୍ଧିର୍ଵେତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହ ॥ ତପସା ପ୍ରାପ୍ଯତେ ସତ୍ତ୍ଵଂ ସତ୍ତ୍ଵାତ୍ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯତେ ମନଃ । ମନସା ପ୍ରାପ୍ଯତେ ତ୍ଵାତ୍ମା ହ୍ଯାତ୍ମାପତ୍ତ୍ଯା ନିଵର୍ତତ ଇତି

ଏହି ଜଡ଼ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଏହା ହେଉଛି ପ୍ରତିକାର — ଜ୍ଞାନ ଅଧିଗମ, ଧର୍ମର ଅନୁଷ୍ଠାନ, ନିଜ ଆଶ୍ରମର ନିୟମ ଅନୁସରଣ, ଏବଂ ନିଜ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହିବା। ଗଛର ତଣ୍ଡି ଓ ଶାଖା ପରି ସମସ୍ତ କିଛି ଏହାରେ ନିର୍ଭର କରେ; ଏହା ଛାଡ଼ିଲେ ତଳକୁ ପଡ଼ିଯାଏ। ଯିଏ ନିଜ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ବେଦର ଆଦେଶ ଅଟୁଟ ରଖିଥାଏ, ନିଜ ଆଶ୍ରମରେ ଅବିଚଳ ରହିଥାଏ, ସେ ତପସ୍ବୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହିଥିରେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି — ତପସ୍ୟା ଛାଡ଼ି ଆତ୍ମଧ୍ୟାନ ଲାଭ ହୁଏ ନାହିଁ, କର୍ମର ଶୁଦ୍ଧି ଦରକାର। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି — 'ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି ମିଳେ, ଶୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ମନ ଲାଭ ହୁଏ, ମନ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ପାଇଯାଏ, ଆତ୍ମାକୁ ପାଇଲେ ପୁନି ଏହା ରୁଟିଯାଏ।'