ଏହି ଉପନିଷଦର ଗଭୀର ଉପଦେଶ ଏଭଳି ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ଭାବେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ— ଏହି ସଂସାରରେ ଯେତେବେଳେ ଜୀବର ମନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜଗତର ଅନେକ ଅର୍ଥ ଉପରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ିଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଏହି ମନ ଯଦି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ଉପରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏ, ତେବେ କିଏ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ନ ପାଇବ? ଏହି ମନ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର—ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅଶୁଦ୍ଧ। ଅଶୁଦ୍ଧ ମନ ଆମାନ୍ତ୍ରଣ, କାମନା ଓ କଳ୍ପନାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଶୁଦ୍ଧ ମନ କାମନାର ଅଭାବରେ ନିର୍ମଳ। ଯେତେବେଳେ ମନକୁ ଭ୍ରମ ଓ ବିକ୍ଷେପରୁ ମୁକ୍ତ କରି ଏକାଗ୍ର କରାଯାଏ, ଏବଂ ଏହା ମନ-ଶୂନ୍ୟ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହି ମନ ପରମ ପଦକୁ ଉପଲବ୍ଧି କରେ। ମନକୁ ହୃଦୟରେ ନିୟମିତ ରଖିବା ଆବଶ୍ୟକ, ଯାଏଁଯାଏଁ ଏହା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଅନୁଭୂତି ହିଁ ଜ୍ଞାନ ଓ ମୋକ୍ଷ; ଅନ୍ୟ ସବୁ କେବଳ ଶାସ୍ତ୍ରର ମାନ୍ୟତା। ଯେତେବେଳେ ମନ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଆତ୍ମାରେ ନିଶ୍ଚଳ ହୁଏ, ତାହାର ଆନନ୍ଦ କଥା କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ଏହି ଆନନ୍ଦକୁ କେବଳ ନିଜ ଅନ୍ତଃକରଣ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଏ। ଯେପରି ଜଳରେ ଜଳ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ଅଗ୍ନିରେ ଅଗ୍ନି ନାହିଁ, ଆକାଶରେ ଆକାଶ ନାହିଁ, ସେପରି ମନ ଅନ୍ତରେ ଲୟ ହେଲେ ପୁରୁଷ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ମନ ହିଁ ମାନବର ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷର କାରଣ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅର୍ଥରେ ଆସକ୍ତ ହେଲେ ବନ୍ଧନ, ତାହାରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ ମୋକ୍ଷ। ଏହି ସମୟରେ କୌତ୍ସାୟନ ଏଭଳି ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି—“ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ପ୍ରଜାପତି; ତୁମେ ଅଗ୍ନି, ବରୁଣ, ବାୟୁ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ରମା। ତୁମେ ମନୁ, ଯମ, ଭୂମି ଓ ଅକ୍ଷୟ। ନିଜ ଲାଗି ଓ ନିଜ ସ୍ୱରୂପର ଲାଗି ତୁମେ ଦିଗ୍ଗଜ ଭାବେ ଆକାଶରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପେ ବିରାଜିତ। ହେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର; ହେ ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଭୋକ୍ତା, ମାୟା, ଲୀଳାମୟ, ନାୟକ, ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ। ଶାନ୍ତିସ୍ୱରୂପ, ଗୁପ୍ତତମ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ଅପରିମାଣ, ଆଦି ଅନ୍ତ ଶୂନ୍ୟ—ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ।” ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ କେବଳ ଅନ୍ଧକାର ଥିଲା। ଏହି ଅନ୍ଧକାର ଉପରେ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱର ଚେତନା ଆସିଲା, ଏହା ରଜୋଗୁଣର ରୂପ ନେଲା। ରଜସ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲାପରେ ତମୋଗୁଣ ଆସିଲା; ତମସ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲାପରେ ସତ୍ତ୍ୱ ଉପଜିଲା। ସତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲାପରେ ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା, ଯିଏ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବର ଅନ୍ତରେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ—ଏହି ପ୍ରଜାପତି। ତାଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ରୂପ—ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ। ରଜସର ଅଂଶ—ବ୍ରହ୍ମା, ତମସର ଅଂଶ—ରୁଦ୍ର, ସତ୍ତ୍ୱର ଅଂଶ—ବିଷ୍ଣୁ। ଏହି ଏକାତ୍ମା ତିନି, ଆଠ, ଏଗାର, ବାର ଓ ଅନେକ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାୟକ। ଏହି ଆତ୍ମା ଭିତରେ ବାହାରେ ଉଭୟରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଏହି ଆତ୍ମା ଦୁଇପ୍ରକାର ଭାବେ ନିଜକୁ ଧାରଣ କରେ—ଏକ ଶ୍ୱାସ ଭାବେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ। ଏହି ଦୁଇଟି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଓ ବାହ୍ୟ ଭାବେ ପଞ୍ଚପ୍ରକାର ନାମରେ ଦିନ ଓ ରାତିରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ବାହ୍ୟ ଆତ୍ମା, ଶ୍ୱାସ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆତ୍ମା; ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆତ୍ମାର ଚଳନ ଦ୍ୱାରା ବାହ୍ୟ ଆତ୍ମା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ। ଯିଏ ଜ୍ଞାନୀ, ପାପରହିତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ, ଶୁଦ୍ଧମନା, ଭକ୍ତିମୟ, ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଅନ୍ତରେ ନେଇଛନ୍ତି—ସେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆତ୍ମାର ଚଳନରେ ବାହ୍ୟ ଆତ୍ମାକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପୁରୁଷ ଯିଏ ମୋତେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ସେ ହୃଦୟର କମଳରେ ବସି, ଭୋଜନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଏହି ହୃଦୟ କମଳରେ ବସିଥିବା ଭୋକ୍ତା ଅଗ୍ନି ସ୍ୱର୍ଗରେ ନିବାସ କରନ୍ତି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ, କାଳ ନାମରେ ଅଦୃଶ୍ୟ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଭୋଜନକୁ ଭକ୍ଷଣ କରନ୍ତି। କମଳ କ'ଣ? ଏହା କେଉଁଠି ତିଆରି? ଏହି କମଳ ହେଉଛି ଆକାଶ, ତାହାର ଚାରି ଦିଗ ଓ ଚାରି ଉପଦିଗ ହେଉଛି ପଙ୍କୁଡ଼ି। ଏଠାରେ ଅଗ୍ନି ଆଗକୁ ବଢ଼େ; ଏହିଏ ଶ୍ୱାସ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ। ଏହାକୁ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଓ ସାବିତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ରରେ ପୂଜିତ କରିବା ଉଚିତ। ବ୍ରହ୍ମର ଦୁଇ ରୂପ ଅଛି—ସକାର ଓ ନିରାକାର। ସକାର ଅସତ୍ୟ, ନିରାକାର ସତ୍ୟ। ସେହି ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛି ଆଲୋକ, ସେହି ଆଲୋକ ହେଉଛି ସୂର୍ଯ୍ୟ। ଏହି ଆତ୍ମା ‘ଓଁ’ ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚିତ। ସେ ନିଜକୁ ତିନି ଭାଗ କରିଛନ୍ତି; ‘ଓଁ’ ତିନି ଅକ୍ଷରର। ଏହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଏହି ବିଶ୍ୱ ବୁନାଯାଇଛି। ତେଣୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ‘ଓଁ’ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରି, ନିଜକୁ ଏହାରେ ଏକତ୍ୱ କରିବା ଉଚିତ। ଅନ୍ୟଠାରେ କୁହାଯାଏ—ଉଦ୍ଗୀଥ ହେଉଛି ପ୍ରଣବ, ପ୍ରଣବ ହେଉଛି ଉଦ୍ଗୀଥ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଉଦ୍ଗୀଥ, ଉଦ୍ଗୀଥ ହେଉଛି ପ୍ରଣବ। ଏହି ଉଦ୍ଗୀଥ ପ୍ରଣବ ନାୟକ, ନାମ ଓ ରୂପରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ନିଦ୍ରା ଓ ବୃଦ୍ଧାପ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ, ମୃତ୍ୟୁ ଶୂନ୍ୟ, ପଞ୍ଚପ୍ରକାର, ଗୁହାରେ ଗୁପ୍ତ। ତଳେ ମୂଳ, ଉପରେ ଶାଖା; ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ; ଏକ ବ୍ରହ୍ମ, ଏହାର ସାର ହେଉଛି ସୂର୍ଯ୍ୟ; ତେଣୁ, ‘ଓଁ’ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଅକ୍ଷର ପବିତ୍ର, ଏହି ଅକ୍ଷର ଜ୍ଞାନ; ଯିଏ ଏହି ଅକ୍ଷରକୁ ଜାଣେ, ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ। ଅନ୍ୟଠାରେ କୁହାଯାଏ—ଏହା ଗଜଗଜାଏ, ତାହାର ଦେହ ‘ଓଁ’, ନାରୀ, ପୁରୁଷ, ନପୁଂସକ; ଏହି ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; ଏହି ରୁଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ, ନାଥ; ଏହି ଗୃହ୍ୟାଗ୍ନି, ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି, ଆହବନୀୟାଗ୍ନି; ଏହି ଋଗ୍, ଯଜୁସ୍, ସାମ; ଏହି ଭୂଃ, ଭୁଃଵଃ, ସ୍ୱଃ; ଏହି ଅତୀତ, ବର୍ତ୍ତମାନ, ଭବିଷ୍ୟତ୍; ପ୍ରାଣ, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ; ଖାଦ୍ୟ, ଜଳ, ଚନ୍ଦ୍ରମା; ବୁଦ୍ଧି, ମନ, ଅହଂକାର; ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ବ୍ୟାନ। କେହି କୁହନ୍ତି—‘ମୁଁ ତ୍ୟାଗ କରେ’—ଏହିଭଳି ପ୍ରସ୍ତୋତା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ। ଏହି ଅକ୍ଷର ଉଚ୍ଚତମ ଓ ଅପରମ ବ୍ରହ୍ମକୁ ସୂଚିତ କରେ। ପ୍ରଜାପତି ତପସ୍ୟା କରି ‘ଭୂଃ, ଭୁଃଵଃ, ସ୍ୱଃ’ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ଏହିଏ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ମହାନ ରୂପ, ଯାହା ଲୋକର ଆକୃତି। ‘ସ୍ୱଃ’ ମୁଣ୍ଡ, ‘ଭୁଃଵଃ’ ନାଭି, ‘ଭୂଃ’ ପାଦ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚକ୍ଷୁ, ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଗତି।