ଅଥ ମୈତ୍ରାଯଣ୍ଯୁପନିଷତ୍ ॥ ସାମଵେଦୀଯ ସାମାନ୍ଯ ଉପନିଷତ୍ ॥ ଵୈରାଗ୍ଯୋତ୍ଥଭକ୍ତିଯୁକ୍ତବ୍ରହ୍ମମାତ୍ରପ୍ରବୋଧତଃ । ଯତ୍ପଦଂ ମୁନଯୋ ଯାନ୍ତି ତତ୍ତ୍ରୈପଦମହଂ ମହଃ ॥ ଓଁ ଆପ୍ଯାଯନ୍ତୁ ମମାଙ୍ଗାନି ଵାକ୍ପ୍ରାଣଶ୍ଚକ୍ଷୁଃ ଶ୍ରୋତମଥୋ ବଲମିନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ । ସର୍ଵାଣି ସର୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମୋପନିଷଦଂ ମାହଂ ବ୍ରହ୍ମ ନିରାକୁର୍ଯାଂ ମା ମା ବ୍ରହ୍ମ ନିରାକରୋଦନିରାକରଣମସ୍ତ୍ଵନିରାକରଣଂ ମେସ୍ତୁ ତଦାତ୍ମନି ନିରତେ ଯ ଉପନିଷତ୍ସୁ ଧର୍ମାସ୍ତେ ମଯି ସନ୍ତୁ ତେ ମଯି ସନ୍ତୁ ॥ ଓଁ ଶାନ୍ତିଃ ଶାନ୍ତିଃ ଶାନ୍ତିଃ ॥ ମୈତ୍ରାଯଣୀ କୌଷିତକୀ ବୃହଜ୍ଜାବାଲତାପନୀ । କାଲାଗ୍ନିରୁଦ୍ରମୈତ୍ରେଯୀ ସୁବାଲକ୍ଷୁରମନ୍ତ୍ରିକା । ଓଁ ବୃହଦ୍ରଥୋ ହ ଵୈ ନାମ ରାଜା ରାଜ୍ଯେ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ପୁତ୍ରଂ ନିଧାପଯିତ୍ଵେଦମଶାଶ୍ଵତଂ ମନ୍ଯମାନଃ ଶାରୀରଂ ଵୈରାଗ୍ଯମୁପେତୋଽରଣ୍ଯଂ ନିର୍ଜଗାମ ସ ତତ୍ର ପରମଂ ତପ ଆସ୍ଥାଯାଦିତ୍ଯମୀକ୍ଷମାଣ ଊର୍ଧ୍ଵବାହୁସ୍ତିଷ୍ଠତ୍ଯନ୍ତେ ସହସ୍ରସ୍ଯ ମୁନିରନ୍ତିକମାଜଗାମାଗ୍ନିରିଵାଧୂମକସ୍ତେଜସା ନିର୍ଦହନ୍ନିଵାତ୍ମଵିଦ୍ଭଗଵାଞ୍ଛାକାଯନ୍ଯ ଉତ୍ତିଷ୍ଠୋତ୍ତିଷ୍ଠ ଵରଂ ଵୃଣୀଶ୍ଵେତି ରାଜାନମବ୍ରଵୀତ୍ସ ତସ୍ମୈ ନମସ୍କୃତ୍ଯୋଵାଚ ଭଗଵନ୍ନାହମାତ୍ମଵିତ୍ତ୍ଵଂ ତତ୍ତ୍ଵଵିଚ୍ଛୃଣୁମୋ ଵଯଂ ସ ତ୍ଵଂ ନୋ ବ୍ରୂହୀତ୍ଯେତଦ୍ଵୃତଂ ପୁରସ୍ତାଦଶକ୍ଯଂ ମା ପୃଚ୍ଛ ପ୍ରଶ୍ନମୈକ୍ଷ୍ଵାକାନ୍ଯାନ୍କାମାନ୍ଵୃଣୀଶ୍ଵେତି ଶାକାଯନ୍ଯସ୍ଯ ଚରଣଵଭିମୃଶ୍ଯମାନୋ ରାଜେମାଂ ଗାଥାଂ ଜଗାଦ
ଏହା ହେଉଛି ମୈତ୍ରାୟଣୀ ଉପନିଷଦ, ସାମବେଦ ସାଧାରଣ ଉପନିଷଦ। ବିରାଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭକ୍ତି ସହିତ ବ୍ରହ୍ମ ମାତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ପଦକୁ ମୁନିମାନେ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ସେହି ତିନିପ୍ରକାର ଦୀପ୍ତିକୁ ମୁଁ ମହାନ ବୋଲି ମନେ କରେ। ଓଁ। ମୋ ଅଙ୍ଗ, କଥା, ପ୍ରାଣ, ଆଖି, କାନ, ଶକ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁସ୍ଥ ରହୁ। ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ ଉପନିଷଦ ମୋ ଭିତରେ ବସୁ। ମୁଁ କେବେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଅସ୍ୱୀକାର ନ କରିଁ, ବ୍ରହ୍ମ ମୋତେ ଅସ୍ୱୀକାର ନ କରୁନ୍ତୁ। କେବେ ଅସ୍ୱୀକାର ନ ହେଉ, କେବେ ଅସ୍ୱୀକାର ନ ହେଉ। ଉପନିଷଦରେ ଯେଉଁ ଧର୍ମ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ମୋ ଭିତରେ ବସୁ, ମୋ ଭିତରେ ବସୁ। ଓଁ। ଶାନ୍ତି, ଶାନ୍ତି, ଶାନ୍ତି। ମୈତ୍ରାୟଣୀ, କୌଷୀତକୀ, ବୃହଦ୍ଜାବାଳ, ତାପନୀ, କାଳାଗ୍ନିରୁଦ୍ର, ମୈତ୍ରେୟୀ, ସୁବାଳ, କ୍ଷୁରମନ୍ତ୍ରିକା। ଓଁ। ବୃହଦ୍ରଥ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁଅକୁ ରାଜ୍ୟରେ ବସାଇ, ଏହି ଦେହକୁ ଅସ୍ଥାୟୀ ବୋଲି ଭାବି, ବିରାଗ ଧରି ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେଠାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତପସ୍ୟା କରି, ହାତ ଉଠାଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖୁଥିଲେ। ହଜାର ଦିନ ପରେ, ଏକ ମହାନ ଋଷି, ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ, ଧୂଆଁ ବିନା ଅଗ୍ନି ପରି, ଆସିଲେ—ସେ ହେଲେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଭଗବାନ୍ ଶାକାୟନ୍ୟ। ସେ କହିଲେ, "ଉଠ, ଉଠ, ଏକ ଵର ଚୟନ କର।" ରାଜା ଶିର ନମାଇ କହିଲେ, "ଭଗବାନ୍, ମୁଁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ନୁହେଁ, ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣେ ନାହିଁ। ଆମେ ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁ। ଦୟାକରି ଆମକୁ ଶିଖାନ୍ତୁ। ଏହା ପୂର୍ବରୁ ଅଙ୍ଗୀକାର ହୋଇଥିଲା—ଅସମ୍ଭବ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବେ ନାହିଁ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର କାମନା ବିଷୟରେ ନୁହେଁ, ଅନ୍ୟ ଵର ଚୟନ କର।" ଶାକାୟନ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ଚରଣ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ସମୟରେ, ରାଜା ଏହି ଗାଥା କହିଲେ—
ଭଗଵନ୍ନସ୍ଥିଚର୍ମସ୍ନାଯୁମଜ୍ଜାମାଂସଶୁକ୍ରଶୋଣିତଶ୍ଲେଷ୍ମାଶ୍ରୁଦୂ ଷିତେ ଵିଣ୍ମୂତ୍ରଵାତପିତ୍ତକଫସଙ୍ଘାତେ ଦୁର୍ଗନ୍ଧେ ନିଃସାରେଽସ୍ମିଞ୍ଛରୀରେ କିଂ କାମୋପଭୋଗୈଃ
ଭଗବାନ୍, ଏହି ଦେହ ଅସ୍ଥି, ଚର୍ମ, ସନ୍ଧି, ମଜ୍ଜା, ମାଂସ, ଶୁକ୍ର, ରକ୍ତ, କଫ, ଲୁହ, ପସିନା, ମଳ, ପେଶାବ, ବାୟୁ, ପିତ୍ତ, କଫ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଓ ଅର୍ଥହୀନ ଏହି ଦେହରେ କେଉଁ ରୂପରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖ ରହିପାରିବ?
