अथ मैत्रायण्युपनिषत् ॥ सामवेदीय सामान्य उपनिषत् ॥ वैराग्योत्थभक्तियुक्तब्रह्ममात्रप्रबोधतः । यत्पदं मुनयो यान्ति तत्त्रैपदमहं महः ॥ ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोतमथो बलमिन्द्रियाणि च । सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणं मेस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ मैत्रायणी कौषितकी बृहज्जाबालतापनी । कालाग्निरुद्रमैत्रेयी सुबालक्षुरमन्त्रिका । ॐ बृहद्रथो ह वै नाम राजा राज्ये ज्येष्ठं पुत्रं निधापयित्वेदमशाश्वतं मन्यमानः शारीरं वैराग्यमुपेतोऽरण्यं निर्जगाम स तत्र परमं तप आस्थायादित्यमीक्षमाण ऊर्ध्वबाहुस्तिष्ठत्यन्ते सहस्रस्य मुनिरन्तिकमाजगामाग्निरिवाधूमकस्तेजसा निर्दहन्निवात्मविद्भगवाञ्छाकायन्य उत्तिष्ठोत्तिष्ठ वरं वृणीश्वेति राजानमब्रवीत्स तस्मै नमस्कृत्योवाच भगवन्नाहमात्मवित्त्वं तत्त्वविच्छृणुमो वयं स त्वं नो ब्रूहीत्येतद्वृतं पुरस्तादशक्यं मा पृच्छ प्रश्नमैक्ष्वाकान्यान्कामान्वृणीश्वेति शाकायन्यस्य चरणवभिमृश्यमानो राजेमां गाथां जगाद
ଏହା ହେଉଛି ମୈତ୍ରାୟଣୀ ଉପନିଷଦ, ସାମବେଦ ସାଧାରଣ ଉପନିଷଦ। ବିରାଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭକ୍ତି ସହିତ ବ୍ରହ୍ମ ମାତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ପଦକୁ ମୁନିମାନେ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ସେହି ତିନିପ୍ରକାର ଦୀପ୍ତିକୁ ମୁଁ ମହାନ ବୋଲି ମନେ କରେ। ଓଁ। ମୋ ଅଙ୍ଗ, କଥା, ପ୍ରାଣ, ଆଖି, କାନ, ଶକ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁସ୍ଥ ରହୁ। ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ ଉପନିଷଦ ମୋ ଭିତରେ ବସୁ। ମୁଁ କେବେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଅସ୍ୱୀକାର ନ କରିଁ, ବ୍ରହ୍ମ ମୋତେ ଅସ୍ୱୀକାର ନ କରୁନ୍ତୁ। କେବେ ଅସ୍ୱୀକାର ନ ହେଉ, କେବେ ଅସ୍ୱୀକାର ନ ହେଉ। ଉପନିଷଦରେ ଯେଉଁ ଧର୍ମ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ମୋ ଭିତରେ ବସୁ, ମୋ ଭିତରେ ବସୁ। ଓଁ। ଶାନ୍ତି, ଶାନ୍ତି, ଶାନ୍ତି। ମୈତ୍ରାୟଣୀ, କୌଷୀତକୀ, ବୃହଦ୍ଜାବାଳ, ତାପନୀ, କାଳାଗ୍ନିରୁଦ୍ର, ମୈତ୍ରେୟୀ, ସୁବାଳ, କ୍ଷୁରମନ୍ତ୍ରିକା। ଓଁ। ବୃହଦ୍ରଥ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁଅକୁ ରାଜ୍ୟରେ ବସାଇ, ଏହି ଦେହକୁ ଅସ୍ଥାୟୀ ବୋଲି ଭାବି, ବିରାଗ ଧରି ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେଠାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତପସ୍ୟା କରି, ହାତ ଉଠାଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖୁଥିଲେ। ହଜାର ଦିନ ପରେ, ଏକ ମହାନ ଋଷି, ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ, ଧୂଆଁ ବିନା ଅଗ୍ନି ପରି, ଆସିଲେ—ସେ ହେଲେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଭଗବାନ୍ ଶାକାୟନ୍ୟ। ସେ କହିଲେ, "ଉଠ, ଉଠ, ଏକ ଵର ଚୟନ କର।" ରାଜା ଶିର ନମାଇ କହିଲେ, "ଭଗବାନ୍, ମୁଁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ନୁହେଁ, ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣେ ନାହିଁ। ଆମେ ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁ। ଦୟାକରି ଆମକୁ ଶିଖାନ୍ତୁ। ଏହା ପୂର୍ବରୁ ଅଙ୍ଗୀକାର ହୋଇଥିଲା—ଅସମ୍ଭବ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବେ ନାହିଁ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର କାମନା ବିଷୟରେ ନୁହେଁ, ଅନ୍ୟ ଵର ଚୟନ କର।" ଶାକାୟନ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ଚରଣ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ସମୟରେ, ରାଜା ଏହି ଗାଥା କହିଲେ—
भगवन्नस्थिचर्मस्नायुमज्जामांसशुक्रशोणितश्लेष्माश्रुदू षिते विण्मूत्रवातपित्तकफसङ्घाते दुर्गन्धे निःसारेऽस्मिञ्छरीरे किं कामोपभोगैः
ଭଗବାନ୍, ଏହି ଦେହ ଅସ୍ଥି, ଚର୍ମ, ସନ୍ଧି, ମଜ୍ଜା, ମାଂସ, ଶୁକ୍ର, ରକ୍ତ, କଫ, ଲୁହ, ପସିନା, ମଳ, ପେଶାବ, ବାୟୁ, ପିତ୍ତ, କଫ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଓ ଅର୍ଥହୀନ ଏହି ଦେହରେ କେଉଁ ରୂପରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖ ରହିପାରିବ?
कामक्रोधलोभभयविषादेर्ष्येष्टवियोगानिष्टसम्प्रयोगक्षु त्पिपासाजरामृत्युरोगशोकाद्यैरभिहतेऽस्मिञ्छरीरे किं कामोपभोगैः
ଏହି ଦେହ କାମ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ଭୟ, ବିଷ, ଇର୍ଷ୍ୟା, ଚାହିଦା ବିୟୋଗ, ଅପ୍ରିୟ ସହିତ ମିଶ୍ରଣ, ଭୋକ, ତିଆ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମୃତ୍ୟୁ, ରୋଗ, ଦୁଃଖ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ—ଏପରି ଦେହରେ କେଉଁ ଭଳି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖ ରହିପାରିବ?
सर्वं चेदं क्षयिष्णु पश्यामो यथेमे दंशमशकादयस्तृणवन्नश्यतयोद्भूतप्रध्वंसिनः
ଏହା ସହିତ, ଆମେ ଦେଖୁଛୁ ଯେ ସମସ୍ତ କିଛି ନଶ୍ୱର। ଯେପରି ଏହି ମାଛି ଓ ମଶା ଘାସ ପରି ନଷ୍ଟ ହେଉଛନ୍ତି, ସେପରି ଯାହା ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ସେ ସବୁ ଧ୍ୱଂସ ହେବାକୁ ନିଶ୍ଚିତ।
अथ किमेतैर्वा परेऽन्ये गन्धर्वासुरयक्षराक्षसभूतगणपिशाचोरगग्रहादीनां निरोधनं पश्यामः
ତେବେ, ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅସୁର, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ଭୂତ-ପିଶାଚ, ସର୍ପ ଓ ଗ୍ରହମାନେ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଶେଷରେ ନଷ୍ଟ ହେଉଥିବାକୁ ଆମେ ଦେଖୁଛୁ।
इति प्रथमः प्रपाठकः ॥ अथ भगवाञ्छाकायन्यः सुप्रीतोऽब्रवीद्राजानं महाराज बृहद्रथेक्ष्वाकुवंशध्वजशीर्षात्मजः कृतकृत्यस्त्वं मरुन्नाम्नो विश्रुतोऽसीत्ययं वा व खल्वात्मा ते कतमो भगवान्वर्ण्य इति तं होवाच इति
ଏଭଳି ପ୍ରଥମ ପଠ ଶେଷ ହେଲା। ତାପରେ ଭଗବାନ୍ ଶାକାୟନ୍ୟ ଖୁସି ହୋଇ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ମହାରାଜ ବୃହଦ୍ରଥ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଧ୍ୱଜ ଓ ମୁଣ୍ଡ ଭାବେ ଜଣାଶୁଣା, ତୁମେ ନିଜ କାମ ସାରିଛ। ତୁମେ ମରୁତ୍ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ଆତ୍ମା, ଭଗବାନ, ବର୍ଣ୍ଣନୀୟ?' ଏଭଳି ସେ ପଚାରିଲେ।
य एषो बाह्यावष्टम्भनेनोर्ध्वमुत्क्रान्तो व्यथमानोऽव्यथमानस्तमः प्रणुदत्येष आत्मेत्याह भगवानथ य एष सम्प्रसादोऽस्माञ्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति
ଯେଉଁ ଆତ୍ମା ବାହ୍ୟ ସହାୟତାରେ ଉପରକୁ ଉଠେ, କେବେ କେବେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ, କେବେ କେବେ ନିର୍ବିକାର ରହେ, ଏବଂ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରେ—ଭଗବାନ କହିଛନ୍ତି, ଏହିଠାରେ ଆତ୍ମା ଅଛି। ଏହି ଆତ୍ମା ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଏହି ଶରୀରକୁ ଛାଡ଼ି, ପରମ ଆଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ନିଜ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ—ଏହିଠାରେ ଆତ୍ମା ଅଛି। ଏହି ଆତ୍ମା ଅମୃତ, ଭୟହୀନ, ଏହାହିଁ ବ୍ରହ୍ମ।
यो ह खलु वाचोपरिस्थः श्रूयते स एव वा एष शुद्धः पूतः शून्यः शान्तो प्राणोऽनीशत्माऽनन्तोऽक्षय्यः स्थिरः शाश्वतोऽजः स्वतन्त्रः स्वे महिम्नि तिष्ठत्यनेनेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति ते होचुर्भगवन्कथमनेनेदृशेनानिच्छेनैतद्विधमिदं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति कथमिति तान्होवाच
अथ योऽयमूर्ध्वमुत्क्रामतीत्येष वाव स प्राणोऽथ योयमावञ्चं संक्रामत्वेष वाव सोऽपानोऽथ योयं स्थविष्ठमन्नधातुमपाने स्थापयत्यणिष्ठं चाङ्गेऽङ्गे समं नयत्येष वाव स समानोऽथ योऽयं पीताशितमुद्गिरति निगिरतीति चैष वाव स उदानोऽथ येनैताः शिरा अनुव्याप्ता एष वाव स व्यानः
ଯେଉଁ ପ୍ରାଣ ଉପରକୁ ବଢ଼େ, ସେହିଏ ପ୍ରାଣ; ଯେଉଁଟି ତଳକୁ ଯାଏ, ସେହିଏ ଅପାନ । ଯେଉଁଟି ଅପାନରେ ଭାରି ଖାଦ୍ୟକୁ ଧରି ରଖେ ଓ ଅପ୍ରୟୋଜନୀୟ ଅଂଶକୁ ଦେହର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ସମଭାଗରେ ବଣ୍ଟନ କରେ, ସେହିଏ ସମାନ । ଯେଉଁଟି ଖାଇଥିବା ଓ ପିଇଥିବାକୁ ବାହାର କରେ, ସେହିଏ ଉଦାନ । ଯେଉଁଟି ସମସ୍ତ ନାଡୀକୁ ଭରି ରହିଛି, ସେହିଏ ବ୍ୟାନ ।
