मरुतो जगती सप्तदशो वैरूपम् वर्षा अपानः शुक्र आदित्याः पश्चादुद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेणेक्षन्ति तच्छान्तमशब्दमभयमशोकमानन्दम् तृप्तम् स्थिरमचलममृतमच्युतम् ध्रुवम् विष्णुसंज्ञितम् सर्वापरं धाम
मरुत म्हणजे सतरावा जगती छंद, ज्याचे अनेक रूपे आहेत; पाऊस म्हणजे अपान वायू, तेजस्वी म्हणजे आदित्य, जे नंतर उगवतात, ताप देतात, पाऊस पाडतात, स्तुती करतात आणि पुन्हा आत जातात; अंतरातील जागेतून ते शांत, नादरहित, निर्भय, दुःखरहित, आनंदी, तृप्त, स्थिर, हलणार नाही असे, अमर, नाश न होणारे, कायमचे, विष्णु नावाचे, सर्वांचा सर्वोच्च धाम असलेले ते परम स्थान पाहतात.
विश्वे देवा अनुष्टुबेकविंशो वैराजः शरत्समानो वरुणः साध्या उत्तरत उद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेणेक्षन्ति अन्तःशुद्धः पूतः शून्यः शान्तोऽप्राणो निरात्मानन्तः
विश्वदेव म्हणजे एकोणविसावा अनुष्टुप छंद, वैराज प्रकारचा; शरद ऋतू म्हणजे वर्ष, वरुण आणि साध्य देवता उत्तरेला उगवतात, ताप देतात, पाऊस पाडतात, स्तुती करतात आणि पुन्हा आत जातात; अंतरातील जागेतून ते अंतःशुद्ध, शुद्ध, रिकामे, शांत, प्राणरहित, आत्मारहित, अनंत असे ते पाहतात.
मित्रावरुणौ पङ्क्तिस्त्रिणवत्रयस्त्रिंशो शाक्वररैवते हेमन्त शिशिरा उदानोऽङ्गिरसश्चन्द्रमा ऊर्ध्वा उद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेणेक्षन्ति प्रणवाख्यं प्रणेतारम् भारूपम् विगतनिद्रम् विजरम् विमृत्युम् विशोकम्
मित्र आणि वरुण म्हणजे पंक्ती छंद, त्र्याहत्तीसावा शाक्वर, रैवत; हेमंत आणि शिशिर हे उदान वायू; अंगिरस म्हणजे चंद्र, जो वर उगवतो, ताप देतो, पाऊस पाडतो, स्तुती करतो आणि पुन्हा आत जातो; अंतरातील जागेतून ते प्रणव नावाचा, मार्गदर्शक, तेजस्वी रूपाचा, झोप, वृद्धत्व, मृत्यू आणि दुःखापासून मुक्त असलेला तो पाहतात.
शनिराहुकेतुरगरक्षोयक्षनरविहगशरभेभादयोऽधस्तादुद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेणेक्षन्ति यः प्राज्ञो विधरणः सर्वान्तरोऽक्षरः शुद्धः पूतः भान्तः क्षान्तः शान्तः
शनि, राहु, केतु, सर्प, यक्ष, माणसे, पक्षी, हरिण, हत्ती आणि इतर खाली उगवतात, ताप देतात, पाऊस पाडतात, स्तुती करतात आणि पुन्हा आत जातात; अंतरातील जागेतून ते जो ज्ञानी, धारण करणारा, सर्वांच्या अंतर्यामी, अक्षय, शुद्ध, निर्मळ, आतून उजळणारा, सहनशील आणि शांत आहे, त्याला पाहतात.
इति सप्तमः प्रपाठकः ॥ ॐ आप्यायन्त्विति शान्तिः ॥ इति मैत्रायण्युपनिषत्समाप्ता ॥ Eन्चोदेद् ब्य् षुन्देर् ःअत्तन्गदि ठे प्रपाठक ६ अन्द् ७ अरे अवैलब्ले इन् ड्र्। ऱधक्रिश्नन्'स् बूक्। षे ओथेर् रेफ़ेरेन्चेस् इन् ईन्देक्षेक्ष्त्र। Pलेअसे सेन्द् चोर्रेच्तिओन्स् तो सन्स्क्रित् अत् चीर्फ़ुल् दोत् च् ओम् ळस्त् उप्दतेद् \तोदय् ह्त्त्प्स्://सन्स्क्रित्दोचुमेन्त्स्।ओर्ग्
याप्रमाणे सातवा प्रपाठक समाप्त. ॐ. 'आप्यायंतु' ही शांतीपाठ. याप्रमाणे मैत्रायण्युपनिषद समाप्त.