କାମକ୍ରୋଧଲୋଭଭଯଵିଷାଦେର୍ଷ୍ଯେଷ୍ଟଵିଯୋଗାନିଷ୍ଟସମ୍ପ୍ରଯୋଗକ୍ଷୁ ତ୍ପିପାସାଜରାମୃତ୍ଯୁରୋଗଶୋକାଦ୍ଯୈରଭିହତେଽସ୍ମିଞ୍ଛରୀରେ କିଂ କାମୋପଭୋଗୈଃ
ଏହି ଦେହ କାମ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ଭୟ, ବିଷ, ଇର୍ଷ୍ୟା, ଚାହିଦା ବିୟୋଗ, ଅପ୍ରିୟ ସହିତ ମିଶ୍ରଣ, ଭୋକ, ତିଆ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମୃତ୍ୟୁ, ରୋଗ, ଦୁଃଖ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ—ଏପରି ଦେହରେ କେଉଁ ଭଳି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖ ରହିପାରିବ?
ସର୍ଵଂ ଚେଦଂ କ୍ଷଯିଷ୍ଣୁ ପଶ୍ଯାମୋ ଯଥେମେ ଦଂଶମଶକାଦଯସ୍ତୃଣଵନ୍ନଶ୍ଯତଯୋଦ୍ଭୂତପ୍ରଧ୍ଵଂସିନଃ
ଏହା ସହିତ, ଆମେ ଦେଖୁଛୁ ଯେ ସମସ୍ତ କିଛି ନଶ୍ୱର। ଯେପରି ଏହି ମାଛି ଓ ମଶା ଘାସ ପରି ନଷ୍ଟ ହେଉଛନ୍ତି, ସେପରି ଯାହା ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ସେ ସବୁ ଧ୍ୱଂସ ହେବାକୁ ନିଶ୍ଚିତ।
ଅଥ କିମେତୈର୍ଵା ପରେଽନ୍ଯେ ଗନ୍ଧର୍ଵାସୁରଯକ୍ଷରାକ୍ଷସଭୂତଗଣପିଶାଚୋରଗଗ୍ରହାଦୀନାଂ ନିରୋଧନଂ ପଶ୍ଯାମଃ
ତେବେ, ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅସୁର, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ଭୂତ-ପିଶାଚ, ସର୍ପ ଓ ଗ୍ରହମାନେ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଶେଷରେ ନଷ୍ଟ ହେଉଥିବାକୁ ଆମେ ଦେଖୁଛୁ।
ଇତି ପ୍ରଥମଃ ପ୍ରପାଠକଃ ॥ ଅଥ ଭଗଵାଞ୍ଛାକାଯନ୍ଯଃ ସୁପ୍ରୀତୋଽବ୍ରଵୀଦ୍ରାଜାନଂ ମହାରାଜ ବୃହଦ୍ରଥେକ୍ଷ୍ଵାକୁଵଂଶଧ୍ଵଜଶୀର୍ଷାତ୍ମଜଃ କୃତକୃତ୍ଯସ୍ତ୍ଵଂ ମରୁନ୍ନାମ୍ନୋ ଵିଶ୍ରୁତୋଽସୀତ୍ଯଯଂ ଵା ଵ ଖଲ୍ଵାତ୍ମା ତେ କତମୋ ଭଗଵାନ୍ଵର୍ଣ୍ଯ ଇତି ତଂ ହୋଵାଚ ଇତି
ଏଭଳି ପ୍ରଥମ ପଠ ଶେଷ ହେଲା। ତାପରେ ଭଗବାନ୍ ଶାକାୟନ୍ୟ ଖୁସି ହୋଇ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ମହାରାଜ ବୃହଦ୍ରଥ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଧ୍ୱଜ ଓ ମୁଣ୍ଡ ଭାବେ ଜଣାଶୁଣା, ତୁମେ ନିଜ କାମ ସାରିଛ। ତୁମେ ମରୁତ୍ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ଆତ୍ମା, ଭଗବାନ, ବର୍ଣ୍ଣନୀୟ?' ଏଭଳି ସେ ପଚାରିଲେ।
ଯ ଏଷୋ ବାହ୍ଯାଵଷ୍ଟମ୍ଭନେନୋର୍ଧ୍ଵମୁତ୍କ୍ରାନ୍ତୋ ଵ୍ଯଥମାନୋଽଵ୍ଯଥମାନସ୍ତମଃ ପ୍ରଣୁଦତ୍ଯେଷ ଆତ୍ମେତ୍ଯାହ ଭଗଵାନଥ ଯ ଏଷ ସମ୍ପ୍ରସାଦୋଽସ୍ମାଞ୍ଛରୀରାତ୍ସମୁତ୍ଥାଯ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିରୁପସମ୍ପଦ୍ଯ ସ୍ଵେନ ରୂପେଣାଭିନିଷ୍ପଦ୍ଯତ ଏଷ ଆତ୍ମେତି ହୋଵାଚୈତଦମୃତମଭଯମେତଦ୍ବ୍ରହ୍ମେତି
ଯେଉଁ ଆତ୍ମା ବାହ୍ୟ ସହାୟତାରେ ଉପରକୁ ଉଠେ, କେବେ କେବେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ, କେବେ କେବେ ନିର୍ବିକାର ରହେ, ଏବଂ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରେ—ଭଗବାନ କହିଛନ୍ତି, ଏହିଠାରେ ଆତ୍ମା ଅଛି। ଏହି ଆତ୍ମା ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଏହି ଶରୀରକୁ ଛାଡ଼ି, ପରମ ଆଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ନିଜ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ—ଏହିଠାରେ ଆତ୍ମା ଅଛି। ଏହି ଆତ୍ମା ଅମୃତ, ଭୟହୀନ, ଏହାହିଁ ବ୍ରହ୍ମ।
ଯୋ ହ ଖଲୁ ଵାଚୋପରିସ୍ଥଃ ଶ୍ରୂଯତେ ସ ଏଵ ଵା ଏଷ ଶୁଦ୍ଧଃ ପୂତଃ ଶୂନ୍ଯଃ ଶାନ୍ତୋ ପ୍ରାଣୋଽନୀଶତ୍ମାଽନନ୍ତୋଽକ୍ଷଯ୍ଯଃ ସ୍ଥିରଃ ଶାଶ୍ଵତୋଽଜଃ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରଃ ସ୍ଵେ ମହିମ୍ନି ତିଷ୍ଠତ୍ଯନେନେଦଂ ଶରୀରଂ ଚେତନଵତ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠାପିତଂ ପ୍ରଚୋଦଯିତା ଚୈଷୋଽସ୍ଯେତି ତେ ହୋଚୁର୍ଭଗଵନ୍କଥମନେନେଦୃଶେନାନିଚ୍ଛେନୈତଦ୍ଵିଧମିଦଂ ଚେତନଵତ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠାପିତଂ ପ୍ରଚୋଦଯିତା ଚୈଷୋଽସ୍ଯେତି କଥମିତି ତାନ୍ହୋଵାଚ
ଅଥ ଯୋଽଯମୂର୍ଧ୍ଵମୁତ୍କ୍ରାମତୀତ୍ଯେଷ ଵାଵ ସ ପ୍ରାଣୋଽଥ ଯୋଯମାଵଞ୍ଚଂ ସଂକ୍ରାମତ୍ଵେଷ ଵାଵ ସୋଽପାନୋଽଥ ଯୋଯଂ ସ୍ଥଵିଷ୍ଠମନ୍ନଧାତୁମପାନେ ସ୍ଥାପଯତ୍ଯଣିଷ୍ଠଂ ଚାଙ୍ଗେଽଙ୍ଗେ ସମଂ ନଯତ୍ଯେଷ ଵାଵ ସ ସମାନୋଽଥ ଯୋଽଯଂ ପୀତାଶିତମୁଦ୍ଗିରତି ନିଗିରତୀତି ଚୈଷ ଵାଵ ସ ଉଦାନୋଽଥ ଯେନୈତାଃ ଶିରା ଅନୁଵ୍ଯାପ୍ତା ଏଷ ଵାଵ ସ ଵ୍ଯାନଃ
ଯେଉଁ ପ୍ରାଣ ଉପରକୁ ବଢ଼େ, ସେହିଏ ପ୍ରାଣ; ଯେଉଁଟି ତଳକୁ ଯାଏ, ସେହିଏ ଅପାନ । ଯେଉଁଟି ଅପାନରେ ଭାରି ଖାଦ୍ୟକୁ ଧରି ରଖେ ଓ ଅପ୍ରୟୋଜନୀୟ ଅଂଶକୁ ଦେହର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ସମଭାଗରେ ବଣ୍ଟନ କରେ, ସେହିଏ ସମାନ । ଯେଉଁଟି ଖାଇଥିବା ଓ ପିଇଥିବାକୁ ବାହାର କରେ, ସେହିଏ ଉଦାନ । ଯେଉଁଟି ସମସ୍ତ ନାଡୀକୁ ଭରି ରହିଛି, ସେହିଏ ବ୍ୟାନ ।
