ଏଠାରେ ଏକ ଦୈବତ୍ୱ ଜ୍ଞାନର କଥା ଆମେ ଶୁଣୁଛୁ, ଯାହା ମୈତ୍ରୀ ଉପନିଷଦର ଶ୍ରେଣୀଗତ ଶ୍ଲୋକରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବିବୃତ ହୋଇଛି। ଏଠି, ପ୍ରଥମେ କହାଯାଇଛି—ଯେଉଁ ପ୍ରକୃତି ଆତ୍ମା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଉପକରଣ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେହି ଆତ୍ମା ହେଉଛି କର୍ତ୍ତା। ଏହି ଆତ୍ମା, ଅନ୍ତର୍ଗତ ପୁରୁଷ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ଗୁଣଗୁଡିକର ଆଘାତରେ, ଏକ ଲୋହା ଗାଠି ପରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପ ନେଇଥାଏ। ଏହି ଆତ୍ମା ତିନି ଗୁଣର ପ୍ରଭାବରେ ଏକାଠି ଅସୀମ ରୂପରେ—ଏକାଠି ଏଠି ଚଉଁଠି ଲକ୍ଷ ପ୍ରଜାତିରେ ପରିଣତ ହୋଇଥାଏ। ଗୁଣଗୁଡିକ ପୁରୁଷ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ହୋଇ ଚକ୍ର ପରି ଘୂରେ। ଯେପରି ଲୋହା ଆଘାତରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଗ୍ନି ଅପରାଜିତ ରହେ, ସେପରି ପୁରୁଷ ଅପରାଜିତ; ଦୂଷ୍ୟ ଆତ୍ମା ଏହାର ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଅଭିଭୂତ ହୁଏ। ଏ ଦୃଶ୍ୟ ଶରୀର ଯୁଗଳ ମିଳନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଅଚେତନ ଏବଂ ନରକ ଯାତ୍ରାର ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ମୁତ୍ର ପଥରୁ ବାହାରିବା, ହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ମାଂସରେ ଲିପ୍ତ, ଚର୍ମରେ ବନ୍ଧିତ, ମଳ, ମୁତ୍ର, ପିତ୍ତ, କଫ, ମଜ୍ଜା, ଚର୍ବି ଓ ଅନ୍ୟ ଦୂଷିତ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଭରିତ—ଏକ ଥାଇ ପରି ଭର୍ତି ହୋଇଛି। ଅନ୍ୟଠାରେ କହାଯାଇଛି—ମୃତ୍ୟୁ, ଭୟ, ଦୁଃଖ, ନିଦ୍ରା, ଆଳସ୍ୟ, ଜରା, ଦୁଃଖ, ରୋଗ, ଭକ୍ତି, ଅତୀତ୍ବାଦ, ଅଜ୍ଞାନ, ଇର୍ଷ୍ୟା, ନିର୍ମମତା, ମୂଢ଼ତା, ଅଲଜି, ଚାଳାକି, ଅଭିମାନ, ଅସମତା—ଏଗୁଡିକ ଅନ୍ଧକାର ସଂଯୁକ୍ତ। ତେନୁ, ତୃଷ୍ଣା, ଆସକ୍ତି, ରାଗ, ଲୋଭ, ହିଂସା, ଆନନ୍ଦ, ମତବ୍ୟ, ଇର୍ଷ୍ୟା, ଅସ୍ଥିରତା, ଧନ ଅନ୍ୱେଷଣ, ମିତ୍ର ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି, ଦ୍ରବ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର, ଅପ୍ରିୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ପ୍ରତି ଦ୍ୱେଷ, ଆନନ୍ଦ ଦ୍ରବ୍ୟ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି—ଏଗୁଡିକ ରାଗ ସଂଯୁକ୍ତ। ଏହି ଅନ୍ଧକାର ଓ ରାଗରେ ଆତ୍ମା ଅନେକ ରୂପ ନେଇଥାଏ। ତୃତୀୟ ଖଣ୍ଡରେ, ଯେଉଁମାନେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ବ ଶୁକ୍ର ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ଏକ ଆଦର୍ଶ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରି କହିଲେ—“ପ୍ରଭୁ, ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ। ଆମକୁ ଶିଖାନ୍ତୁ, ଆପଣ ଆମର ଆଶ୍ରୟ; ଆମେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜାଣୁନାହିଁ। କିଏ ପ୍ରକୃତି ଆତ୍ମାର ଅତିଥି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ସହିତ ଏକତା ଲାଗିଥାଏ?” ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ— ଅନ୍ୟଠାରେ କହାଯାଇଛି—ବଡ଼ ନଦୀର ତରଙ୍ଗ ପରି, ପୂର୍ବର କର୍ମର ଫଳ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ଫେରି ଆସେ; ମୃତ୍ୟୁ ପରି ଅପରାଜିତ; ସୁକ୍ରିତ ଓ ଦୁଷ୍କ୍ରିତ ଫଳର ଦୃଢ଼ ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧିତ, ପଶୁପରି ଅସ୍ୱାଧୀନ; ଯମର ରାଜ୍ୟରେ ଅନେକ ଭୟରେ ଆବୃତ; ମଦପିତା ପରି ମଦରେ ଆନନ୍ଦ; ପାପରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ; ବିଶାଳ ସର୍ପରେ ଦଂଶିତ; ରାଗରେ ଅନ୍ଧକାର; ମାୟାରେ ଅବସ୍ଥିତ; ସ୍ୱପ୍ନ ପରି ମିଥ୍ୟା ଦୃଶ୍ୟ; କଦଳୀର ଗୁଡ଼ିକୁ ପରି ଅସାର; ଅଭିନେତା ପରି ଅସ୍ଥାୟୀ ଭୂମିକା; ଚିତ୍ରିତ ଦିଵାଳ ପରି ମିଥ୍ୟା ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡିକ—ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଆଦି—ଦୃଶ୍ୟମାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ମାନା। ପ୍ରକୃତି ଆତ୍ମା ଏହାରେ ଆସକ୍ତ ହେଲେ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥାକୁ ଚିନ୍ତା କରିପାରେ ନାହିଁ। ପ୍ରକୃତି ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଏହି ଉପଚାର: ଜ୍ଞାନ ଲାଭ, ସଦ୍ଗୁଣ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ନିଜ ଶ୍ରେଣୀର ପାଳନ, ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ଅନୁସରଣ। ଶାଖା ଓ ତଣ୍ଡ ପରି ଅନ୍ୟ ସବୁ ଏହାରେ ନିର୍ଭର; ନାହିଁ ହେଲେ, ଉପଚୟ ହୁଏ। ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଅଭିଭୂତ ଯିଏ, ବେଦରେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରେନାହିଁ, ନିଜ ଶ୍ରେଣୀରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେ ତପସ୍ବୀ। ତପସ୍ୟା ବିନା ଆତ୍ମଧ୍ୟାନ ଲାଭ ନାହିଁ; କାର୍ଯ୍ୟର ପବିତ୍ରତା ଆବଶ୍ୟକ। ତପସ୍ୟାରେ ପବିତ୍ରତା, ପବିତ୍ରତାରେ ମନ, ମନରେ ଆତ୍ମା, ଆତ୍ମା ଲାଭରେ ପ୍ରତିଚ୍ୟୁତି। ଏଠି କିଛି ଶ୍ଲୋକ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ: ଜଳ ନଥିବା ଜଳ ପରି, ଅଗ୍ନି ନଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି, ଆକାଶ ନଥିବା ଆକାଶ ପରି; ଏଭଳି, ମନ ଅନ୍ତରେ ଲୟ ହେଲେ, ପୁରୁଷ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ। ମନ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର; ତେନୁ ଏହାକୁ ଉଦ୍ୟମରେ ପବିତ୍ର କରିବା ଉଚିତ। ମନ ଯେପରି, ଜୀବ ତେପରି; ଏହା ପ୍ରାଚୀନ ରହସ୍ୟ। ମନର ପ୍ରକାଶରେ କାର୍ଯ୍ୟ, ସୁକ୍ରିତ ଓ ଦୁଷ୍କ୍ରିତ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଶାନ୍ତି ଆତ୍ମା ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅବିନାଶୀ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରେ। ଜୀବର ମନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ ହେଲେ ବନ୍ଧିତ; ଯଦି ଏହି ମନ ଏବଂ ଆତ୍ମାରେ ଆସକ୍ତ, କିଏ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିପାରିବେନାହିଁ? ମନ ଦୁଇ ପ୍ରକାର: ପବିତ୍ର ଓ ଅପବିତ୍ର। ଅପବିତ୍ର ମନ ରାଗ ଓ କଳ୍ପନାରେ ଭରିତ; ପବିତ୍ର ମନ ରାଗ ନିର୍ମୁକ୍ତ। ମନକୁ ଅନ୍ତରେ ନିଶ୍ଚଳ ଓ ଅବିନାଶୀ କରି, ଯେତେବେଳେ ଏହା ନିର୍ମନ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚେ, ତେବେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥା ଲାଭ କରେ। ମନକୁ ହୃଦୟରେ ଅବଧିରେ ରଖିବା ଉଚିତ, ଯାଏଁ ଏହା ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଓ ମୁକ୍ତି; ଅନ୍ୟ ସବୁ ଗ୍ରନ୍ଥର ବ୍ୟାଖ୍ୟା। ପବିତ୍ର ମନ ଆତ୍ମାରେ ଲୟ ହୋଇ ସୁଖ ଲାଭ କରେ, ଏହି ସୁଖ କଥା ଭାଷାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବା ନାହିଁ; ଏହା ନିଜର ଅନ୍ତର୍ଗତ ବୁଦ୍ଧିରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଏଠି, କୌତ୍ସାୟନ କହିଛନ୍ତି—“ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ପ୍ରଜାପତି; ତୁମେ ଅଗ୍ନି, ଵରୁଣ, ବାୟୁ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ର; ତୁମେ ମନୁ, ଯମ, ଭୂମି, ଅବିନାଶୀ; ନିଜ ପାଇଁ ଏବଂ ନିଜର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆକାଶରେ ଅନେକ ରୂପରେ ଉପସ୍ଥିତ। ବିଶ୍ୱର ମାସ୍ତର, ନମସ୍କାର; ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା, ନିର୍ମାତା; ବିଶ୍ୱର ଉପଭୋକ୍ତା, ମାୟା, ମାୟା ରଙ୍ଗର ଆନନ୍ଦ, ଓ ଅଧିପତି। ଶାନ୍ତି ରୂପ, ଗୁପ୍ତ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ଅମାପ୍ୟ, ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ—ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।” ସ୍ରିଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଏହି ଅନ୍ଧକାର ଥିଲା; ପରେ, ଅତୀତ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପେପିତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ରବ୍ୟର ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଲା—ଏହା ରାଜସ ରୂପ। ଏହି ରାଜସ ଉତ୍ପେପିତ ହେଲେ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଅବସ୍ଥା—ଏହା ତମସ ରୂପ। ଏହି ତମସ ଉତ୍ପେପିତ ହେଲେ, ଅଗ୍ରଗାମୀ—ଏହା ସତ୍ତ୍ୱ ରୂପ। ଏହି ସତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପେପିତ ହେଲେ, ଅଗ୍ରଗାମୀ। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଓ ଅହଂକାରରେ ଚିହ୍ନିତ; ପ୍ରଜାପତି। ତାଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ରୂପ ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ। ରାଜସ ବ୍ରହ୍ମା, ତମସ ରୁଦ୍ର, ସତ୍ତ୍ୱ ବିଷ୍ଣୁ।