स वा एष आत्मेत्यदो वशं नीत इव सितासितैः कर्मफलैरभिभूयमान इव प्रतिशरीरेषु चरत्यव्यक्तत्वात्सूक्ष्मत्वाददृश्यत्वादग्राह्यत्वान्निर्ममत्वा च्चानवस्थोऽकर्ता कर्तेवावस्थितः
ଏହି ଆତ୍ମା, ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେହରେ ଚଳିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଅଦୃଶ୍ୟ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅନୁଭବରେ ଆସେନାହିଁ, କିଛିରେ ଲାଗିନଥିବା ଏହି ଆତ୍ମା କେଉଁଠି ଥିବା ନୁହେଁ, କିଛି କରୁଥିବା ନୁହେଁ, ତଥାପି କରୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ।
स वा एष शुद्धः स्थिरोऽचलश्चालेपोऽव्यग्रो निःस्पृहः प्रेक्षकवदवस्थितः स्वस्य चरितभुग्गुणमयेन पटेनात्मानमन्तर्धीयावस्थित इत्यवस्थित इति
ଏହି ଆତ୍ମା ସୁଦ୍ଧ, ଦୃଢ, ଅଚଳ, କିଛିରେ ଲାଗିନଥିବା, ଅଶାନ୍ତିହୀନ, ଆସକ୍ତି ବିନା, ଦର୍ଶକ ପରି ନିଶ୍ଚଳ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ। ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ କରୁଥିବା, ଗୁଣର ଚାଦର ଭିତରେ ଲୁଚିଥିବା ଏହି ଆତ୍ମା ଗୁପ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଯାଏ।
इति द्वितीयः प्रपाठकः ॥ ते होचुर्भगवन्यद्येवमस्यात्मनो महिमानं सूचयसीत्यन्यो वा परः कोऽयमात्मा सितासितैः कर्मफलैरभिभूयमानः सदसद्योनिमापद्यत इत्यवाचीं वोर्ध्वां वा गतं द्वन्द्वैरभिभूयमानः परिभ्रमतीति कतम एष इति तान्होवाच
ଏହିପରି ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରପାଠକ ସମାପ୍ତ। ସେମାନେ ପଚାରିଲେ: 'ଭଗବନ୍ତୁ, ଯେପରି ଆପଣ ଏହି ଆତ୍ମାର ମହିମା କହିଲେ, ତେବେ ଏହି ଆତ୍ମା କିଏ? ଏହି ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳରେ ବାନ୍ଧାଯାଉଥିବା, ଭଲ ଓ ଖରାପ ଜନ୍ମ ନେଉଥିବା, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପଡ଼ି, ଉପରକୁ କିମ୍ବା ତଳକୁ ଯାଉଥିବା, ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ଏହି ଆତ୍ମା କିଏ?' ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ:
अथान्यत्राप्युक्तं शरीरमिदं मैथुनादेवोद्भूतं संविदपेतं निरय एव मूत्रद्वारेण निष्क्रामन्तमस्थिभिश्चितं मांसेनानुलिप्तं चर्मणावबद्धं विण्मूत्रपित्तकफमज्जामेदोवसाभिरन्यैश्च मलैर्बहुभिः परिपूर्णं कोश इवावसन्नेति
ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନରେ କୁହାଯାଇଛି: ଏହି ଶରୀର ମିଳନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ, ଜ୍ଞାନ ଶୂନ୍ୟ, ନରକକୁ ଯିବା ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ମୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବାହାରୁଛି, ହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଢାକା, ମାଂସ ଦ୍ୱାରା ଲିପ୍ତ, ଚର୍ମ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧା, ମଳ, ମୁତ୍ର, ପିତ୍ତ, କଫ, ମଜ୍ଜା, ଚର୍ବି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଶୁଦ୍ଧିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏକ ଥଳି ଭରି ରହିଥିବା ପରି।
तृतीयः प्रपाठकः ॥ ते ह खल्वथोर्ध्वरेतसोऽतिविस्मिता अतिसमेत्योचुर्भगवन्नमस्ते त्वं नः शाधि त्वमस्माकं गतिरन्या न विद्यत इत्यस्य कोऽतिथिर्भूतात्मनो येनेदं हित्वामन्येव सायुज्यमुपैति तान्होवाच
अत्रैते श्लोका भवन्ति ॥ यथा निरिन्धनो वह्निः स्वयोनावुपशाम्यति । तथा वृत्तिक्षयाच्चित्तं स्वयोनावुपशाम्यति
ଏଠାରେ କିଛି ଶ୍ଲୋକ ରହିଛି — ଯେପରି ଅଗ୍ନି ପିଣ୍ଡରେ ଇଂଧନ ନଥିଲେ ନିଜ ମୂଳକୁ ଫେରିଯାଏ, ସେପରି କାମନା ଶେଷ ହେଲେ ମନ ମଧ୍ୟ ନିଜ ମୂଳକୁ ଶାନ୍ତି ହୋଇଯାଏ।
स्वयोनावुपशान्तस्य मनसः सत्यगामिनः । इन्द्रियार्थाविमूढस्यानृताः कर्मवशानुगाः
ଯେଉଁ ମନ ନିଜ ମୂଳକୁ ଶାନ୍ତି ହୋଇଯାଇଛି, ସତ୍ୟରେ ଚାଲିଛି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜନିତ ବସ୍ତୁରେ ଭ୍ରମିତ ହେଉନାହିଁ, ସେଠାରେ ମିଥ୍ୟା କର୍ମର ଦାସତ୍ୱ ନାହିଁ।
चित्तमेव हि संसारस्तत्प्रयत्नेन शोधयेत् । यच्चित्तस्तन्मयो भवति गुह्यमेतत्सनातनम्