ସ ଵା ଏଷ ଆତ୍ମେତ୍ଯଦୋ ଵଶଂ ନୀତ ଇଵ ସିତାସିତୈଃ କର୍ମଫଲୈରଭିଭୂଯମାନ ଇଵ ପ୍ରତିଶରୀରେଷୁ ଚରତ୍ଯଵ୍ଯକ୍ତତ୍ଵାତ୍ସୂକ୍ଷ୍ମତ୍ଵାଦଦୃଶ୍ଯତ୍ଵାଦଗ୍ରାହ୍ଯତ୍ଵାନ୍ନିର୍ମମତ୍ଵା ଚ୍ଚାନଵସ୍ଥୋଽକର୍ତା କର୍ତେଵାଵସ୍ଥିତଃ
ଏହି ଆତ୍ମା, ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେହରେ ଚଳିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଅଦୃଶ୍ୟ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅନୁଭବରେ ଆସେନାହିଁ, କିଛିରେ ଲାଗିନଥିବା ଏହି ଆତ୍ମା କେଉଁଠି ଥିବା ନୁହେଁ, କିଛି କରୁଥିବା ନୁହେଁ, ତଥାପି କରୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ।
ସ ଵା ଏଷ ଶୁଦ୍ଧଃ ସ୍ଥିରୋଽଚଲଶ୍ଚାଲେପୋଽଵ୍ଯଗ୍ରୋ ନିଃସ୍ପୃହଃ ପ୍ରେକ୍ଷକଵଦଵସ୍ଥିତଃ ସ୍ଵସ୍ଯ ଚରିତଭୁଗ୍ଗୁଣମଯେନ ପଟେନାତ୍ମାନମନ୍ତର୍ଧୀଯାଵସ୍ଥିତ ଇତ୍ଯଵସ୍ଥିତ ଇତି
ଏହି ଆତ୍ମା ସୁଦ୍ଧ, ଦୃଢ, ଅଚଳ, କିଛିରେ ଲାଗିନଥିବା, ଅଶାନ୍ତିହୀନ, ଆସକ୍ତି ବିନା, ଦର୍ଶକ ପରି ନିଶ୍ଚଳ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ। ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ କରୁଥିବା, ଗୁଣର ଚାଦର ଭିତରେ ଲୁଚିଥିବା ଏହି ଆତ୍ମା ଗୁପ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଯାଏ।
ଇତି ଦ୍ଵିତୀଯଃ ପ୍ରପାଠକଃ ॥ ତେ ହୋଚୁର୍ଭଗଵନ୍ଯଦ୍ଯେଵମସ୍ଯାତ୍ମନୋ ମହିମାନଂ ସୂଚଯସୀତ୍ଯନ୍ଯୋ ଵା ପରଃ କୋଽଯମାତ୍ମା ସିତାସିତୈଃ କର୍ମଫଲୈରଭିଭୂଯମାନଃ ସଦସଦ୍ଯୋନିମାପଦ୍ଯତ ଇତ୍ଯଵାଚୀଂ ଵୋର୍ଧ୍ଵାଂ ଵା ଗତଂ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵୈରଭିଭୂଯମାନଃ ପରିଭ୍ରମତୀତି କତମ ଏଷ ଇତି ତାନ୍ହୋଵାଚ
ଏହିପରି ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରପାଠକ ସମାପ୍ତ। ସେମାନେ ପଚାରିଲେ: 'ଭଗବନ୍ତୁ, ଯେପରି ଆପଣ ଏହି ଆତ୍ମାର ମହିମା କହିଲେ, ତେବେ ଏହି ଆତ୍ମା କିଏ? ଏହି ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳରେ ବାନ୍ଧାଯାଉଥିବା, ଭଲ ଓ ଖରାପ ଜନ୍ମ ନେଉଥିବା, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପଡ଼ି, ଉପରକୁ କିମ୍ବା ତଳକୁ ଯାଉଥିବା, ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ଏହି ଆତ୍ମା କିଏ?' ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ:
ଅଥାନ୍ଯତ୍ରାପ୍ଯୁକ୍ତଂ ଶରୀରମିଦଂ ମୈଥୁନାଦେଵୋଦ୍ଭୂତଂ ସଂଵିଦପେତଂ ନିରଯ ଏଵ ମୂତ୍ରଦ୍ଵାରେଣ ନିଷ୍କ୍ରାମନ୍ତମସ୍ଥିଭିଶ୍ଚିତଂ ମାଂସେନାନୁଲିପ୍ତଂ ଚର୍ମଣାଵବଦ୍ଧଂ ଵିଣ୍ମୂତ୍ରପିତ୍ତକଫମଜ୍ଜାମେଦୋଵସାଭିରନ୍ଯୈଶ୍ଚ ମଲୈର୍ବହୁଭିଃ ପରିପୂର୍ଣଂ କୋଶ ଇଵାଵସନ୍ନେତି
ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନରେ କୁହାଯାଇଛି: ଏହି ଶରୀର ମିଳନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ, ଜ୍ଞାନ ଶୂନ୍ୟ, ନରକକୁ ଯିବା ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ମୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବାହାରୁଛି, ହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଢାକା, ମାଂସ ଦ୍ୱାରା ଲିପ୍ତ, ଚର୍ମ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧା, ମଳ, ମୁତ୍ର, ପିତ୍ତ, କଫ, ମଜ୍ଜା, ଚର୍ବି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଶୁଦ୍ଧିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏକ ଥଳି ଭରି ରହିଥିବା ପରି।
ତୃତୀଯଃ ପ୍ରପାଠକଃ ॥ ତେ ହ ଖଲ୍ଵଥୋର୍ଧ୍ଵରେତସୋଽତିଵିସ୍ମିତା ଅତିସମେତ୍ଯୋଚୁର୍ଭଗଵନ୍ନମସ୍ତେ ତ୍ଵଂ ନଃ ଶାଧି ତ୍ଵମସ୍ମାକଂ ଗତିରନ୍ଯା ନ ଵିଦ୍ଯତ ଇତ୍ଯସ୍ଯ କୋଽତିଥିର୍ଭୂତାତ୍ମନୋ ଯେନେଦଂ ହିତ୍ଵାମନ୍ଯେଵ ସାଯୁଜ୍ଯମୁପୈତି ତାନ୍ହୋଵାଚ
ଅତ୍ରୈତେ ଶ୍ଲୋକା ଭଵନ୍ତି ॥ ଯଥା ନିରିନ୍ଧନୋ ଵହ୍ନିଃ ସ୍ଵଯୋନାଵୁପଶାମ୍ଯତି । ତଥା ଵୃତ୍ତିକ୍ଷଯାଚ୍ଚିତ୍ତଂ ସ୍ଵଯୋନାଵୁପଶାମ୍ଯତି
ଏଠାରେ କିଛି ଶ୍ଲୋକ ରହିଛି — ଯେପରି ଅଗ୍ନି ପିଣ୍ଡରେ ଇଂଧନ ନଥିଲେ ନିଜ ମୂଳକୁ ଫେରିଯାଏ, ସେପରି କାମନା ଶେଷ ହେଲେ ମନ ମଧ୍ୟ ନିଜ ମୂଳକୁ ଶାନ୍ତି ହୋଇଯାଏ।
ସ୍ଵଯୋନାଵୁପଶାନ୍ତସ୍ଯ ମନସଃ ସତ୍ଯଗାମିନଃ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥାଵିମୂଢସ୍ଯାନୃତାଃ କର୍ମଵଶାନୁଗାଃ
ଯେଉଁ ମନ ନିଜ ମୂଳକୁ ଶାନ୍ତି ହୋଇଯାଇଛି, ସତ୍ୟରେ ଚାଲିଛି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜନିତ ବସ୍ତୁରେ ଭ୍ରମିତ ହେଉନାହିଁ, ସେଠାରେ ମିଥ୍ୟା କର୍ମର ଦାସତ୍ୱ ନାହିଁ।
ଚିତ୍ତମେଵ ହି ସଂସାରସ୍ତତ୍ପ୍ରଯତ୍ନେନ ଶୋଧଯେତ୍ । ଯଚ୍ଚିତ୍ତସ୍ତନ୍ମଯୋ ଭଵତି ଗୁହ୍ଯମେତତ୍ସନାତନମ୍
