ଏହା ସାମବେଦର ସାଧାରଣ ଉପନିଷଦ—ମୈତ୍ରାୟଣୀ ଉପନିଷଦ। ଏଠିରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ରହିଛି, କିପରି ବ୍ରହ୍ମର ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟକୁ ଜାଣି, ବିରାଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭକ୍ତି ସହିତ ଋଷିମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତ୍ରିପ୍ରଭା ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି। ଏଠାରେ ଏକ ପବିତ୍ର ପ୍ରାର୍ଥନା ରହିଛି—ମୋର ଅଙ୍ଗ, ବାଣୀ, ଶ୍ୱାସ, ଚକ୍ଷୁ, କର୍ଣ୍ଣ, ଶକ୍ତି ଓ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଉ। ଉପନିଷଦରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ ମୋ ମଧ୍ୟରେ ବସି ରହୁ। ମୁଁ କେବେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିବି ନାହିଁ, ବ୍ରହ୍ମ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଉପନିଷଦର ଗୁଣ ମୋ ମଧ୍ୟରେ ବସି ରହୁ। ଓଁ, ଶାନ୍ତି, ଶାନ୍ତି, ଶାନ୍ତି। ଏଉଁପରେ କିଛି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଉପନିଷଦର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ—ମୈତ୍ରାୟଣୀ, କୌଷୀତକୀ, ବୃହଜ୍ଜାବାଳ, ତାପନୀ, କାଳାଗ୍ନିରୁଦ୍ର, ମୈତ୍ରେୟୀ, ସୁବାଳ, କ୍ଷୁରମନ୍ତ୍ରିକା। ଏହି ଉପନିଷଦର କଥା ଏଭଳି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ—ପୂର୍ବକାଳରେ ବୃହଦ୍ରଥ ନାମକ ଜଣେ ରାଜା ଥିଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ଜେଷ୍ଠ ପୁଆଙ୍କୁ ସିଂହାସନରେ ବସାଇ, ଦେହକୁ ଅସ୍ଥିର ଭାବି ବିରାଗ ଲାଗିଲେ; ତେଣୁ ସେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ହଜାର ଦିନ ପରେ, ଅଗ୍ନି ଭଳି ତେଜସ୍ୱୀ, ଧୂମ ଶୂନ୍ୟ ଆକୃତିରେ ଭଗବାନ ଶାକାୟନ୍ୟ ନାମକ ଏକ ଋଷି ତାଙ୍କଠାରେ ଆସି, କହିଲେ, "ଉଠ, ଉଠ, ବର ଚୟନ କର।" ରାଜା ଶିର ନମାଇ କହିଲେ, "ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣେ ନାହିଁ, ନାହିଁ ସତ୍ୟକୁ। ଆମେ ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ। ଦୟାକରି ଆମକୁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦିଅ।" ଏହା ପୂର୍ବରୁ ଅନୁବାଦ ହୋଇଥିଲା—ଅସମ୍ଭବ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ନୁହେଁ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁମାନଙ୍କ ଅଭିଲାଷା ବିଷୟରେ ନୁହେଁ, ଅନ୍ୟ ବର ଚୟନ କର। ଏପରେ ଶାକାୟନ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ସମୟରେ, ରାଜା ଏହି ଶ୍ଲୋକ କହିଲେ: "ପ୍ରଭୁ, ଏହି ଅସ୍ଥି, ଚର୍ମ, ସିରା, ମଜ୍ଜା, ମାଂସ, ଶୁକ୍ର, ରକ୍ତ, କଫ, ଲୁହ, ପସିନା, ପାଖାନ, ପେଶାବ, ବାୟୁ, ପିତ୍ତ, କଫ—ଏପରି ଅଶୁଚି ଦେହ ଭିତରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗର କେଉଁ ସୁଖ?" "ଏହି ଦେହ, ଯାହା କାମ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ଭୟ, ବିଷ, ଇର୍ଷ୍ୟା, ବିୟୋଗ, ଅପ୍ରିୟ ସମ୍ପର୍କ, ଭୂଖ, ପିପାସା, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମୃତ୍ୟୁ, ରୋଗ, ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ—ଏଥିରେ କେଉଁ ସୁଖ?" "ଏହି ସମସ୍ତ ନଶ୍ୱର, ଯେପରି ମାଛି, ମশା, ତୃଣ ଭଳି ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଏପରି ସମସ୍ତ ଜନ୍ମ ଧାରଣ କରିଥିବା ଅନ୍ତେ ନଶ୍ୱର।" "ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଭୂରିଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, କୁବଳୟାଶ୍ୱ, ଯୌବନାଶ୍ୱ, ବଦ୍ଧୀୟ, ଶ୍ୱାଶ୍ୱପତି, ଶଶବିନ୍ଦୁ, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ଅମ୍ବରୀଷ, ନୌକ୍ତ, ସ୍ୱରାଟ୍, ଯୟାତି, ନର, ଅୟୁକ୍ଷ, ସେନୋଥ୍ଥ, ମାରୁତ୍ତ, ଭାରତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହାନ ଧନଶାଳୀ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱଜନଙ୍କ ଦେଖାରେ ଏହି ଜଗତ୍ ଛାଡି ଚାଲିଗଲେ।" "ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅସୁର, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ଭୂତ, ପିଶାଚ, ସର୍ପ, ଗ୍ରହମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ନଶ୍ୱରତାର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ।" "ବଡ଼ ସାଗର ଶୁଷ୍କ ହେଉଛି, ପାହାଡ଼ ଭାଙ୍ଗୁଛି, ଧ୍ରୁବ ତାରା ହଟିଯାଉଛି, ବାୟୁର ବନ୍ଧନ ଭାଙ୍ଗୁଛି, ବୃକ୍ଷ ଉଖଡ଼ିଯାଉଛି, ପୃଥିବୀ ଉପସ୍ମର୍ଜିତ ହେଉଛି, ଦେବତାମାନେ ଅସ୍ଥିର ହେଉଛନ୍ତି। ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ସଂସାରରେ—ଯେଉଁଠାରେ ପୁନଃପୁନି 'ମୁଁ ଏହି' ବୋଲି ଆସିବା ହୁଏ—ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗର କେଉଁ ସୁଖ? ମୁଁ ଏହି ସଂସାରକୁ ଅନ୍ଧା କୁଆଁରେ ବାଙ୍କ ଭଳି ଦେଖୁଛି। ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଆମର ଶରଣ, ଆପଣ ଆମର ଶରଣ।" ଏପରି ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହୁଏ। ଏହାପରେ ଭଗବାନ ଶାକାୟନ୍ୟ ଖୁସି ହୋଇ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ବୃହଦ୍ରଥ ମହାରାଜ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ କୁଳର ଶିରୋମଣି, ତୁମେ ତୁମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛ। ତୁମେ ମାରୁତ୍ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ପ୍ରଭୁ, କେଉଁଠି ଏହି ଆତ୍ମା ବର୍ଣ୍ଣନୀୟ?" ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଏହି ଆତ୍ମା ସେଇ, ଯେଉଁଠି ବାହ୍ୟ ଆଧାରରେ ଉପରକୁ ଉଠେ, କେବେ କଷ୍ଟ ଭୋଗେ, କେବେ ଶାନ୍ତ ଥାଏ, ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରେ। ଏହି ଆତ୍ମା ସେଇ, ଯେଉଁଠି ଏହି ଦେହରୁ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଉଠି, ପରମ ଜ୍ୟୋତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ ଓ ନିଜ ରୂପରେ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ। ଏହି ଅମୃତ, ନିର୍ଭୟ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ଉପନିଷଦ ଜ୍ଞାନ ଆମକୁ ଭଗବାନ ମୈତ୍ରେୟ ଶିଖାଇଥିଲେ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି। ଏପରି ଅପାପ, ତେଜସ୍ୱୀ, ଉର୍ଦ୍ଧ୍ବରେତା ବାଲଖିଲ୍ୟ ନାମକ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କଠାରେ ଗଲେ। ସେମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ପ୍ରଭୁ, ଏହି ଦେହ ଏକ ରଥ ଭଳି, ଜଡ଼। ଏହି ଦେହକୁ କିଏ ଚେତନ କରେ? କିଏ ଏହାର ଚେତନାର ନିୟନ୍ତ୍ରକ?" ପ୍ରଜାପତି କହିଲେ: "ଯାହା ବାଣୀ ପରେ ଶୁଣାଯାଏ—ସେଇ ପବିତ୍ର, ଶୁଦ୍ଧ, ଶାନ୍ତ ପ୍ରାଣ। ଏହା ଅନାୟାସୀ, ଅନନ୍ତ, ଅଚ୍ୟୁତ, ନିର୍ମଳ, ଅଜନ୍ମା, ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର, ସ୍ୱମହିମାରେ ବସିଥିବା। ଏହି ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଚେତନ ହୁଏ, ଏହି ତାହାର ନିୟନ୍ତ୍ରକ।" ସେମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ପ୍ରଭୁ, ଏହି ପ୍ରାଣ କିପରି ଚେତନ ଦେହକୁ ଚଳାଇଥାଏ?" ପ୍ରଜାପତି କହିଲେ: "ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅଗ୍ରାହ୍ୟ, ଅଦୃଶ୍ୟ, ପୁରୁଷ ନାମକ। ଏହା ଇଚ୍ଛା ସହିତ ଏଠି ଘୂରେ ଓ ଏକ ଅଂଶ ଭଳି ସୁଷୁପ୍ତିରେ ଇଚ୍ଛା ସହିତ ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ। ଏହାର ଯେଉଁ ଅଂଶ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବରେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ସଂକଳ୍ପ, ନିଶ୍ଚୟ ଓ ଅହଂକାରର ଚିହ୍ନ—ସେହି ପ୍ରଜାପତି, ସର୍ବଦ୍ରଷ୍ଟା। ଏହି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଚେତନ ହୁଏ, ଏହି ତାହାର ନିୟନ୍ତ୍ରକ।" ସେମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ପ୍ରଭୁ, ଏହି ପୁରୁଷ କିପରି ଏକ ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ କରେ?" ପ୍ରଜାପତି କହିଲେ: "ଆଦିରେ ପ୍ରଜାପତି ଏକାକୀ ଥିଲେ। ସେ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଥିଲେ। ସେ ନିଜକୁ ଚିନ୍ତା କରି ବହୁତ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେମାନେ ନିଜଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରାଣ ବିନା, ଥମ୍ଥମ୍ ହୋଇ ଦଢ଼ ଥିଲେ। ସେ ଏହା ଦେଖି ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ। ସେ ଭାବିଲେ, 'ମୁଁ ଏମାନଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରିବା ପାଇଁ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି।' ସେ ବାୟୁ ଭଳି ନିଜକୁ କରି ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ଏକାକୀ ପ୍ରବେଶ କଲେନି, ନିଜକୁ ପଞ୍ଚରୂପେ ବିଭକ୍ତ କଲେ—ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସମାନ, ଉଦାନ, ବ୍ୟାନ।