ମନ ହିଁ ସଂସାରର ମୂଳ କାରଣ। ଏହାକୁ ଶ୍ରମ କରି ଶୁଧ କରିବା ଦରକାର। ଯେମିତି ମନ ରହିଥାଏ, ମଣିଷ ସେହିପରି ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ପୁରାତନ ସତ୍ୟ।
चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् । प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुते
ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଭଲ ଓ ଖରାପ କର୍ମ ନାଶ ହୁଏ। ଯେଉଁ ଜଣ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ନିଜକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରିଥାଏ, ସେ ଅବିନାଶୀ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରେ।
अथ किमेतैर्वा परेऽन्ये महाधनुर्धराश्चक्रवर्तिनः केचित्सुद्युम्नभूरिद्युम्नेन्द्रद्युम्नकुवलयाश्वयौवनाश्ववद्धिया श्वाश्वपतिः शशबिन्दुर्हारिश्चन्द्रोऽम्बरीषो ननूक्तस्वयातिर्ययातिनरण्योक्षसेनोत्थमरुत्तभरतप्रभृतयो राजानो मिषतो बन्धुवर्गस्य महतीं श्रियं त्यक्त्वास्माल्लोकादमुं लोकं प्रयान्ति
ତେବେ, ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁର୍ଧର ରାଜାମାନେ ଥିଲେ—ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଭୂରିଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, କୁବଳୟାଶ୍ୱ, ଯୌବନାଶ୍ୱ, ବଦ୍ଧିୟ, ଶ୍ୱାଶ୍ୱପତି, ଶଶବିନ୍ଦୁ, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ଅମ୍ବରୀଷ, ନୌକ୍ତ, ସ୍ୱୟାତି, ରାଜା ଯୟାତି, ନର, ଅୟୁକ୍ଷ, ସେନୋତ୍ଥ, ମରୁତ୍ତ, ଭରତ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—ଏମାନେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଧନ-ଦୌଲତ ଓ ଆଡମ୍ବର ଛାଡ଼ି, ନିଜ ଆତ୍ମୀୟ-ସ୍ୱଜନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ସାମ୍ନାରେ ଏହି ଲୋକ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଲୋକକୁ ଚାଲିଗଲେ।
अथ किमेतैर्वान्यानां शोषणं महार्णवानां शिखरिणां (किमेतैर्वार्ण्यानां) प्रपतनं ध्रुवस्य प्रचलनं (व्रश्चनं वातरज्जूनां) (स्थानं वा तरूणां) निमज्जनं पृथिव्याः स्थानादपसरणं सुराणं सोऽहमित्येतद्विधेऽस्मिन्संसारे किं कामोपभोगैर्यैरेवाश्रितस्यासकृदिहावर्तनं दृश्यत इत्युद्धर्तुमर्हसीत्यन्धोदपानस्थो भेक इवाहमस्मिन्संसारे भगवंस्त्वं नो गतिस्त्वं नो गतिः
ତେବେ, ବଡ଼ ବଡ଼ ସମୁଦ୍ର ଶୁଖିଯିବା, ପାହାଡ଼ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିବା, ଧ୍ରୁବ ତାରା ଚଳିଯିବା, ବାତାସର ଗଠନ ଭାଙ୍ଗିଯିବା, ଗଛମାନେ ଉପଡ଼ିଯିବା, ପୃଥିବୀ ଡୁବିଯିବା, ଦେବତାମାନେ ନିଜ ଅବସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ିବା—ଏହି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଏହି ଅସ୍ଥିର ସଂସାରରେ ଆମେ ବାରମ୍ବାର 'ମୁଁ ଏହି' ବୋଲି ଘୁରିଘୁରି ଆସୁଛୁ। ଏପରି ଅସାର ଭୋଗରେ କଣ ଆନନ୍ଦ ରହିଛି? ମୁଁ ଏହି ସଂସାରରେ ଅନ୍ଧା କୁଆଁରେ ପଡ଼ିଥିବା ବେଙ୍ଗ ଭଳି ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖୁଛି। ଭଗବନ୍, ଆପଣ ହିଁ ଆମର ଶରଣ, ଆପଣ ହିଁ ଆମର ଶରଣ।
अथ खल्वियं ब्रह्मविद्या सर्वोपनिषद्विद्या वा राजन्नस्माकं भगवता मैत्रेयेण व्याख्याताहं ते कथयिष्यामीत्यथापहतपाप्मानस्तिग्मतेजस ऊर्ध्वरेतसो वालखिल्या इति श्रुयन्तेऽथैते प्रजापतिमब्रुवन्भगवञ्शकटमिवाचेतनमिदं शरीरं कस्यैष खल्वीदृशो महिमातीन्द्रियभूतस्य येनैतद्विधमिदं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयितास्य को भगवन्नेतदस्माकं ब्रूहीति तान्होवाच