ମନ ହିଁ ସଂସାରର ମୂଳ କାରଣ। ଏହାକୁ ଶ୍ରମ କରି ଶୁଧ କରିବା ଦରକାର। ଯେମିତି ମନ ରହିଥାଏ, ମଣିଷ ସେହିପରି ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ପୁରାତନ ସତ୍ୟ।
ଚିତ୍ତସ୍ଯ ହି ପ୍ରସାଦେନ ହନ୍ତି କର୍ମ ଶୁଭାଶୁଭମ୍ । ପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମାତ୍ମନି ସ୍ଥିତ୍ଵା ସୁଖମଵ୍ଯଯମଶ୍ନୁତେ
ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଭଲ ଓ ଖରାପ କର୍ମ ନାଶ ହୁଏ। ଯେଉଁ ଜଣ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ନିଜକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରିଥାଏ, ସେ ଅବିନାଶୀ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରେ।
ଅଥ କିମେତୈର୍ଵା ପରେଽନ୍ଯେ ମହାଧନୁର୍ଧରାଶ୍ଚକ୍ରଵର୍ତିନଃ କେଚିତ୍ସୁଦ୍ଯୁମ୍ନଭୂରିଦ୍ଯୁମ୍ନେନ୍ଦ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନକୁଵଲଯାଶ୍ଵଯୌଵନାଶ୍ଵଵଦ୍ଧିଯା ଶ୍ଵାଶ୍ଵପତିଃ ଶଶବିନ୍ଦୁର୍ହାରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋଽମ୍ବରୀଷୋ ନନୂକ୍ତସ୍ଵଯାତିର୍ଯଯାତିନରଣ୍ଯୋକ୍ଷସେନୋତ୍ଥମରୁତ୍ତଭରତପ୍ରଭୃତଯୋ ରାଜାନୋ ମିଷତୋ ବନ୍ଧୁଵର୍ଗସ୍ଯ ମହତୀଂ ଶ୍ରିଯଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵାସ୍ମାଲ୍ଲୋକାଦମୁଂ ଲୋକଂ ପ୍ରଯାନ୍ତି
ତେବେ, ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁର୍ଧର ରାଜାମାନେ ଥିଲେ—ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଭୂରିଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, କୁବଳୟାଶ୍ୱ, ଯୌବନାଶ୍ୱ, ବଦ୍ଧିୟ, ଶ୍ୱାଶ୍ୱପତି, ଶଶବିନ୍ଦୁ, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ଅମ୍ବରୀଷ, ନୌକ୍ତ, ସ୍ୱୟାତି, ରାଜା ଯୟାତି, ନର, ଅୟୁକ୍ଷ, ସେନୋତ୍ଥ, ମରୁତ୍ତ, ଭରତ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—ଏମାନେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଧନ-ଦୌଲତ ଓ ଆଡମ୍ବର ଛାଡ଼ି, ନିଜ ଆତ୍ମୀୟ-ସ୍ୱଜନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ସାମ୍ନାରେ ଏହି ଲୋକ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଲୋକକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଅଥ କିମେତୈର୍ଵାନ୍ଯାନାଂ ଶୋଷଣଂ ମହାର୍ଣଵାନାଂ ଶିଖରିଣାଂ (କିମେତୈର୍ଵାର୍ଣ୍ଯାନାଂ) ପ୍ରପତନଂ ଧ୍ରୁଵସ୍ଯ ପ୍ରଚଲନଂ (ଵ୍ରଶ୍ଚନଂ ଵାତରଜ୍ଜୂନାଂ) (ସ୍ଥାନଂ ଵା ତରୂଣାଂ) ନିମଜ୍ଜନଂ ପୃଥିଵ୍ଯାଃ ସ୍ଥାନାଦପସରଣଂ ସୁରାଣଂ ସୋଽହମିତ୍ଯେତଦ୍ଵିଧେଽସ୍ମିନ୍ସଂସାରେ କିଂ କାମୋପଭୋଗୈର୍ଯୈରେଵାଶ୍ରିତସ୍ଯାସକୃଦିହାଵର୍ତନଂ ଦୃଶ୍ଯତ ଇତ୍ଯୁଦ୍ଧର୍ତୁମର୍ହସୀତ୍ଯନ୍ଧୋଦପାନସ୍ଥୋ ଭେକ ଇଵାହମସ୍ମିନ୍ସଂସାରେ ଭଗଵଂସ୍ତ୍ଵଂ ନୋ ଗତିସ୍ତ୍ଵଂ ନୋ ଗତିଃ
ତେବେ, ବଡ଼ ବଡ଼ ସମୁଦ୍ର ଶୁଖିଯିବା, ପାହାଡ଼ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିବା, ଧ୍ରୁବ ତାରା ଚଳିଯିବା, ବାତାସର ଗଠନ ଭାଙ୍ଗିଯିବା, ଗଛମାନେ ଉପଡ଼ିଯିବା, ପୃଥିବୀ ଡୁବିଯିବା, ଦେବତାମାନେ ନିଜ ଅବସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ିବା—ଏହି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଏହି ଅସ୍ଥିର ସଂସାରରେ ଆମେ ବାରମ୍ବାର 'ମୁଁ ଏହି' ବୋଲି ଘୁରିଘୁରି ଆସୁଛୁ। ଏପରି ଅସାର ଭୋଗରେ କଣ ଆନନ୍ଦ ରହିଛି? ମୁଁ ଏହି ସଂସାରରେ ଅନ୍ଧା କୁଆଁରେ ପଡ଼ିଥିବା ବେଙ୍ଗ ଭଳି ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖୁଛି। ଭଗବନ୍, ଆପଣ ହିଁ ଆମର ଶରଣ, ଆପଣ ହିଁ ଆମର ଶରଣ।
ଅଥ ଖଲ୍ଵିଯଂ ବ୍ରହ୍ମଵିଦ୍ଯା ସର୍ଵୋପନିଷଦ୍ଵିଦ୍ଯା ଵା ରାଜନ୍ନସ୍ମାକଂ ଭଗଵତା ମୈତ୍ରେଯେଣ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତାହଂ ତେ କଥଯିଷ୍ଯାମୀତ୍ଯଥାପହତପାପ୍ମାନସ୍ତିଗ୍ମତେଜସ ଊର୍ଧ୍ଵରେତସୋ ଵାଲଖିଲ୍ଯା ଇତି ଶ୍ରୁଯନ୍ତେଽଥୈତେ ପ୍ରଜାପତିମବ୍ରୁଵନ୍ଭଗଵଞ୍ଶକଟମିଵାଚେତନମିଦଂ ଶରୀରଂ କସ୍ଯୈଷ ଖଲ୍ଵୀଦୃଶୋ ମହିମାତୀନ୍ଦ୍ରିଯଭୂତସ୍ଯ ଯେନୈତଦ୍ଵିଧମିଦଂ ଚେତନଵତ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠାପିତଂ ପ୍ରଚୋଦଯିତାସ୍ଯ କୋ ଭଗଵନ୍ନେତଦସ୍ମାକଂ ବ୍ରୂହୀତି ତାନ୍ହୋଵାଚ