एष हि खल्वात्मन्तर्हृदयेऽणीयानिद्धोऽग्निरिव विश्वरूपोऽस्यैवान्नमिदं सर्वमस्मिन्नोता इमाः प्रजाः एष आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोकोऽविचिकित्सोऽविपाशः सत्यसङ्कल्पः सत्यकामः एष परमेश्वरः एष भूताधिपतिः एष भूतपालः एष सेतुः विधरणः एष हि खल्वात्मेशानः शम्भुर्भवओरुद्रः प्रजापतिर् विश्वसृखिरण्यगर्भः सत्यं प्राणो हंसः शस्ताच्युतो विष्णुर्नारायणः यश्चैषोऽग्नौ यश्चायं हृदयेवयश्चासावादित्ये स एष एकः तस्मै ते विश्वरूपाय सत्ये नभसि हिताय नमः
हा आत्मा हृदयात अतिशय सूक्ष्म आहे, लपलेल्या अग्नीप्रमाणे आहे, सर्व रूपांचा आहे; हे सर्व अन्न त्याचेच आहे, सर्व प्राणी त्याच्यात गुंफलेले आहेत; हा आत्मा पापरहित, वृद्धत्वरहित, मृत्युरहित, दुःखरहित, शंका नसलेला, बंधनरहित, सत्यसंकल्प, सत्यकाम आहे; हा परमेश्वर, भूतांचा अधिपती, भूतांचा रक्षक, सेतू, आधार आहे; हा आत्मा ईश्वर, शंभू, भव, रुद्र, प्रजापती, विश्वनिर्माता, हिरण्यगर्भ, सत्य, प्राण, हंस, शुभकर्ता, अचल, विष्णु, नारायण आहे; जो अग्नीत आहे, जो हृदयात आहे, जो आदित्यत आहे—तोच एक आहे. त्या सर्वरूप, सत्यात आणि आकाशात स्थित असलेल्या त्या परमात्म्यास आपण नमस्कार करतो.
अथेदानीं ज्ञानोपसर्गा राजन्मोहजालस्यैष वै योनिः यदस्वर्गैः सह स्वर्गस्यैष वाट्ये पुरस्तादुक्तेऽप्यधः स्तम्बेनाश्लिष्यन्ति अथ ये चान्ये ह नित्यप्रमुदिता नित्यप्रवसिता नित्ययाचनका नित्यं शिल्पोपजीविनोऽथ ये चान्ये ह पुरयाचका अयाज्ययाचकाः शुद्रशिष्याः शूद्रश्च शास्त्रविद्वांसोऽथ ये चान्ये ह चाटजटनटभटप्रव्रजितरङ्गावतारिणो राजकर्मणि पतितादयोऽथये चान्ये ह यक्षराक्षसभूतगणपिशाचोरगग्रहादीनामर्थं पुरस्कृत्य शमयाम इत्येवं ब्रुवाणा अथ ये चान्ये ह वृथा कषायकुण्डलिनः कापालिनोऽथ ये चान्ये ह वृथा तर्कदृष्टान्तकुहकेन्द्रजालैर्वैदिकेषु परिस्थातुमिच्छन्ति तैः सह न संवस्त् प्रकाश्यभूता वै ते तस्करा अस्वर्ग्या इत्येवं ह्याह \: नैरात्म्यवादकुहकैर्मिथ्यादृष्टान्तहेतुभिः । भ्राम्यन्लोको न जानाति वेदविद्यान्तरन्तु यत्
राजा, हे ज्ञानाचे अडथळे म्हणजेच मोहाच्या जाळ्याचे मूळ आहे: जे स्वर्ग नसलेल्या गोष्टींसह स्वर्गाशी चिकटतात, पूर्वी सांगितलेल्या कुंपणात आणि खाली खांबाने बांधलेले आहेत; आणि जे नेहमी आनंदी, नेहमी भटकणारे, नेहमी मागणारे, नेहमी कलेवर उपजीविका करणारे, तसेच जे नगरात मागतात, अयोग्य मागणारे, शूद्र शिष्य, शूद्र पंडित; आणि इतर—चारण, जटा वाढवणारे, नर्तक, लढणारे, संन्यासी, राजकार्यात पडलेले; तसेच जे यक्ष, राक्षस, भूत, पिशाच, सर्प, ग्रह यांच्या नावाने 'आम्ही शांत करू' असे म्हणतात; आणि जे व्यर्थ भगवे वस्त्र, कुंडले, कवटी घालतात; आणि जे व्यर्थ तर्क, दृष्टांत, जादू, मायाजाळ यांच्या सहाय्याने वैदिक लोकांत राहू इच्छितात—त्यांच्याशी संग करू नये. ते चोर, अस्वर्गीय आहेत, असे म्हटले आहे: 'नैरात्म्याच्या खोट्या मतांनी, खोट्या दृष्टांतांनी आणि कारणांनी, लोक भटकतात, खरे वैदिक ज्ञान काय आहे हे न कळता.'