ହେ ରାଜା, ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ଉପନିଷଦ୍ ଜ୍ଞାନ, ଆମକୁ ଭଗବାନ ମୈତ୍ରେୟ କହିଥିଲେ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହା କହିବି। ଯେଉଁମାନେ ପାପରହିତ, ତୀବ୍ର ତେଜସ୍ବୀ, ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେତା ଓ ଭାଲଖିଲ୍ୟ ନାମରେ ପରିଚିତ, ସେମାନେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ସେମାନେ ପଚାରିଲେ: 'ଭଗବାନ, ଏହି ଶରୀର ଗଡ଼ିଘରି ଭଳି ଜଡ଼, ଏହି ଅନ୍ତଃକରଣ ତଳେ ଏତେ ମହିମା କାହାର? କିଏ ଏହାକୁ ଚେତନାଶୀଳ କରେ? ଏହାର ଚଳାଇବାଳା କିଏ? ଦୟାକରି ଆମକୁ କହନ୍ତୁ।' ପ୍ରଜାପତି ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ ଉପରେ ଶୁଣାଯାଏ, ସେଇ ଶୁଦ୍ଧ, ପବିତ୍ର, ଶୂନ୍ୟ, ଶାନ୍ତ ପ୍ରାଣ; ଏହାର କୌଣସି ମାଲିକ ନାହିଁ, ଏହା ଅସୀମ, ଅକ୍ଷୟ, ଦୃଢ଼, ଚିରସ୍ଥାୟୀ, ଅଜନ୍ମା, ସ୍ୱାଧୀନ ଏବଂ ନିଜ ମହିମାରେ ବସିଥାଏ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଶରୀର ଚେତନାଶୀଳ ହୁଏ, ଏହିଠାରେ ଏହା ଚଳାଇବାଳା। ସେମାନେ ପଚାରିଲେ: 'ଭଗବାନ, ଏପରି ଅନିଚ୍ଛାଶୀଳ ଥିଲେ କିପରି ଏହି ଶରୀରକୁ ଚେତନାଶୀଳ କରେ ଓ ଚଳାଇଥାଏ?' ପ୍ରଜାପତି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
स वा एष सूक्ष्मोऽग्राह्योऽदृश्यः पुरुषसंज्ञको बुद्धिपूर्वमिहैवावर्ततेंऽशेन सुषुप्तस्यैव बुद्धिपूर्वं निबोधयत्यथ योह खलु वावाइतस्यांशोऽयं यश्चेतनमात्रः प्रतिपूरुषं क्षेत्रज्ञः सङ्कल्पाध्यवसायाभिमानलिङ्गः प्रजापतिर्विश्वक्षस्तेन चेतनेनेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति ते होचुर्भगवन्नीदृशस्य कथमंशेन वर्तनमिति तान्होवाच
ଏହି ଆତ୍ମା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଧରିପାରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ, ଯାହାକୁ ପୁରୁଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହା ଚେତନା ସହିତ ଏଠାରେ ଘୂରେ, ଏବଂ ସୁସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଏହା ଅଂଶରେ ଚେତନା ସହିତ ଜାଗେ। ଏହାର ଯେଉଁ ଅଂଶ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିରେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ସଙ୍କଳ୍ପ, ନିଶ୍ଚୟ ଓ ଅଭିମାନର ଚିହ୍ନ ସହିତ, ସେଇ ପ୍ରଜାପତି, ସବୁକିଛି ଦେଖୁଥିବା। ଏହି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଚେତନାଶୀଳ ହୁଏ, ଏହିଠାରେ ଏହା ଚଳାଇବାଳା। ସେମାନେ ପଚାରିଲେ: 'ଭଗବାନ, ଏପରି ଏକ ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା କିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ?' ପ୍ରଜାପତି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
प्रजापतिर्वा एषोऽग्रेऽतिष्ठत्स नारमतैकः स आत्मनमभिध्यायद्बव्हीः प्रजा असृजत्त अस्यैवात्मप्रबुद्धा अप्राणा स्थाणुरिव तिष्ठमाना अपश्यत्स नारमत सोऽमन्यतैतासं प्रतिबोधनायाभ्यन्तरं प्राविशानीत्यथ स वायुमिवात्मानं कृत्वाभ्यन्तरं प्राविशत्स एको नाविशत्स पञ्चधात्मानं प्रविभज्योच्यते यः प्राणोऽपानः समान उदानो व्यान इति
ଆରମ୍ଭରେ ପ୍ରଜାପତି ଏକାକି ଥିଲେ । ସେ ଖୁସି ହେଉନଥିଲେ । ସେ ନିଜକୁ ଭାବି, ବହୁତ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କଲେ । ଏହି ପ୍ରଜାମାନେ ତାଙ୍କରୁ ଜାଗ୍ରତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରାଣ ବିନା ଥିଲେ, ଦଣ୍ଡ ଭଳି ଅଚଳ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ । ଏହା ଦେଖି ସେ ପୁଣି ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ । ସେ ଭାବିଲେ, 'ଏମାନେ ଜାଗିଉନ୍ତୁ ବୋଲି, ମୁଁ ନିଜେ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି ।' ତେଣୁ ସେ ପବନ ସ୍ୱରୂପ ହୋଇ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ସେ ଏକାକି ପ୍ରବେଶ କଲେ ନାହିଁ; ନିଜକୁ ପାଞ୍ଚ ଭାଗରେ ବାଣ୍ଟି, ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସମାନ, ଉଦାନ ଓ ବ୍ୟାନ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ ।
अथोपांशुरन्तर्याम्यमिभवत्यन्तर्याममुपांशुमेतयोरन्तराले चौष्ण्यं मासवदौष्ण्यं स पुरुषोऽथ यः पुरुषः सोऽग्निर्वैश्वानरोऽप्यन्यत्राप्युक्तमयमग्निर्वैश्वानरो योऽयमनन्तः पुरुषो येनेदमन्नं पच्यते यदिदमद्यते तस्यैष घोषो भवति यदेतत्कर्णावपिधाय शृणोति स यदोत्क्रमिष्यन्भवति नैनं घोषं शृणोति