ହେ ରାଜା, ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ଉପନିଷଦ୍ ଜ୍ଞାନ, ଆମକୁ ଭଗବାନ ମୈତ୍ରେୟ କହିଥିଲେ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହା କହିବି। ଯେଉଁମାନେ ପାପରହିତ, ତୀବ୍ର ତେଜସ୍ବୀ, ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେତା ଓ ଭାଲଖିଲ୍ୟ ନାମରେ ପରିଚିତ, ସେମାନେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ସେମାନେ ପଚାରିଲେ: 'ଭଗବାନ, ଏହି ଶରୀର ଗଡ଼ିଘରି ଭଳି ଜଡ଼, ଏହି ଅନ୍ତଃକରଣ ତଳେ ଏତେ ମହିମା କାହାର? କିଏ ଏହାକୁ ଚେତନାଶୀଳ କରେ? ଏହାର ଚଳାଇବାଳା କିଏ? ଦୟାକରି ଆମକୁ କହନ୍ତୁ।' ପ୍ରଜାପତି ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ ଉପରେ ଶୁଣାଯାଏ, ସେଇ ଶୁଦ୍ଧ, ପବିତ୍ର, ଶୂନ୍ୟ, ଶାନ୍ତ ପ୍ରାଣ; ଏହାର କୌଣସି ମାଲିକ ନାହିଁ, ଏହା ଅସୀମ, ଅକ୍ଷୟ, ଦୃଢ଼, ଚିରସ୍ଥାୟୀ, ଅଜନ୍ମା, ସ୍ୱାଧୀନ ଏବଂ ନିଜ ମହିମାରେ ବସିଥାଏ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଶରୀର ଚେତନାଶୀଳ ହୁଏ, ଏହିଠାରେ ଏହା ଚଳାଇବାଳା। ସେମାନେ ପଚାରିଲେ: 'ଭଗବାନ, ଏପରି ଅନିଚ୍ଛାଶୀଳ ଥିଲେ କିପରି ଏହି ଶରୀରକୁ ଚେତନାଶୀଳ କରେ ଓ ଚଳାଇଥାଏ?' ପ୍ରଜାପତି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ସ ଵା ଏଷ ସୂକ୍ଷ୍ମୋଽଗ୍ରାହ୍ଯୋଽଦୃଶ୍ଯଃ ପୁରୁଷସଂଜ୍ଞକୋ ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵମିହୈଵାଵର୍ତତେଂଽଶେନ ସୁଷୁପ୍ତସ୍ଯୈଵ ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵଂ ନିବୋଧଯତ୍ଯଥ ଯୋହ ଖଲୁ ଵାଵାଇତସ୍ଯାଂଶୋଽଯଂ ଯଶ୍ଚେତନମାତ୍ରଃ ପ୍ରତିପୂରୁଷଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଃ ସଙ୍କଲ୍ପାଧ୍ଯଵସାଯାଭିମାନଲିଙ୍ଗଃ ପ୍ରଜାପତିର୍ଵିଶ୍ଵକ୍ଷସ୍ତେନ ଚେତନେନେଦଂ ଶରୀରଂ ଚେତନଵତ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠାପିତଂ ପ୍ରଚୋଦଯିତା ଚୈଷୋଽସ୍ଯେତି ତେ ହୋଚୁର୍ଭଗଵନ୍ନୀଦୃଶସ୍ଯ କଥମଂଶେନ ଵର୍ତନମିତି ତାନ୍ହୋଵାଚ
ଏହି ଆତ୍ମା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଧରିପାରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ, ଯାହାକୁ ପୁରୁଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହା ଚେତନା ସହିତ ଏଠାରେ ଘୂରେ, ଏବଂ ସୁସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଏହା ଅଂଶରେ ଚେତନା ସହିତ ଜାଗେ। ଏହାର ଯେଉଁ ଅଂଶ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିରେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ସଙ୍କଳ୍ପ, ନିଶ୍ଚୟ ଓ ଅଭିମାନର ଚିହ୍ନ ସହିତ, ସେଇ ପ୍ରଜାପତି, ସବୁକିଛି ଦେଖୁଥିବା। ଏହି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଚେତନାଶୀଳ ହୁଏ, ଏହିଠାରେ ଏହା ଚଳାଇବାଳା। ସେମାନେ ପଚାରିଲେ: 'ଭଗବାନ, ଏପରି ଏକ ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା କିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ?' ପ୍ରଜାପତି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ପ୍ରଜାପତିର୍ଵା ଏଷୋଽଗ୍ରେଽତିଷ୍ଠତ୍ସ ନାରମତୈକଃ ସ ଆତ୍ମନମଭିଧ୍ଯାଯଦ୍ବଵ୍ହୀଃ ପ୍ରଜା ଅସୃଜତ୍ତ ଅସ୍ଯୈଵାତ୍ମପ୍ରବୁଦ୍ଧା ଅପ୍ରାଣା ସ୍ଥାଣୁରିଵ ତିଷ୍ଠମାନା ଅପଶ୍ଯତ୍ସ ନାରମତ ସୋଽମନ୍ଯତୈତାସଂ ପ୍ରତିବୋଧନାଯାଭ୍ଯନ୍ତରଂ ପ୍ରାଵିଶାନୀତ୍ଯଥ ସ ଵାଯୁମିଵାତ୍ମାନଂ କୃତ୍ଵାଭ୍ଯନ୍ତରଂ ପ୍ରାଵିଶତ୍ସ ଏକୋ ନାଵିଶତ୍ସ ପଞ୍ଚଧାତ୍ମାନଂ ପ୍ରଵିଭଜ୍ଯୋଚ୍ଯତେ ଯଃ ପ୍ରାଣୋଽପାନଃ ସମାନ ଉଦାନୋ ଵ୍ଯାନ ଇତି
ଆରମ୍ଭରେ ପ୍ରଜାପତି ଏକାକି ଥିଲେ । ସେ ଖୁସି ହେଉନଥିଲେ । ସେ ନିଜକୁ ଭାବି, ବହୁତ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କଲେ । ଏହି ପ୍ରଜାମାନେ ତାଙ୍କରୁ ଜାଗ୍ରତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରାଣ ବିନା ଥିଲେ, ଦଣ୍ଡ ଭଳି ଅଚଳ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ । ଏହା ଦେଖି ସେ ପୁଣି ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ । ସେ ଭାବିଲେ, 'ଏମାନେ ଜାଗିଉନ୍ତୁ ବୋଲି, ମୁଁ ନିଜେ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି ।' ତେଣୁ ସେ ପବନ ସ୍ୱରୂପ ହୋଇ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ସେ ଏକାକି ପ୍ରବେଶ କଲେ ନାହିଁ; ନିଜକୁ ପାଞ୍ଚ ଭାଗରେ ବାଣ୍ଟି, ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସମାନ, ଉଦାନ ଓ ବ୍ୟାନ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ ।
ଅଥୋପାଂଶୁରନ୍ତର୍ଯାମ୍ଯମିଭଵତ୍ଯନ୍ତର୍ଯାମମୁପାଂଶୁମେତଯୋରନ୍ତରାଲେ ଚୌଷ୍ଣ୍ଯଂ ମାସଵଦୌଷ୍ଣ୍ଯଂ ସ ପୁରୁଷୋଽଥ ଯଃ ପୁରୁଷଃ ସୋଽଗ୍ନିର୍ଵୈଶ୍ଵାନରୋଽପ୍ଯନ୍ଯତ୍ରାପ୍ଯୁକ୍ତମଯମଗ୍ନିର୍ଵୈଶ୍ଵାନରୋ ଯୋଽଯମନନ୍ତଃ ପୁରୁଷୋ ଯେନେଦମନ୍ନଂ ପଚ୍ଯତେ ଯଦିଦମଦ୍ଯତେ ତସ୍ଯୈଷ ଘୋଷୋ ଭଵତି ଯଦେତତ୍କର୍ଣାଵପିଧାଯ ଶୃଣୋତି ସ ଯଦୋତ୍କ୍ରମିଷ୍ଯନ୍ଭଵତି ନୈନଂ ଘୋଷଂ ଶୃଣୋତି
