ଏଉଁ ଉପନିଷଦର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଜିଜ୍ଞାସା ହେଉଛି—ଇହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକର ସ୍ୱଭାବ କ’ଣ? ସେମାନେ ସ୍ୱୟଂକ୍ରିୟା କରନ୍ତି କି? ଏଉଁ ଦେହରେ କିଏ ଏମାନଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ? ଉତ୍ତର ମିଳିଲା—ଏମାନେ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱଭାବର, ଆତ୍ମା ଏମାନଙ୍କର ଉତ୍ସ। ଆପ୍ସରା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣଗୁଡିକ ଏମାନଙ୍କର ରୂପ; ପାଞ୍ଚ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଆତ୍ମା ଭୋଗ୍ୟ ବସ୍ତୁଗୁଡିକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ଏହି ଆତ୍ମା କିଏ? ସେ ଶୁଦ୍ଧ, ପରିଶୁଦ୍ଧ, ଶୂନ୍ୟ, ଶାନ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣର ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଇଥାଏ। ତାହାର ଚିହ୍ନ ହେଉଛି—ଅଗ୍ନିରେ ତାପ, ଜଳରେ ସାର, ଅନ୍ଧକାରରେ ଆନନ୍ଦ; କିଛି ଲୋକ କହନ୍ତି—ଏହି ଆତ୍ମା ହେଉଛି କଥା, ଶ୍ରବଣ, ଦୃଷ୍ଟି, ମନ, ଶ୍ୱାସ; ଅନ୍ୟେ କହନ୍ତି—ବୁଦ୍ଧି, ଦୃଢତା, ସ୍ମୃତି, ଜ୍ଞାନ। ଅନ୍ୟେ କହନ୍ତି—ବିଜ ଥିଲେ ଯେପରି ଅଙ୍କୁର ଉପଜେ, ଅଗ୍ନିରୁ ଧୂଆଁ, ଶିଖା, ଚିଙ୍ଗାରି ଉପଜେ; ଏହି ଆତ୍ମାରୁ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଆପ୍ସରା, ଶ୍ୱାସ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିକାର ଉପଜନ୍ତି। ଏହି ଆତ୍ମାରୁ ସମସ୍ତ ଶ୍ୱାସ, ସମସ୍ତ ଲୋକ, ସମସ୍ତ ବେଦ, ସମସ୍ତ ଦେବତା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଉପଜନ୍ତି। ତାହାର ଉପନିଷଦ ହେଉଛି ‘ସତ୍ୟର ସତ୍ୟ’। ଯେପରି ଅଗ୍ନିରୁ କ୍ଷିର ଧୂଆଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହି ମହାସ୍ୱରୁପରୁ ତାହାର ଶ୍ୱାସ ହେଉଛି ଋଗ୍ବେଦ, ଯଜୁର୍ବେଦ, ସାମବେଦ, ଅଥର୍ବାଙ୍ଗିରସ, ଇତିହାସ, ପୁରାଣ, ଜ୍ଞାନ, ଉପନିଷଦ, ଶ୍ଲୋକ, ସୂତ୍ର, ଭାଷ୍ୟ, ଟିକା—ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାହାର ଅଂଶ। ଏହି ଅଗ୍ନି ପାଞ୍ଚଭାଗର, ଅର୍ଥାତ ବର୍ଷ; ତାହାର ଇଟି ହେଉଛି ବସନ୍ତ, ଗ୍ରୀଷ୍ମ, ବର୍ଷା, ଶରତ, ଶୀତ—ଏଗୁଡିକ ମୁଣ୍ଡ, ପାଖ, ପାର୍ଶ୍ୱ, ପୃଷ୍ଠ। ଏହି ଅଗ୍ନି କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କର; ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ପ୍ରଥମ ବେଦି। ଏହା ଦ୍ୱାରା ହାତରେ ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତାକୁ ମଧ୍ୟଯୋଗରେ ଉଠାଇ ତାହାକୁ ବାୟୁକୁ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ। ଶ୍ୱାସ ବାୟୁ, ଶ୍ୱାସ ଅଗ୍ନି; ଏହି ଇଟି ପ୍ରାଣ, ବ୍ୟାନ, ଅପାନ, ସମାନ, ଉଦାନ—ଏଗୁଡିକ ମୁଣ୍ଡ, ପାଖ, ପାର୍ଶ୍ୱ, ପୃଷ୍ଠ। ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ବେଦି; ଏହା ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତାକୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଉଠାଇ ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ। ଆଦିତ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ର; ଏହି ଅଗ୍ନି ତାହାର; ତାହାର ଇଟି ହେଉଛି ଋଗ୍, ଯଜୁସ୍, ସାମ, ଅଥର୍ବାଙ୍ଗିରସ, ଇତିହାସ, ପୁରାଣ—ଏଗୁଡିକ ମୁଣ୍ଡ, ପାଖ, ପୃଷ୍ଠ, ପାର୍ଶ୍ୱ। ତୃତୀୟ ବେଦି; ଏହା ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତାକୁ ଆତ୍ମଜ୍ଞକୁ ଉଠାଇ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ। ଆତ୍ମଜ୍ଞ ଉଠିବା ପରେ ତାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ; ସେଠାରେ ସେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ। ପୃଥିବୀ ଗୃହପତ୍ୟା ଅଗ୍ନି, ମଧ୍ୟଯୋଗ ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି, ସ୍ୱର୍ଗ ଆହବନୀୟ। ଏଗୁଡିକରୁ ଶୁଦ୍ଧ, ପରିଶୁଦ୍ଧ, ଚମକୁଥିବା ଅଗ୍ନି ଉପଜେ, ଯାହା ଯଜ୍ଞକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। ଶୁଦ୍ଧ, ପରିଶୁଦ୍ଧ, ଚମକୁଥିବା ଅଗ୍ନିର ସଂଗ୍ରହ ହେଉଛି ଉଦର; ତେଣୁ ଅଗ୍ନିକୁ ଉପାସନା, ଧ୍ୟାନ, ସ୍ତୁତି, ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ। ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା ଅନ୍ନ ଗ୍ରହଣ କରି ଦେବତାର ଧ୍ୟାନ କରେ: "ସୁବৰ্ণମୟ, ପକ୍ଷୀ, ହୃଦୟରେ ବସିଥିବା, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ହଂସ, ଚମକୁଥିବା ବୃଷ, ଏହି ଅଗ୍ନିକୁ ଆମେ ଅର୍ପଣ କରୁଛୁ।" ଏହା ମନ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଭାବେ ଚିନ୍ତନ କରେ: "ସବିତାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତେଜସ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ, ଏହା ବୁଦ୍ଧିରେ ବସିଥାଏ, ଧ୍ୟାନୀ ମନ ଶାନ୍ତିର ପଥ ଭାବେ ଏହାକୁ ଅନୁସରେ ଓ ଆତ୍ମାରେ ବସାଏ।" ଏହି ବିଷୟରେ ଶ୍ଲୋକ ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ: 1. ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଇନ୍ଦନ ନଥିଲେ ନିଜ ଉତ୍ସରେ ନିବୃତି ହୁଏ, ତେଣୁ ମନ ଚେତନା ନିବୃତି ହେଲେ ନିଜ ଉତ୍ସରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। 2.