ଏହି ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ ଯେତେବେଳେ ଭିତରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ମାସର ତାପ ଭଳି ଉଷ୍ଣତା ଥାଏ । ସେ ଯିଏ ପୁରୁଷ, ସେହିଏ ଅଗ୍ନି, ଭିତରର ବୈଶ୍ୱାନର ଅଗ୍ନି । ଅନ୍ୟଠାରେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ: ଏହି ବୈଶ୍ୱାନର ଅଗ୍ନି ହେଉଛି ଭିତରର ପୁରୁଷ, ଯାହା ଖାଦ୍ୟକୁ ରନ୍ଧେ ଓ ପାଚନ କରେ । ଏହାର ଧ୍ୱନି ହେଉଛି, ଯେଉଁଟି ଆମେ କାନ ଢାକିଲେ ଶୁଣିପାରୁ । ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣ ଚାଲିଯିବାକୁ ଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହି ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଏ ନାହିଁ ।
स वा एष पञ्चधात्मानं प्रविभज्य निहितो गुहायां मनोमयः प्राणशरीरो बहुरूपः सत्यसं कल्प आत्मेति स वा एषोऽस्य हृदन्तरे तिष्ठन्नकृतार्थोऽमन्यतार्थानसानि तत्स्वानीमानि भित्त्वोदितः पञ्चभी रश्मिभिर्विषयानत्तीति बुद्धीन्द्रियाणि यानीमान्येतान्यस्य रश्मयः कर्मेन्द्रियाण्यस्य हया रथः शरीरं मनो नियन्ता प्रकृतिमयोस्य प्रतोदनेन खल्वीरितं परिभ्रमतीदं शरीरं चक्रमिव मृते च नेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति
ଏହି ପ୍ରାଣ ନିଜକୁ ପାଞ୍ଚ ଭାଗରେ ବାଣ୍ଟି, ମନର ଗୁହାରେ ରହିଛି, ପ୍ରାଣ ଦେହ ଭଳି, ବହୁ ରୂପରେ, ସତ୍ୟ ସଙ୍କଳ୍ପ ସ୍ୱରୂପ ଆତ୍ମା । ସେ ହୃଦୟ ଭିତରେ ବସି, କୌଣସି କାମନା ପୂରଣ ନ ହେଲେ ଅନ୍ୟ କାମନା ଭାବେ । ପରେ ନିଜ ଦେହର ଦେଉଳ ଭାଙ୍ଗି, ପାଞ୍ଚ ରଶ୍ମି ଦ୍ୱାରା ବାହାରୁଥିବା ଭୋଗ୍ୟବସ୍ତୁ ଉପଭୋଗ କରେ । ଏହି ପାଞ୍ଚ ରଶ୍ମି ହେଉଛି ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ, କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ଘୋଡ଼ା, ଦେହ ହେଉଛି ରଥ, ମନ ହେଉଛି ସାରଥି । ପ୍ରକୃତିର ଚାବୁକ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦେହ ଚକ୍ର ଭଳି ଘୂରୁଛି । ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଏହି ଦେହ ଆଉ ଚେତନାବାନ୍ ଭାବେ ରହେ ନାହିଁ, ଏବଂ ଚଳିତ ମଧ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ ।
अस्ति खल्वन्योऽपरो भूतात्मा योऽयं सितासितैः कर्मफलैरभिभूयमानः सदसदयोनिमापद्यत इत्यवाचीं वोर्ध्वां गतिं द्वन्द्वैरभिभूयमानः परिभ्रमतीत्यस्योपव्याख्यानं पञ्च तन्मात्राणि भूतशब्देनोच्यन्ते पञ्च महाभूतानि भूतशब्देनोच्यन्तेऽथ तेषां यः समुदायः शरीरमित्युक्तमथ यो ह खलु वाव शरीरमित्युक्तं स भूतात्मेत्युक्तमथास्ति तस्यात्मा बिन्दुरिव पुष्कर इति स वा एषोऽभिभूतः प्राकृत्यैर्गुणैरित्यतोऽभिभूतत्वात्संमूढत्वं प्रयात्यसंमूढस्त्वादात्मस्थं प्रभुं भगवन्तं कारयितारं नापश्यद्गुणौघैस्तृप्यमानः कलुषीकृतास्थिरश्चञ्चलो लोलुप्यमानः सस्पृहो व्यग्रश्चाभिमानत्वं प्रयात इत्यहं सो ममेदमित्येवं मन्यमानो निबध्नात्यात्मनात्मानं जालेनैव खचरः कृतस्यानुफलैरभिभूयमानः परिभ्रमतीति
ନିଶ୍ଚୟ ଅନ୍ୟ ଏକ ଭୂତାତ୍ମା ଅଛି, ଯିଏ ଏହି ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳରେ ବାନ୍ଧାଯାଏ, ଭଲ ଓ ଖରାପ ଜନ୍ମ ନେଉଥାଏ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପଡ଼ି, ଉପରକୁ କିମ୍ବା ତଳକୁ ଯାଉଥାଏ, ଭ୍ରମଣ କରୁଥାଏ। ଏହାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହେଉଛି: ପାଞ୍ଚଟି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ 'ଭୂତ' ବୋଲାଯାଏ, ପାଞ୍ଚଟି ମହାଭୂତକୁ ମଧ୍ୟ 'ଭୂତ' କୁହାଯାଏ, ଏହାମାନଙ୍କର ଏକତ୍ରିକତାକୁ 'ଦେହ' କୁହାଯାଏ। ଯାହାକୁ 'ଦେହ' କୁହାଯାଏ, ସେଠାରେ 'ଭୂତାତ୍ମା' ରହିଛି। ଏହି ଦେହର ଭିତରେ ଏକ ଆତ୍ମା ଅଛି, ଯେଉଁଠି ହେଉଛି ପଦ୍ମରେ ଥିବା ଜଳବିନ୍ଦୁ ପରି। ଏହି ଭୂତାତ୍ମା ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧାଯାଏ; ଏହି ବାନ୍ଧା ହେବା ଦ୍ୱାରା ଭ୍ରମିତ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଭ୍ରମିତ ନୁହେଁ, ସେତେବେଳେ ନିଜ ଭିତରେ ବସିଥିବା ପ୍ରଭୁ, ଭଗବାନ୍, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରେନାହିଁ। ଗୁଣମାନେର ଆନନ୍ଦରେ ତୃପ୍ତି ହୋଇ, ଅଶୁଦ୍ଧ, ଅସ୍ଥିର, ଚଞ୍ଚଳ, ଲୋଭୀ, ଆସକ୍ତ, ଅସ୍ଥିର ମନରେ ଏହି ଆତ୍ମା 'ମୁଁ ଏହି, ଏହା ମୋର' ବୋଲି ଭାବି, ଅଭିମାନରେ ଏଠାକୁ ପହଞ୍ଚେ। ଏହିପରି ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନିଜେ ଜାଲରେ ପକାଇ ରଖେ, କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳରେ ବାନ୍ଧାଯାଇ, ଫଳ ନ ମିଳି ଭ୍ରମଣ କରୁଥାଏ।
