ଏହି ଉପନିଷଦର ପଞ୍ଚମ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ଏବେ ଷଷ୍ଠ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏହି ଆତ୍ମା ଦୁଇପ୍ରକାରରେ ନିଜକୁ ଧାରଣ କରେ—ଏକଟି ଶ୍ୱାସ ଭାବରେ, ଅନ୍ୟଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ। ଏହି ଦୁଇଟି ତାଙ୍କର ଉପାୟ—ଭିତରେ ଏବଂ ବାହାରେ, ଦିନ ଏବଂ ରାତି; ଏହି ଦୁଇଟି ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହେଉଛନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ବାହ୍ୟ ଆତ୍ମା, ଶ୍ୱାସ ଭିତର ଆତ୍ମା; ବାହ୍ୟ ଆତ୍ମାକୁ ଭିତର ଆତ୍ମାର ଚଳାଚଳ ଦ୍ୱାରା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ। ଏହି ଚଳାଚଳ ଏଠାରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଯେ କୌଶଳୀ, ନିର୍ମଳ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟମିତ, ଶୁଦ୍ଧ ମନ, ଭକ୍ତ, ମନକୁ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ କରିଛି—ସେ, ଭିତର ଆତ୍ମାର ଚଳାଚଳ ଦ୍ୱାରା ବାହ୍ୟ ଆତ୍ମାକୁ ଅନୁମାନ କରେ। ଏହି ଚଳାଚଳ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହେଲା। ଏବେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆତ୍ମା, ଯେ ମୋତେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଦେଖିଥାଏ, ସେ ହୃଦୟର ମନ୍ଦାର ମଧ୍ୟରେ ବସି ଖାଦ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରେ। ଏହି ହୃଦୟର ମନ୍ଦାର ମଧ୍ୟରେ ବସି ଖାଦ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରୁଥିବା ଆତ୍ମା ଅଗ୍ନି ଭାବରେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସିଛି, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆକାର, କାଳ ଭାବରେ, ଅଦୃଶ୍ୟ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଖାଦ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରୁଥିବା। ମନ୍ଦାର କ’ଣ? ଏହା କ’ଣରୁ ଗଠିତ? ମନ୍ଦାର ହେଉଛି ଆକାଶ, ଏବଂ ଚାରି ଦିଗ ଓ ଚାରି ଉପଦିଗ ଏହାର ପତ୍ର। ଏଠାରେ ଅଗ୍ନି ଆଗକୁ ଚଳାଇଥାଏ; ଏହି ଶ୍ୱାସ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ। ଏହି ଦୁଇଟିକୁ ମନ୍ତ୍ର ଓ ସାବିତ୍ରୀ ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ବ୍ରହ୍ମର ଦୁଇଟି ଆକାର ଅଛି—ପ୍ରକଟ ଓ ଅପ୍ରକଟ। ପ୍ରକଟ ଅସତ୍ୟ, ଅପ୍ରକଟ ସତ୍ୟ। ସେହି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ। ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛି ଆଲୋକ; ଆଲୋକ ହେଉଛି ସୂର୍ଯ୍ୟ। ଏହି ଆତ୍ମା, ‘ଓଁ’ ଦ୍ୱାରା ଉଲ୍ଲେଖିତ। ସେ ନିଜକୁ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭଜିତ କରିଛି; ‘ଓଁ’ର ତିନି ଅକ୍ଷର ଅଛି। ଏହି ତିନି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଏକାଠି ହୋଇଛି। ଏହିପରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହେଉଛି। ଏହିପରି, ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ‘ଓଁ’ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଏହିପରି ଏକତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତି କରିବା ଉଚିତ। ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ କୁହାଯାଇଛି: ଉଦ୍ଗୀଥ ହେଉଛି ପ୍ରଣବ; ପ୍ରଣବ ହେଉଛି ଉଦ୍ଗୀଥ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଉଦ୍ଗୀଥ; ଏହି ହେଉଛି ପ୍ରଣବ। ଏହିପରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହେଉଛି: ଉଦ୍ଗୀଥ, ପ୍ରଣବ ଭାବରେ, ନେତା, ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ନିଦ୍ରାହୀନ, ବୃଦ୍ଧିହୀନ, ମୃତ୍ୟୁହୀନ, ତିନି ପଦ, ତିନି ଅକ୍ଷର, ପୁନଃ ପାଞ୍ଚ ଭାଗ, ଗୁହାରେ ଲୁଚିଥିବା ଜ୍ଞାତବ୍ୟ। ଏହିପରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହେଉଛି: ଉପରେ ମୂଳ, ତିନି ପଦର ବ୍ରହ୍ମ, ଶାଖା—ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ; ଏକ, ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ନାମକ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମ, ଏହାର ଦୀପ୍ତି ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଏହି ଅକ୍ଷରର ସାର। ଏହିପରି, ‘ଓଁ’ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଏକାଠି ତା’ର ରସ ଜାଣିବାକୁ ପାରେ। ଏହି ଅକ୍ଷର ପବିତ୍ର, ଏହି ଅକ୍ଷର ସର୍ବୋଚ୍ଚ। ଏହି ଅକ୍ଷରକୁ ଜାଣି, ଯେ କିଛି ଚାହେ, ତାହା ପାଇଁ। ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ କୁହାଯାଇଛି: ଏହି ଅକ୍ଷର ନବ୍ବେ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ, ନିଜ ଶବ୍ଦର ପରି। ଏହା ଲିଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ: ‘ଓଁ’ ନାରୀ, ପୁରୁଷ ଓ ନପୁଂସକ। ଦୀପ୍ତିମାନ୍: ‘ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆଦିତ୍ୟ’—ଏହିପରି ଦୀପ୍ତି। ଶ୍ରେଷ୍ଠ: ‘ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ’—ଏହିପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠତା। ମୁଁହ ପରି: ‘ଗାର୍ହପତ୍ୟ, ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି, ଆହବନୀୟ।’ ଜ୍ଞାନମୟ: ‘ଋଗ୍, ଯଜୁସ୍, ସାମନ୍।’ ଲୋକ ସହିତ: ‘ଭୂଃ, ଭୁଵଃ, ସ୍ୱର୍।’ ସମୟ ସହିତ: ‘ଅତୀତ, ବର୍ତ୍ତମାନ, ଭବିଷ୍ୟତ୍।’ ଶକ୍ତିମୟ: ‘ପ୍ରାଣ, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ।’ ପୋଷକ: ‘ଖାଦ୍ୟ, ଜଳ, ଚନ୍ଦ୍ର।’ ଚେତନ: ‘ବୁଦ୍ଧି, ମନ, ଅହଂ।’ ପ୍ରାଣମୟ: ‘ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ବ୍ୟାନ।’ ଏହିପରି ‘ଓଁ’ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ସମସ୍ତ ଦର୍ଶାଯାଏ, ସମ୍ମାନିତ ଓ ଅର୍ପିତ। ଏହିପରି, ସତ୍ୟକାମ, ଉଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ ଓ ନିମ୍ନ ବ୍ରହ୍ମ ଏହି ‘ଓଁ’ ଅକ୍ଷର। ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଏହା ଅନୁଚ୍ଚାରିତ ଥିଲା। ପ୍ରଜାପତି, ତପସ୍ୟା କରି, ‘ଭୂଃ, ଭୁଵଃ, ସ୍ୱର୍’ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ଏହି ହେଉଛି ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆକାର, ଯାହା ଲୋକ ଭାବରେ। ‘ସ୍ୱର୍’ ଏହାର ମୁଁହ, ‘ଭୁଵଃ’ ନାଭି, ‘ଭୂଃ’ ପାଦ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହାର ଚକ୍ଷୁ, ଏବଂ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ମାନବ ମାପ ଚଳାଇଥାଏ। ସତ୍ୟ ହେଉଛି ଚକ୍ଷୁ। ଆତ୍ମା, ଚକ୍ଷୁରେ ବସି, ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଚଳାଇଥାଏ। ଏହିପରି, ‘ଭୂଃ, ଭୁଵଃ, ସ୍ୱର୍’ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ପ୍ରଜାପତି, ସମସ୍ତର ଆତ୍ମା, ସର୍ବଦ୍ରଷ୍ଟା ଭାବରେ ପୂଜା ହୁଏ। ଏହି ଆକାର ସମସ୍ତକୁ ଧାରଣ କରେ; ଏହାରେ ସମସ୍ତ ଅଛି, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ଏହି ଅଛି। ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ‘ତତ୍ ସବିତୁର୍ ବରେଣ୍ୟମ୍’—ଏହି ହେଉଛି ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସବିତା। ଏହିପରି, ଆତ୍ମାକୁ ଚାହିଁ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ମନ୍ତ୍ର କହନ୍ତି। ‘ଭର୍ଗୋ ଦେବସ୍ୟ ଧୀମହି’—ସବିତା ହେଉଛି ଦେବ; ଏହିପରି ତାଙ୍କର ‘ଭର୍ଗ’ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ‘ଧିଯୋ ଯୋ ନଃ ପ୍ରଚୋଦୟାତ୍’—ଧି ହେଉଛି ବୁଦ୍ଧି; ସେ ଆମର ବୁଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରେରିତ କରନ୍ତୁ। ଏବେ, ‘ଭର୍ଗ’—ସୂର୍ଯ୍ୟର ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିବା ନେତା ‘ଭର୍ଗ’ ନାମକ; ତାଙ୍କର ଚଳାଚଳ ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା, ଏହିପରି ‘ଭର୍ଗ’। ତିନି ଅକ୍ଷର: ‘ଭ’—ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଆଲୋକିତ କରେ; ‘ର’—ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି; ‘ଗ’—ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କରେ ଯାଉଛି, ତାଙ୍କୁ ଆସୁଛି। ଏହିପରି ‘ଭ-ର-ଗ’ ଦ୍ୱାରା ସେ ‘ଭର୍ଗ’। ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ସଦା ଦୀପ୍ତିମାନ୍; ସବିତା ହେଉଛି ପ୍ରେରକ; ଆଦିତ୍ୟ ଦେଉଛି; ପାବନ ଶୁଧ୍ଧ କରେ; ଭର୍ତ୍ତା ଭରିଥାଏ। ଏହିପରି, ଆତ୍ମାର ଆତ୍ମା ହେଉଛି ଅମର, ଚିନ୍ତକ, ଜ୍ଞାତା, ଚଳକ, ମୁକ୍ତ, ଆନନ୍ଦଦାୟକ, କର୍ତ୍ତା, କଥାକାର, ରସାସ୍ଵାଦକ, ଘ୍ରାଣକ, ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଶ୍ରୋତା, ସ୍ପର୍ଶକ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଶରୀରରେ ବସିଛି। ଦ୍ୱିତୀୟ ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, ଶୁଣିବା, ଦେଖିବା, ଘ୍ରାଣ, ରସାସ୍ଵାଦ, ସ୍ପର୍ଶ—ସମସ୍ତ ଅନୁଭବ। ଆତ୍ମା ସମସ୍ତକୁ ଜାଣିଥାଏ। ଏକତ୍ୱ ଜ୍ଞାନରେ, କାରଣ, କ୍ରିୟା, ବିବର୍ଣ୍ନନା ନାହିଁ—ଏହି ଅବ୍ୟାଖ୍ୟା, ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଅନିର୍ବଚନୀୟ—ଏହା କ’ଣ, ଯାହା କୁହିବା ଯାଏ ନାହିଁ?