ଏକ ପବିତ୍ର, ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଶୂନ୍ୟ ପ୍ରାଣ, ଯାହା କଥା ଉପରେ ଶୁଣାଯାଏ, ତାହା ଅସୀମ, ଅଜର, ଅଚଳ, ନିର୍ଦ୍ଦେଶ, ନିଜ ମହିମାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଅଜନ୍ମା ଏବଂ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର। ଏହି ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଚେତନାଶୀଳ ହୁଏ, ଏହି ପ୍ରାଣ ଦେହକୁ ଚେତନାର ଦିଗରେ ଦୂତବାହନ କରେ। ଶିଷ୍ୟମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଭଗବନ୍, ଏହି ପ୍ରାଣ କିପରି ଦେହକୁ ଚେତନାଶୀଳ କରେ, ଯଦିଓ ଏହା ନିଜେ ଅନିର୍ବିକାର?” ସ୍ୱାମିଜୀ କହିଲେ, “ଏହି ପ୍ରାଣ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅଦୃଶ୍ୟ, ଅନିର୍ବିକାର, ଏହାକୁ ‘ପୁରୁଷ’ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ। ସଂକଳ୍ପ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଏଠାରେ ଆବୃତ୍ତି କରେ, ଏବଂ ଏହାର ଏକ ଅଂଶ ସ୍ୱପ୍ନ ଏବଂ ସୁସୁପ୍ତିରେ ଜାଗୃତ ହୁଏ। ଏହି ଅଂଶ, ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜନରେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ଏହା ପ୍ରଜାପତି, ସବୁକୁ ଦେଖୁଥିବା। ଏହି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଚେତନାଶୀଳ ହୁଏ, ଏହା ଦେହକୁ ଦୂତବାହନ କରେ।” ଏହି ଅଂଶ କିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ? ସ୍ୱାମିଜୀ କହିଲେ, “ଆରମ୍ଭରେ ପ୍ରଜାପତି ଏକା ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସେ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଥିଲେ, ନିଜକୁ ଚିନ୍ତା କରି ଅନେକ ଜୀବକୁ ସୃଜନ କଲେ। ସେମାନେ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରଜାପତି ଦ୍ୱାରା ଜାଗୃତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରାଣ ନଥିଲେ, ମଣ୍ଡ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ପ୍ରଜାପତି ଏହା ଦେଖି ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ, ଭାବିଲେ, ‘ମୁଁ ସେମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି।’ ପବନ ଭଳି ନିଜକୁ କରି, ସେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏକା ନୁହଁ, ପଞ୍ଚଭାଗ କରି, ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସମାନ, ଉଦାନ, ବ୍ୟାନ ଭାବରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।” ଏହି ପଞ୍ଚ ପ୍ରାଣର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି—ଉପରକୁ ଉଠୁଥିବା ପ୍ରାଣ, ତଳକୁ ଯାଉଥିବା ଅପାନ, ଅପାନରେ ରହି ଭୋଜ୍ୟ ପଦାର୍ଥକୁ ଧରି ଅପରିଚିତ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ଶରୀରର ଏକ ଏକ ଅଂଶରେ ବିତରଣ କରୁଥିବା ସମାନ, ଖାଇଥିବା ଏବଂ ପିଇଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ବାହାର କରୁଥିବା ଉଦାନ, ଏବଂ ଶରୀରର ସମସ୍ତ ନାଡିକୁ ବ୍ୟାପିଥିବା ବ୍ୟାନ। ପ୍ରାଣ ଏବଂ ଅପାନ ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଏବଂ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅବସ୍ଥାରେ ରହେ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଉଷ୍ଣତା ରହେ, ଏହି ଉଷ୍ଣତା ଭଳି ଏକ ମାସର ଉଷ୍ଣତା। ଏହି ପୁରୁଷ, ଏହି ଅଗ୍ନି—ଏହି ଭୋଜ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ରାନ୍ଧିବା ଏବଂ ପାଚନ କରିବା ଅଗ୍ନି ଭାବରେ ଅନ୍ତରେ ଅବସ୍ଥିତ। କାନ ବନ୍ଦ କଲେ ଏହାର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳେ, ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣ ଦେହ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଯାଏ, ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଏ ନାହିଁ। ଏଭଳି ପଞ୍ଚଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ, ପ୍ରଜାପତି ମନର ଗୁହାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଦେହ ପ୍ରାଣର ଭାବରେ, ଅନେକ ଆକାରରେ, ସତ୍ୟ ସଂକଳ୍ପର ଆତ୍ମା। ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ପୁରୁଷ ନିଜକୁ କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନାହିଁ ବୋଲି ଭାବି, ଅନ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଚିନ୍ତା କରେ। ଏହି ଦେହର ଚାରିପାଖ ଦିବାଳ ଭଙ୍ଗି ଉପରକୁ ଉଠି, ପଞ୍ଚ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଭୋଗ କରେ—ଏହି କିରଣ ଅନ୍ଦ୍ରିୟ, ଅନ୍ଦ୍ରିୟ କ୍ରିୟା ତାହାର ଘୋଡ଼ା, ଦେହ ରଥ, ମନ ରଥୀ। ପ୍ରକୃତିର ଅଙ୍କୁଶ ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଚକ୍ରଭଳି ଘୁଞ୍ଚେ। ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଦେହ ଚେତନାଶୀଳ ରହେ ନାହିଁ, ନ ଦୂତବାହନ ହୁଏ। ଏହି ଆତ୍ମା, ଦେଖାଯାଏ ଯେ ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଦ୍ୱାରା ନେତୃତ୍ୱ ପାଉଛି, ଏକ ଏକ ଦେହରେ ଚଳାପାଇଁ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଅପ୍ରକାଶ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅଦୃଶ୍ୟ, ଅନିର୍ବିକାର ଆତ୍ମା ନିଜେ କିଛି କରେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଦେଖାଯାଏ ଯେ କରୁଛି।