अथान्यत्राप्युक्तं यः कर्ता सोऽयं वै भूतात्मा करणैः कारयितान्तःपुरुषोऽथ यथाग्निनायःपिण्डो वाभिभूतः कर्तृभिर्हन्यमानो नानात्वमुपैत्येवं वाव खल्वसौ भूतात्मान्तःपुरुषेणाभिभूतो गुणैर्हन्यमानो नानात्वमुपैत्यथ यत्त्रिगुणं चतुरशीतिलक्षयोनिपरिणतं भूतत्रिगुणमेतद्वै नानात्वस्य रूपं तानि ह वा इमानि गुणानि पुरुषेणेरितानि चक्रमिव चक्रिणेत्यथ यथायःपिण्डे हन्यमाने नाग्निरभिभूयत्येवं नाभिभूयत्यसौ पुरुषोऽभिभूयत्ययं भूतात्मोपसंश्लिष्टत्वादिति
ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନରେ କୁହାଯାଇଛି: କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ହେଉଛି ଏହି ଭୂତାତ୍ମା, ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କାମ କରେ, ଏବଂ ଅନ୍ତଃପୁରୁଷ ହେଉଛି ପ୍ରଧାନ କର୍ତ୍ତା। ଯେପରି ଲୋହା ଗଠିକୁ ଅନ୍ୟମାନେ ଆଘାତ କଲେ, ସେ ଦମିତ ହୋଇ ବିଭିନ୍ନ ଆକାର ନେଇଥାଏ, ସେପରି ଏହି ଭୂତାତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତଃପୁରୁଷ ଦ୍ୱାରା ଦମିତ ହୋଇ ଗୁଣମାନଙ୍କ ଆଘାତରେ ବିଭିନ୍ନ ଆକାର ଧାରଣ କରେ। ଏହି ତିନି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଚଉରାଶି ଲକ୍ଷ ଯୋନିରେ ଯେଉଁ ରୂପକୁ ନେଇଥାଏ, ସେହି ହେଉଛି ଭୂତାତ୍ମାର ବିଭିନ୍ନତାର ରୂପ। ଏହି ଗୁଣମାନେ ପୁରୁଷଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ହୋଇ ଚକ୍ରରେ ନାଭି ପରି ଘୂରୁଛନ୍ତି। ଯେପରି ଲୋହା ଗଠି ଭାଙ୍ଗିଲେ ଅଗ୍ନି ଦମିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେପରି ପୁରୁଷ ଦମିତ ହୁଏ ନାହିଁ; ଭୂତାତ୍ମା ତାଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଥିବାରୁ ଦମିତ ହୁଏ।
अथान्यत्राप्युक्तं संमोहो भयं विषादो निद्रा तन्द्री व्रणो जरा शोकः क्षुत्पिपासा कार्पण्यं क्रोधो नास्तिक्यमज्ञानं मात्सर्यं वैकारुण्यं मूढत्वं निर्व्रीडत्वं निकृतत्वमुद्धातत्वमसमत्वमिति तामसान्वितस्तृष्णा स्नेहो रागो लोभो हिंसा रतिर्दृष्टिव्यापृतत्वमीर्ष्या काममवस्थितत्वं चञ्चलत्वं जिहीर्षार्थोपार्जनं मित्रानुग्रहणं परिग्रहावलम्बोऽनिष्टेष्विन्द्रियार्थेषु द्विष्टिरिष्टेश्वभिषङ्ग इति राजसान्वितैः परिपूर्ण एतैरभिभूत इत्ययं भूतात्मा तस्मान्नानारूपाण्याप्नोतीत्याप्नोतीति
ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନରେ କୁହାଯାଇଛି: ଭ୍ରମ, ଭୟ, ନିରାଶା, ଘୁମ, ଅଳସ୍ୟ, ଘାଉ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ଦୁଃଖ, ଭୋକ ଓ ତିଆସ, ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା, କ୍ରୋଧ, ଅନାସ୍ଥିକତା, ଅଜ୍ଞାନ, ଇର୍ଷ୍ୟା, କ୍ରୂରତା, ମୂଢ଼ତା, ଲଜ୍ଜାହୀନତା, ଧୋଖା, ଅହଂକାର, ଅସମତା—ଏହାମାନେ ତମସ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ। ତିଆସ, ସ୍ନେହ, ଆସକ୍ତି, ଲୋଭ, ହିଂସା, ସୁଖ, ଦୃଷ୍ଟିରେ ଆସକ୍ତି, ଇର୍ଷ୍ୟା, କାମନା, ଅସ୍ଥିରତା, ଲାଲସା, ଧନ ଅର୍ଜନର ଚେଷ୍ଟା, ବନ୍ଧୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା, ସମ୍ପତ୍ତିରେ ଆଶ୍ରୟ, ଅପ୍ରିୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟରେ ଦ୍ୱେଷ, ପ୍ରିୟରେ ଆସକ୍ତି—ଏହିମାନେ ରଜସ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ। ଏହିମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଦମିତ ହୋଇ, ଏହି ଭୂତାତ୍ମା ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରେ।
ତୃତୀୟ ପ୍ରପାଠକ। ତାପରେ ଯେଉଁମାନେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ରେତସ୍ ଅଟୁଟ ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ବହୁତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ, ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇ କହିଲେ: 'ଭଗବନ୍, ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ। ଆମକୁ ଶିଖାନ୍ତୁ, କାରଣ ଆମ ପାଇଁ ଆପଣ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ। ଏହି ଭୂତାତ୍ମାର ଅତିଥି କିଏ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ସାୟୁଜ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରାଯାଏ?' ସେମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
