ଏହି ଶ୍ରୀମଦ୍ ମାଇତ୍ରାୟଣୀୟ ଉପନିଷଦର ପବିତ୍ର ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକର ଅନୁସୃତିରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଅଦ୍ୱିତୀୟ କାହାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଶାନ୍ତିର ସ୍ୱରୂପ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁପ୍ତ, ଅବିଚାର୍ୟ, ଅପରିମାପ୍ୟ, ଆଦି ଅନ୍ତହୀନ ତୁମକୁ ନମନ। ପ୍ରଥମେ, ସମସ୍ତ ଅନ୍ଧକାର ଥିଲା। ଏହି ଅନ୍ଧକାରକୁ ପରମାତ୍ମା ଉତ୍ତେଜିତ କଲେ, ଏବଂ ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜଗତର ରୂପ ଧାରଣ କଲା—ଏହି ହେଉଛି ରଜୋଗୁଣର ରୂପ। ପୁନର୍ବାର ଏହି ରଜୋଗୁଣ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲା, ଏବଂ ଏହା ବିରୋଧ ରୂପ ପ୍ରାପ୍ତ କଲା—ଏହି ହେଉଛି ତମୋଗୁଣ। ତମୋଗୁଣ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ ଏହା ପ୍ରବାହ ରୂପେ ବାହାରିଲା—ଏହି ହେଉଛି ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣର ରୂପ। ଏହି ସତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲା, ପ୍ରବାହିତ ହେଲା। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଅଂଶଟି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବର ଦେହର ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ଅଟୁଟ ଚେତନା, ଏହି ଅଂଶଟି ପ୍ରଜାପତି ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ। ତାଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ରୂପଗୁଡ଼ିକ—ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର, ଓ ବିଷ୍ଣୁ। ରଜୋ ଭାଗ ବ୍ରହ୍ମା, ତମୋ ଭାଗ ରୁଦ୍ର, ସତ୍ତ୍ୱ ଭାଗ ବିଷ୍ଣୁ। ସେ ଏକ, କିନ୍ତୁ ତିନି, ଆଠ, ଏଗାର, ବାର, ଅସଂଖ୍ୟ ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଏହି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଜୀବର ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାପିତ, ସବୁ ସୃଷ୍ଟିର ନାଥ ଭାବେ ବିହାର କରେ। ସେ ଅନ୍ତରେ ଓ ବାହାରେ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ଆତ୍ମା ଦୁଇ ଭାବରେ ନିଜକୁ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି—ଏକ ଶ୍ୱାସ ଭାବେ, ଅନ୍ୟଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ। ଏହି ଦୁଇଟି ନାମରେ ପଞ୍ଚମୟ ଭାବେ, ଅନ୍ତରେ ଓ ବାହାରେ, ଦିନ ଓ ରାତିରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ବାହ୍ୟ ଆତ୍ମା, ଶ୍ୱାସ ଅନ୍ତଃ ଆତ୍ମା; ବାହ୍ୟ ଆତ୍ମାକୁ ଅନ୍ତଃ ଆତ୍ମାର ଗତି ଦ୍ୱାରା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ। ଯେ ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରଜ୍ଞାନ୍ୱିତ, ନିର୍ମଳ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହୀ, ଶୁଦ୍ଧମନା, ଏକାଗ୍ର ଭାବେ ନିଜ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରିଛନ୍ତି, ସେ ଅନ୍ତଃ ଆତ୍ମାର ଗତି ଦ୍ୱାରା ବାହ୍ୟ ଆତ୍ମାକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପୁରୁଷ, ଯିଏ ମୋତେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ସେ ହୃଦୟର କମଳ ମଧ୍ୟରେ ବସି ଅନ୍ନ ଅଭୁକ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହି ହୃଦୟ କମଳରେ ବସି ଅନ୍ନ ଭୁଞ୍ଜୁଥିବା ପୁରୁଷ ହେଉଛନ୍ତି ସ୍ୱର୍ଗରେ ବିରାଜିତ ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟମୟ, କାଳ ଭାବେ ବିଶ୍ୱର ଅନ୍ନ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି। ଏହି କମଳ କ’ଣ? ଏହା ଆକାଶ ରୂପୀ, ଚାରି ଦିଗ ଓ ଚାରି କୋଣ ତାହାର ପାଖୁଡ଼ି। ଏଠାରେ ଅଗ୍ନି ଅଗ୍ରଗାମୀ, ଏହି ଅଗ୍ନି ହେଉଛି ପ୍ରାଣ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ। ଏହାକୁ ଓଁ ଓ ସାବିତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ କରିବା ଉଚିତ। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଦୁଇ ରୂପ—ବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ। ବ୍ୟକ୍ତ ଅସତ୍ୟ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ସତ୍ୟ। ସେଇ ବ୍ରହ୍ମା, ସେଇ ଆଲୋକ, ସେଇ ସୂର୍ଯ୍ୟ। ଏହି ଆତ୍ମା 'ଓଁ' ରେ ଚିହ୍ନିତ। ସେ ନିଜକୁ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭାଜିତ କଲେ; 'ଓଁ' ରେ ତିନି ଅକ୍ଷର। ଏହି ତିନି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ବିନ୍ଧାଯାଇଛି। ଏହିଠିଏ, ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ 'ଓଁ' ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଏକତା ଆସେ। ଅନ୍ୟତ୍ର କୁହାଯାଏ: ଉଦ୍ଗୀଥ ହେଉଛି ପ୍ରଣବ; ପ୍ରଣବ ହେଉଛି ଉଦ୍ଗୀଥ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦ୍ଗୀଥ; ଏହିଠି, ପ୍ରଣବ ନାୟକ, ନାମ ଓ ରୂପ ହିନ୍ତ, ନିଦ୍ରା ଓ ମୃତ୍ୟୁ ହୀନ, ପଞ୍ଚମୟ ଭାବେ ଗୁହାରେ ଲୁଚିଛି। ଏହି 'ଓଁ' ହେଉଛି ପବିତ୍ର, ଜ୍ଞାନମୟ, ଏହାକୁ ଜାଣିଲେ ଯେ କିଛି ଇଚ୍ଛା କରେ, ତାହା ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଅନ୍ୟତ୍ର କୁହାଯାଏ: 'ଓଁ' ଇତି ଶବ୍ଦରେ ତିନି ଲିଙ୍ଗ, ତିନି ଦେବତା, ତିନି ଅଗ୍ନି, ତିନି ବେଦ, ତିନି ଲୋକ, ତିନି କାଳ, ତିନି ପ୍ରାଣ, ତିନି ଧାତୁ, ତିନି ମନ, ତିନି ଶ୍ୱାସ, ତିନି ଆହୁତି। ଏହି 'ଓଁ' ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଉଚ୍ଚ ଓ ନୀଚ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ବ୍ୟଖ୍ୟା ହୁଏ। ପ୍ରଜାପତି ତପସ୍ୟା କରି 'ଭୂଃ, ଭୁଵଃ, ସ୍ଵଃ' ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ଏହି ତିନି ଲୋକ ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ। 'ସ୍ଵଃ' ମୁଣ୍ଡ, 'ଭୁଵଃ' ନାଭି, 'ଭୂଃ' ପାଦ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚକ୍ଷୁ। ଚକ୍ଷୁ ହେଉଛି ସତ୍ୟ; ପୁରୁଷ ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଏହିପରି, ପ୍ରଜାପତି ହେଉଛନ୍ତି ବିଶ୍ୱର ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ। 'ତତ୍ ସବିତୁର୍ ବରେଣ୍ୟମ୍'—ସୂର୍ଯ୍ୟ ସବିତା। 'ଭର୍ଗୋ ଦେବସ୍ୟ ଧୀମହି'—ତାଙ୍କର ଉଜ୍ୱଳତା ଉପାସନା କରିବା; 'ଧିୟୋ ୟୋ ନଃ ପ୍ରଚୋଦୟାତ୍'—ତାଙ୍କୁ ଆମ ଧି' ଉପରେ ପ୍ରେରଣା ଦେଇବା ପ୍ରାର୍ଥନା। 