ଏହି ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ ଯେତେବେଳେ ଭିତରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ମାସର ତାପ ଭଳି ଉଷ୍ଣତା ଥାଏ । ସେ ଯିଏ ପୁରୁଷ, ସେହିଏ ଅଗ୍ନି, ଭିତରର ବୈଶ୍ୱାନର ଅଗ୍ନି । ଅନ୍ୟଠାରେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ: ଏହି ବୈଶ୍ୱାନର ଅଗ୍ନି ହେଉଛି ଭିତରର ପୁରୁଷ, ଯାହା ଖାଦ୍ୟକୁ ରନ୍ଧେ ଓ ପାଚନ କରେ । ଏହାର ଧ୍ୱନି ହେଉଛି, ଯେଉଁଟି ଆମେ କାନ ଢାକିଲେ ଶୁଣିପାରୁ । ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣ ଚାଲିଯିବାକୁ ଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହି ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଏ ନାହିଁ ।
ସ ଵା ଏଷ ପଞ୍ଚଧାତ୍ମାନଂ ପ୍ରଵିଭଜ୍ଯ ନିହିତୋ ଗୁହାଯାଂ ମନୋମଯଃ ପ୍ରାଣଶରୀରୋ ବହୁରୂପଃ ସତ୍ଯସଂ କଲ୍ପ ଆତ୍ମେତି ସ ଵା ଏଷୋଽସ୍ଯ ହୃଦନ୍ତରେ ତିଷ୍ଠନ୍ନକୃତାର୍ଥୋଽମନ୍ଯତାର୍ଥାନସାନି ତତ୍ସ୍ଵାନୀମାନି ଭିତ୍ତ୍ଵୋଦିତଃ ପଞ୍ଚଭୀ ରଶ୍ମିଭିର୍ଵିଷଯାନତ୍ତୀତି ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଯାନୀମାନ୍ଯେତାନ୍ଯସ୍ଯ ରଶ୍ମଯଃ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯସ୍ଯ ହଯା ରଥଃ ଶରୀରଂ ମନୋ ନିଯନ୍ତା ପ୍ରକୃତିମଯୋସ୍ଯ ପ୍ରତୋଦନେନ ଖଲ୍ଵୀରିତଂ ପରିଭ୍ରମତୀଦଂ ଶରୀରଂ ଚକ୍ରମିଵ ମୃତେ ଚ ନେଦଂ ଶରୀରଂ ଚେତନଵତ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠାପିତଂ ପ୍ରଚୋଦଯିତା ଚୈଷୋଽସ୍ଯେତି
ଏହି ପ୍ରାଣ ନିଜକୁ ପାଞ୍ଚ ଭାଗରେ ବାଣ୍ଟି, ମନର ଗୁହାରେ ରହିଛି, ପ୍ରାଣ ଦେହ ଭଳି, ବହୁ ରୂପରେ, ସତ୍ୟ ସଙ୍କଳ୍ପ ସ୍ୱରୂପ ଆତ୍ମା । ସେ ହୃଦୟ ଭିତରେ ବସି, କୌଣସି କାମନା ପୂରଣ ନ ହେଲେ ଅନ୍ୟ କାମନା ଭାବେ । ପରେ ନିଜ ଦେହର ଦେଉଳ ଭାଙ୍ଗି, ପାଞ୍ଚ ରଶ୍ମି ଦ୍ୱାରା ବାହାରୁଥିବା ଭୋଗ୍ୟବସ୍ତୁ ଉପଭୋଗ କରେ । ଏହି ପାଞ୍ଚ ରଶ୍ମି ହେଉଛି ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ, କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ଘୋଡ଼ା, ଦେହ ହେଉଛି ରଥ, ମନ ହେଉଛି ସାରଥି । ପ୍ରକୃତିର ଚାବୁକ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦେହ ଚକ୍ର ଭଳି ଘୂରୁଛି । ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଏହି ଦେହ ଆଉ ଚେତନାବାନ୍ ଭାବେ ରହେ ନାହିଁ, ଏବଂ ଚଳିତ ମଧ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ ।
ଅସ୍ତି ଖଲ୍ଵନ୍ଯୋଽପରୋ ଭୂତାତ୍ମା ଯୋଽଯଂ ସିତାସିତୈଃ କର୍ମଫଲୈରଭିଭୂଯମାନଃ ସଦସଦଯୋନିମାପଦ୍ଯତ ଇତ୍ଯଵାଚୀଂ ଵୋର୍ଧ୍ଵାଂ ଗତିଂ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵୈରଭିଭୂଯମାନଃ ପରିଭ୍ରମତୀତ୍ଯସ୍ଯୋପଵ୍ଯାଖ୍ଯାନଂ ପଞ୍ଚ ତନ୍ମାତ୍ରାଣି ଭୂତଶବ୍ଦେନୋଚ୍ଯନ୍ତେ ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତାନି ଭୂତଶବ୍ଦେନୋଚ୍ଯନ୍ତେଽଥ ତେଷାଂ ଯଃ ସମୁଦାଯଃ ଶରୀରମିତ୍ଯୁକ୍ତମଥ ଯୋ ହ ଖଲୁ ଵାଵ ଶରୀରମିତ୍ଯୁକ୍ତଂ ସ ଭୂତାତ୍ମେତ୍ଯୁକ୍ତମଥାସ୍ତି ତସ୍ଯାତ୍ମା ବିନ୍ଦୁରିଵ ପୁଷ୍କର ଇତି ସ ଵା ଏଷୋଽଭିଭୂତଃ ପ୍ରାକୃତ୍ଯୈର୍ଗୁଣୈରିତ୍ଯତୋଽଭିଭୂତତ୍ଵାତ୍ସଂମୂଢତ୍ଵଂ ପ୍ରଯାତ୍ଯସଂମୂଢସ୍ତ୍ଵାଦାତ୍ମସ୍ଥଂ ପ୍ରଭୁଂ ଭଗଵନ୍ତଂ କାରଯିତାରଂ ନାପଶ୍ଯଦ୍ଗୁଣୌଘୈସ୍ତୃପ୍ଯମାନଃ କଲୁଷୀକୃତାସ୍ଥିରଶ୍ଚଞ୍ଚଲୋ ଲୋଲୁପ୍ଯମାନଃ ସସ୍ପୃହୋ ଵ୍ଯଗ୍ରଶ୍ଚାଭିମାନତ୍ଵଂ ପ୍ରଯାତ ଇତ୍ଯହଂ ସୋ ମମେଦମିତ୍ଯେଵଂ ମନ୍ଯମାନୋ ନିବଧ୍ନାତ୍ଯାତ୍ମନାତ୍ମାନଂ ଜାଲେନୈଵ ଖଚରଃ କୃତସ୍ଯାନୁଫଲୈରଭିଭୂଯମାନଃ ପରିଭ୍ରମତୀତି
ନିଶ୍ଚୟ ଅନ୍ୟ ଏକ ଭୂତାତ୍ମା ଅଛି, ଯିଏ ଏହି ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳରେ ବାନ୍ଧାଯାଏ, ଭଲ ଓ ଖରାପ ଜନ୍ମ ନେଉଥାଏ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପଡ଼ି, ଉପରକୁ କିମ୍ବା ତଳକୁ ଯାଉଥାଏ, ଭ୍ରମଣ କରୁଥାଏ। ଏହାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହେଉଛି: ପାଞ୍ଚଟି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ 'ଭୂତ' ବୋଲାଯାଏ, ପାଞ୍ଚଟି ମହାଭୂତକୁ ମଧ୍ୟ 'ଭୂତ' କୁହାଯାଏ, ଏହାମାନଙ୍କର ଏକତ୍ରିକତାକୁ 'ଦେହ' କୁହାଯାଏ। ଯାହାକୁ 'ଦେହ' କୁହାଯାଏ, ସେଠାରେ 'ଭୂତାତ୍ମା' ରହିଛି। ଏହି ଦେହର ଭିତରେ ଏକ ଆତ୍ମା ଅଛି, ଯେଉଁଠି ହେଉଛି ପଦ୍ମରେ ଥିବା ଜଳବିନ୍ଦୁ ପରି। ଏହି ଭୂତାତ୍ମା ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧାଯାଏ; ଏହି ବାନ୍ଧା ହେବା ଦ୍ୱାରା ଭ୍ରମିତ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଭ୍ରମିତ ନୁହେଁ, ସେତେବେଳେ ନିଜ ଭିତରେ ବସିଥିବା ପ୍ରଭୁ, ଭଗବାନ୍, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରେନାହିଁ। ଗୁଣମାନେର ଆନନ୍ଦରେ ତୃପ୍ତି ହୋଇ, ଅଶୁଦ୍ଧ, ଅସ୍ଥିର, ଚଞ୍ଚଳ, ଲୋଭୀ, ଆସକ୍ତ, ଅସ୍ଥିର ମନରେ ଏହି ଆତ୍ମା 'ମୁଁ ଏହି, ଏହା ମୋର' ବୋଲି ଭାବି, ଅଭିମାନରେ ଏଠାକୁ ପହଞ୍ଚେ। ଏହିପରି ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନିଜେ ଜାଲରେ ପକାଇ ରଖେ, କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳରେ ବାନ୍ଧାଯାଇ, ଫଳ ନ ମିଳି ଭ୍ରମଣ କରୁଥାଏ।