अथान्यत्राप्युक्तं महानदीषूर्मय इव निवर्तकमस्य यत्पुराकृतं समुद्रवेलेव दुर्निवार्यमस्य मृत्योरागमनं सदसत्फलमयैर्हि पाशैः पशुरिव बद्धं बन्धनस्थस्येवास्वातन्त्र्यं यमविषयस्थस्यैव बहुभयावस्थं मदिरोन्मत्त इवामोदममदिरोन्मत्तं पाप्मना गृहीत इव भ्राम्यमाणं महोरगदष्ट इव विपदृष्टं महान्धकार इव रागान्धमिन्द्रजालमिव मायामयं स्वप्नमिव मिथ्यादर्शनं कदलीगर्भ इवासारं नट इव क्षणवेषं चित्रभित्तिरिव मिथ्यामनोरममित्यथोक्तम् ॥ शब्दस्पर्शादयो येऽर्था अनर्था इव ते स्थिताः । येष्वासक्तस्तु भूतात्मा न स्मरेच्च परं पदम्
ଅନ୍ୟଏଠାରେ କୁହାଯାଇଛି — ବଡ଼ ନଦୀରେ ତରଙ୍ଗ ଯେପରି ଆସିବା ଅଟଳ, ପୂର୍ବରୁ କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଫେରି ଆସେ; ମୃତ୍ୟୁର ଆଗମନ ସମୁଦ୍ର ପରି ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ। ସଦ୍-ଅସଦ୍ ଫଳର ଦୃଢ଼ ରସିରେ ବନ୍ଧା, ପଶୁ ପରି ନିଜେ ଅସ୍ୱାଧୀନ, ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ିଥିବା ଲୋକ ପରି ଅନ୍ୟର ଆଞ୍ଚଳରେ। ଯମଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅନେକ ଭୟରେ ଘିରିଥାଏ। ମଦରେ ମତ୍ତ ଲୋକ ପରି ଅନ୍ୟଥା ଆନନ୍ଦ ପାଏ, ପାପରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଏଠୁ ସେଠୁ ଭ୍ରମଣ କରେ। ବଡ଼ ସାପର କାଟରେ ଯେପରି ଭୟ ଦେଖାଏ, ରାଗର ଅନ୍ଧକାରରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଯାଏ। ମାୟାର ଜାଲ ପରି ଭ୍ରମରେ ରହେ, ସ୍ୱପ୍ନ ପରି ମିଥ୍ୟା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖେ। କଦଳୀ ଗଭା ପରି ଅସାର, ନଟ ପରି କ୍ଷଣିକ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଥାଏ, ଚିତ୍ରାଙ୍କିତ ଦିଵାଳ ପରି ମିଥ୍ୟା ରୂପରେ ଆନନ୍ଦ ମାନେ। ଏମିତି କୁହାଯାଇଛି — ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଆଦି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜନିତ ବସ୍ତୁ ଦେଖିବାକୁ ଯେପରି ଅର୍ଥବାନ୍, ତଥାପି ସେଗୁଡ଼ିକ ଅସାର। ଯେତେବେଳେ ଜଡ଼ ଆତ୍ମା ଏହାକୁ ଆସକ୍ତି ଦେଉଛି, ସେତେବେଳେ ପରମ ପଦକୁ ସ୍ମରଣ କରିପାରେ ନାହିଁ।
अयं वा व खल्वस्य प्रतिविधिर्भूतात्मनो यद्येव विद्याधिगमस्य धर्मस्यानुचरणं स्वाश्रमेष्वानुक्रमणं स्वधर्म एव सर्वं धत्ते स्तम्भशाखेवेतराण्यनेनोर्ध्वभाग्भवत्यन्यथधः पतत्येष स्वधर्माभिभूतो यो वेदेषु न स्वधर्मातिक्रमेणाश्रमी भवत्याश्रमेष्वेवावस्थितस्तपस्वी चेत्युच्यत एतदप्युक्तं नातपस्कस्यात्मध्यानेऽधिगमः कर्मशुद्धिर्वेत्येवं ह्याह ॥ तपसा प्राप्यते सत्त्वं सत्त्वात्सम्प्राप्यते मनः । मनसा प्राप्यते त्वात्मा ह्यात्मापत्त्या निवर्तत इति
ଏହି ଜଡ଼ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଏହା ହେଉଛି ପ୍ରତିକାର — ଜ୍ଞାନ ଅଧିଗମ, ଧର୍ମର ଅନୁଷ୍ଠାନ, ନିଜ ଆଶ୍ରମର ନିୟମ ଅନୁସରଣ, ଏବଂ ନିଜ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହିବା। ଗଛର ତଣ୍ଡି ଓ ଶାଖା ପରି ସମସ୍ତ କିଛି ଏହାରେ ନିର୍ଭର କରେ; ଏହା ଛାଡ଼ିଲେ ତଳକୁ ପଡ଼ିଯାଏ। ଯିଏ ନିଜ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ବେଦର ଆଦେଶ ଅଟୁଟ ରଖିଥାଏ, ନିଜ ଆଶ୍ରମରେ ଅବିଚଳ ରହିଥାଏ, ସେ ତପସ୍ବୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହିଥିରେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି — ତପସ୍ୟା ଛାଡ଼ି ଆତ୍ମଧ୍ୟାନ ଲାଭ ହୁଏ ନାହିଁ, କର୍ମର ଶୁଦ୍ଧି ଦରକାର। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି — 'ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି ମିଳେ, ଶୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ମନ ଲାଭ ହୁଏ, ମନ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ପାଇଯାଏ, ଆତ୍ମାକୁ ପାଇଲେ ପୁନି ଏହା ରୁଟିଯାଏ।'