'ଭର୍ଗ' ହେଉଛି ଉଜ୍ୱଳତା, ଏହି ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା ସେ ଚଳିତ; ସେଇ ଭର୍ଗ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସବିତା, ଆଦିତ୍ୟ, ପବମାନ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେଇ ଅମୃତ, ଚେତନ, କର୍ତ୍ତା, ଭୋକ୍ତା, ଶ୍ରୋତା, ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଗ୍ରାହକ, ଉପଲବ୍ଧି। ଯେଉଁଠି ଦ୍ୱୈତ ଜ୍ଞାନ, ସେଉଁଠି ଶ୍ରବଣ, ଦର୍ଶନ, ଗ୍ରାହଣ, ଗ୍ରାସ, ସ୍ପର୍ଶ ହୁଏ; ଅଦ୍ୱୈତ ଜ୍ଞାନ ଅବିକଳ, ନିର୍ବିକାର ଓ ଅନିର୍ବଚନୀୟ। ସେ ଆତ୍ମା ହେଉଛନ୍ତି ନିଜର ନାଥ: ଶମ୍ଭୁ, ଭବ, ରୁଦ୍ର, ପ୍ରଜାପତି, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ସତ୍ୟ, ପ୍ରାଣ, ହଂସ, ବିଷ୍ଣୁ, ନାରାୟଣ, ଅର୍କ, ସବିତୃ, ଧାତୃ, ଚନ୍ଦ୍ର। ସେ ଅଗ୍ନିର ଭିତରେ ଲୁଚିଛନ୍ତି, ହଜାର ରେ କିରଣ, ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ, ଆନନ୍ଦମୟ। ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତକୁ ଅଭୟ ଦେଇ, ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ହୋଇ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରି, ନିଜ ଶରୀରରେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁଭବ କରେ। ସେଇ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ପ୍ରାଣ, ଏକ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଆଲୋକ। ଏହି ଆତ୍ମା ପୁନର୍ବାର ଦୁଇ ଭାବରେ ନିଜକୁ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି—ଶ୍ୱାସ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଏହି ଦୁଇ ଦିନ ଓ ରାତିରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। ଜ୍ଞାନୀ, ନିର୍ମଳ, ଏକାଗ୍ର ମନ, ଶୁଦ୍ଧ, ଭକ୍ତିଶୀଳ ଏହି ଅନ୍ତର୍ ଗତି ଦ୍ୱାରା ବାହ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ହୃଦୟ କମଳରେ ବସି ଅନ୍ନ ଭୁଞ୍ଜୁଥିବା ସେଇ ପୁରୁଷ ହେଉଛନ୍ତି ସ୍ୱର୍ଗର ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, କାଳ, ଅଦୃଶ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଅନ୍ନ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି। ଏହି କମଳ ଆକାଶ ରୂପୀ, ଚାରି ଦିଗ ଓ ମଧ୍ୟ ଦିଗ ପାଖୁଡ଼ି। ଅଗ୍ନି ଏଠାରେ ଅଗ୍ରଗାମୀ, ପ୍ରାଣ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୂଜା ଯୋଗ୍ୟ। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଦୁଇ ରୂପ—ବ୍ୟକ୍ତ ଅସତ୍ୟ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ସତ୍ୟ। ସେଇ ବ୍ରହ୍ମା, ଆଲୋକ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଆତ୍ମା 'ଓଁ' ରେ ଚିହ୍ନିତ। ସେ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭାଜିତ; 'ଓଁ' ତିନି ଅକ୍ଷର। ଏହି ତିନି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ଗଠିତ। ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ 'ଓଁ' ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରି ଏକତା ଲାଭ କରିବା ଉଚିତ।