ଅଥାନ୍ଯତ୍ରାପ୍ଯୁକ୍ତଂ ଯଃ କର୍ତା ସୋଽଯଂ ଵୈ ଭୂତାତ୍ମା କରଣୈଃ କାରଯିତାନ୍ତଃପୁରୁଷୋଽଥ ଯଥାଗ୍ନିନାଯଃପିଣ୍ଡୋ ଵାଭିଭୂତଃ କର୍ତୃଭିର୍ହନ୍ଯମାନୋ ନାନାତ୍ଵମୁପୈତ୍ଯେଵଂ ଵାଵ ଖଲ୍ଵସୌ ଭୂତାତ୍ମାନ୍ତଃପୁରୁଷେଣାଭିଭୂତୋ ଗୁଣୈର୍ହନ୍ଯମାନୋ ନାନାତ୍ଵମୁପୈତ୍ଯଥ ଯତ୍ତ୍ରିଗୁଣଂ ଚତୁରଶୀତିଲକ୍ଷଯୋନିପରିଣତଂ ଭୂତତ୍ରିଗୁଣମେତଦ୍ଵୈ ନାନାତ୍ଵସ୍ଯ ରୂପଂ ତାନି ହ ଵା ଇମାନି ଗୁଣାନି ପୁରୁଷେଣେରିତାନି ଚକ୍ରମିଵ ଚକ୍ରିଣେତ୍ଯଥ ଯଥାଯଃପିଣ୍ଡେ ହନ୍ଯମାନେ ନାଗ୍ନିରଭିଭୂଯତ୍ଯେଵଂ ନାଭିଭୂଯତ୍ଯସୌ ପୁରୁଷୋଽଭିଭୂଯତ୍ଯଯଂ ଭୂତାତ୍ମୋପସଂଶ୍ଲିଷ୍ଟତ୍ଵାଦିତି
ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନରେ କୁହାଯାଇଛି: କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ହେଉଛି ଏହି ଭୂତାତ୍ମା, ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କାମ କରେ, ଏବଂ ଅନ୍ତଃପୁରୁଷ ହେଉଛି ପ୍ରଧାନ କର୍ତ୍ତା। ଯେପରି ଲୋହା ଗଠିକୁ ଅନ୍ୟମାନେ ଆଘାତ କଲେ, ସେ ଦମିତ ହୋଇ ବିଭିନ୍ନ ଆକାର ନେଇଥାଏ, ସେପରି ଏହି ଭୂତାତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତଃପୁରୁଷ ଦ୍ୱାରା ଦମିତ ହୋଇ ଗୁଣମାନଙ୍କ ଆଘାତରେ ବିଭିନ୍ନ ଆକାର ଧାରଣ କରେ। ଏହି ତିନି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଚଉରାଶି ଲକ୍ଷ ଯୋନିରେ ଯେଉଁ ରୂପକୁ ନେଇଥାଏ, ସେହି ହେଉଛି ଭୂତାତ୍ମାର ବିଭିନ୍ନତାର ରୂପ। ଏହି ଗୁଣମାନେ ପୁରୁଷଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ହୋଇ ଚକ୍ରରେ ନାଭି ପରି ଘୂରୁଛନ୍ତି। ଯେପରି ଲୋହା ଗଠି ଭାଙ୍ଗିଲେ ଅଗ୍ନି ଦମିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେପରି ପୁରୁଷ ଦମିତ ହୁଏ ନାହିଁ; ଭୂତାତ୍ମା ତାଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଥିବାରୁ ଦମିତ ହୁଏ।
ଅଥାନ୍ଯତ୍ରାପ୍ଯୁକ୍ତଂ ସଂମୋହୋ ଭଯଂ ଵିଷାଦୋ ନିଦ୍ରା ତନ୍ଦ୍ରୀ ଵ୍ରଣୋ ଜରା ଶୋକଃ କ୍ଷୁତ୍ପିପାସା କାର୍ପଣ୍ଯଂ କ୍ରୋଧୋ ନାସ୍ତିକ୍ଯମଜ୍ଞାନଂ ମାତ୍ସର୍ଯଂ ଵୈକାରୁଣ୍ଯଂ ମୂଢତ୍ଵଂ ନିର୍ଵ୍ରୀଡତ୍ଵଂ ନିକୃତତ୍ଵମୁଦ୍ଧାତତ୍ଵମସମତ୍ଵମିତି ତାମସାନ୍ଵିତସ୍ତୃଷ୍ଣା ସ୍ନେହୋ ରାଗୋ ଲୋଭୋ ହିଂସା ରତିର୍ଦୃଷ୍ଟିଵ୍ଯାପୃତତ୍ଵମୀର୍ଷ୍ଯା କାମମଵସ୍ଥିତତ୍ଵଂ ଚଞ୍ଚଲତ୍ଵଂ ଜିହୀର୍ଷାର୍ଥୋପାର୍ଜନଂ ମିତ୍ରାନୁଗ୍ରହଣଂ ପରିଗ୍ରହାଵଲମ୍ବୋଽନିଷ୍ଟେଷ୍ଵିନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥେଷୁ ଦ୍ଵିଷ୍ଟିରିଷ୍ଟେଶ୍ଵଭିଷଙ୍ଗ ଇତି ରାଜସାନ୍ଵିତୈଃ ପରିପୂର୍ଣ ଏତୈରଭିଭୂତ ଇତ୍ଯଯଂ ଭୂତାତ୍ମା ତସ୍ମାନ୍ନାନାରୂପାଣ୍ଯାପ୍ନୋତୀତ୍ଯାପ୍ନୋତୀତି
ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନରେ କୁହାଯାଇଛି: ଭ୍ରମ, ଭୟ, ନିରାଶା, ଘୁମ, ଅଳସ୍ୟ, ଘାଉ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ଦୁଃଖ, ଭୋକ ଓ ତିଆସ, ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା, କ୍ରୋଧ, ଅନାସ୍ଥିକତା, ଅଜ୍ଞାନ, ଇର୍ଷ୍ୟା, କ୍ରୂରତା, ମୂଢ଼ତା, ଲଜ୍ଜାହୀନତା, ଧୋଖା, ଅହଂକାର, ଅସମତା—ଏହାମାନେ ତମସ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ। ତିଆସ, ସ୍ନେହ, ଆସକ୍ତି, ଲୋଭ, ହିଂସା, ସୁଖ, ଦୃଷ୍ଟିରେ ଆସକ୍ତି, ଇର୍ଷ୍ୟା, କାମନା, ଅସ୍ଥିରତା, ଲାଲସା, ଧନ ଅର୍ଜନର ଚେଷ୍ଟା, ବନ୍ଧୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା, ସମ୍ପତ୍ତିରେ ଆଶ୍ରୟ, ଅପ୍ରିୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟରେ ଦ୍ୱେଷ, ପ୍ରିୟରେ ଆସକ୍ତି—ଏହିମାନେ ରଜସ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ। ଏହିମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଦମିତ ହୋଇ, ଏହି ଭୂତାତ୍ମା ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରେ।
ତୃତୀୟ ପ୍ରପାଠକ। ତାପରେ ଯେଉଁମାନେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ରେତସ୍ ଅଟୁଟ ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ବହୁତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ, ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇ କହିଲେ: 'ଭଗବନ୍, ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ। ଆମକୁ ଶିଖାନ୍ତୁ, କାରଣ ଆମ ପାଇଁ ଆପଣ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ। ଏହି ଭୂତାତ୍ମାର ଅତିଥି କିଏ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ସାୟୁଜ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରାଯାଏ?' ସେମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଅଥାନ୍ଯତ୍ରାପ୍ଯୁକ୍ତଂ ମହାନଦୀଷୂର୍ମଯ ଇଵ ନିଵର୍ତକମସ୍ଯ ଯତ୍ପୁରାକୃତଂ ସମୁଦ୍ରଵେଲେଵ ଦୁର୍ନିଵାର୍ଯମସ୍ଯ ମୃତ୍ଯୋରାଗମନଂ ସଦସତ୍ଫଲମଯୈର୍ହି ପାଶୈଃ ପଶୁରିଵ ବଦ୍ଧଂ ବନ୍ଧନସ୍ଥସ୍ଯେଵାସ୍ଵାତନ୍ତ୍ର୍ଯଂ ଯମଵିଷଯସ୍ଥସ୍ଯୈଵ ବହୁଭଯାଵସ୍ଥଂ ମଦିରୋନ୍ମତ୍ତ ଇଵାମୋଦମମଦିରୋନ୍ମତ୍ତଂ ପାପ୍ମନା ଗୃହୀତ ଇଵ ଭ୍ରାମ୍ଯମାଣଂ ମହୋରଗଦଷ୍ଟ ଇଵ ଵିପଦୃଷ୍ଟଂ ମହାନ୍ଧକାର ଇଵ ରାଗାନ୍ଧମିନ୍ଦ୍ରଜାଲମିଵ ମାଯାମଯଂ ସ୍ଵପ୍ନମିଵ ମିଥ୍ଯାଦର୍ଶନଂ କଦଲୀଗର୍ଭ ଇଵାସାରଂ ନଟ ଇଵ କ୍ଷଣଵେଷଂ ଚିତ୍ରଭିତ୍ତିରିଵ ମିଥ୍ଯାମନୋରମମିତ୍ଯଥୋକ୍ତମ୍ ॥ ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶାଦଯୋ ଯେଽର୍ଥା ଅନର୍ଥା ଇଵ ତେ ସ୍ଥିତାଃ । ଯେଷ୍ଵାସକ୍ତସ୍ତୁ ଭୂତାତ୍ମା ନ ସ୍ମରେଚ୍ଚ ପରଂ ପଦମ୍
ଅନ୍ୟଏଠାରେ କୁହାଯାଇଛି — ବଡ଼ ନଦୀରେ ତରଙ୍ଗ ଯେପରି ଆସିବା ଅଟଳ, ପୂର୍ବରୁ କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଫେରି ଆସେ; ମୃତ୍ୟୁର ଆଗମନ ସମୁଦ୍ର ପରି ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ। ସଦ୍-ଅସଦ୍ ଫଳର ଦୃଢ଼ ରସିରେ ବନ୍ଧା, ପଶୁ ପରି ନିଜେ ଅସ୍ୱାଧୀନ, ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ିଥିବା ଲୋକ ପରି ଅନ୍ୟର ଆଞ୍ଚଳରେ। ଯମଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅନେକ ଭୟରେ ଘିରିଥାଏ। ମଦରେ ମତ୍ତ ଲୋକ ପରି ଅନ୍ୟଥା ଆନନ୍ଦ ପାଏ, ପାପରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଏଠୁ ସେଠୁ ଭ୍ରମଣ କରେ। ବଡ଼ ସାପର କାଟରେ ଯେପରି ଭୟ ଦେଖାଏ, ରାଗର ଅନ୍ଧକାରରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଯାଏ। ମାୟାର ଜାଲ ପରି ଭ୍ରମରେ ରହେ, ସ୍ୱପ୍ନ ପରି ମିଥ୍ୟା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖେ। କଦଳୀ ଗଭା ପରି ଅସାର, ନଟ ପରି କ୍ଷଣିକ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଥାଏ, ଚିତ୍ରାଙ୍କିତ ଦିଵାଳ ପରି ମିଥ୍ୟା ରୂପରେ ଆନନ୍ଦ ମାନେ। ଏମିତି କୁହାଯାଇଛି — ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଆଦି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜନିତ ବସ୍ତୁ ଦେଖିବାକୁ ଯେପରି ଅର୍ଥବାନ୍, ତଥାପି ସେଗୁଡ଼ିକ ଅସାର। ଯେତେବେଳେ ଜଡ଼ ଆତ୍ମା ଏହାକୁ ଆସକ୍ତି ଦେଉଛି, ସେତେବେଳେ ପରମ ପଦକୁ ସ୍ମରଣ କରିପାରେ ନାହିଁ।
ଅଯଂ ଵା ଵ ଖଲ୍ଵସ୍ଯ ପ୍ରତିଵିଧିର୍ଭୂତାତ୍ମନୋ ଯଦ୍ଯେଵ ଵିଦ୍ଯାଧିଗମସ୍ଯ ଧର୍ମସ୍ଯାନୁଚରଣଂ ସ୍ଵାଶ୍ରମେଷ୍ଵାନୁକ୍ରମଣଂ ସ୍ଵଧର୍ମ ଏଵ ସର୍ଵଂ ଧତ୍ତେ ସ୍ତମ୍ଭଶାଖେଵେତରାଣ୍ଯନେନୋର୍ଧ୍ଵଭାଗ୍ଭଵତ୍ଯନ୍ଯଥଧଃ ପତତ୍ଯେଷ ସ୍ଵଧର୍ମାଭିଭୂତୋ ଯୋ ଵେଦେଷୁ ନ ସ୍ଵଧର୍ମାତିକ୍ରମେଣାଶ୍ରମୀ ଭଵତ୍ଯାଶ୍ରମେଷ୍ଵେଵାଵସ୍ଥିତସ୍ତପସ୍ଵୀ ଚେତ୍ଯୁଚ୍ଯତ ଏତଦପ୍ଯୁକ୍ତଂ ନାତପସ୍କସ୍ଯାତ୍ମଧ୍ଯାନେଽଧିଗମଃ କର୍ମଶୁଦ୍ଧିର୍ଵେତ୍ଯେଵଂ ହ୍ଯାହ ॥ ତପସା ପ୍ରାପ୍ଯତେ ସତ୍ତ୍ଵଂ ସତ୍ତ୍ଵାତ୍ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯତେ ମନଃ । ମନସା ପ୍ରାପ୍ଯତେ ତ୍ଵାତ୍ମା ହ୍ଯାତ୍ମାପତ୍ତ୍ଯା ନିଵର୍ତତ ଇତି
ଏହି ଜଡ଼ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଏହା ହେଉଛି ପ୍ରତିକାର — ଜ୍ଞାନ ଅଧିଗମ, ଧର୍ମର ଅନୁଷ୍ଠାନ, ନିଜ ଆଶ୍ରମର ନିୟମ ଅନୁସରଣ, ଏବଂ ନିଜ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହିବା। ଗଛର ତଣ୍ଡି ଓ ଶାଖା ପରି ସମସ୍ତ କିଛି ଏହାରେ ନିର୍ଭର କରେ; ଏହା ଛାଡ଼ିଲେ ତଳକୁ ପଡ଼ିଯାଏ। ଯିଏ ନିଜ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ବେଦର ଆଦେଶ ଅଟୁଟ ରଖିଥାଏ, ନିଜ ଆଶ୍ରମରେ ଅବିଚଳ ରହିଥାଏ, ସେ ତପସ୍ବୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହିଥିରେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି — ତପସ୍ୟା ଛାଡ଼ି ଆତ୍ମଧ୍ୟାନ ଲାଭ ହୁଏ ନାହିଁ, କର୍ମର ଶୁଦ୍ଧି ଦରକାର। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି — 'ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି ମିଳେ, ଶୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ମନ ଲାଭ ହୁଏ, ମନ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ପାଇଯାଏ, ଆତ୍ମାକୁ ପାଇଲେ ପୁନି ଏହା ରୁଟିଯାଏ।'