बृहस्पतिर्वै शुक्रो भूत्वेन्द्रस्याभयायासुरेभ्यः क्षयायेमामविद्यामसृजत् तया शिवमशिवमित्युद्दिशन्त्यशिवं शिवमिति वेदादिशास्त्रहिंसकधर्माभिध्यानमस्त्विति वदन्ति अतो नैनामभिधीयेतान्यथैषा बन्ध्येवैषा रतिमात्रं फलमस्या वृत्तच्युतस्येव नारम्भणीयेत्येवं ह्याह \: दूरमेते विपरीते विषूची अविद्या या च विद्येति ज्ञाता । विद्याभीप्सितुं नचिकेतसं मन्ये न त्वा कामा बहवो लोलुपन्ते ॥ विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह । अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्यया अमृतमश्नुते ॥ अविद्यायामन्तरे वेष्ट्यमानाः स्वयं धीराः पण्डितं मन्यमानाः । दन्द्रम्यमानाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः
बृहस्पतीने शुक्र होऊन, इंद्राच्या रक्षणासाठी आणि असुरांच्या नाशासाठी ही अविद्या निर्माण केली; त्याद्वारे ते शुभाला अशुभ म्हणतात आणि अशुभाला शुभ म्हणतात, 'वैदिक व अन्य शास्त्रांचा विचार करणे हे अहितकारक असो' असे म्हणतात. म्हणून या मार्गाने जाऊ नये, कारण ती निष्फळ आहे, तिचे फळ फक्त भोग आहे, तुटलेल्या फांदीसारखी आहे, त्यामुळे ती आरंभ करू नये. म्हणून म्हटले आहे: 'विद्या आणि अविद्या या दोन्ही एकमेकांपासून फार वेगळ्या आहेत; नचिकेतस विद्या इच्छितो, अनेक कामना तुला आकर्षित करत नाहीत. जो दोन्ही विद्या आणि अविद्या एकत्र जाणतो, तो अविद्येने मृत्यू ओलांडतो, विद्येने अमरत्व प्राप्त करतो. जे अज्ञानात राहून स्वतःला ज्ञानी समजतात, ते मूढ लोक अंधासारखे अंधाच्या मागे चालतात.'
देवासुरा ह वै य आत्मकामा ब्रह्मणोऽन्तिकं प्रयाताः तस्मै नमस्कृत्वोचुः भगवन् वयमात्मकामाः स त्वं नो ब्रूहीति अतश्चिरं ध्यात्वाऽमन्यतान्यतामानो वै तेऽसुरा अतोऽन्यतममेतेषामुक्तम् तदिमे मूढा उपजीवन्त्यभिष्वङ्गिणस्तर्याभिघातिनोऽनृताभिशंसिनः सत्यमिवानृतं पश्यन्तीन्द्रजालवदित्यतो यद्वेदेष्वाभिहितं तत्सत्यं यद्वेदेषूक्तं तद्विद्वांस उपजीवन्ति तस्माद्ब्राह्मणो नावैदिकमधीयीतायमर्थः स्यादिति
देव आणि असुर, आत्म्याची इच्छा धरून, ब्रह्माजवळ गेले; वंदन करून म्हणाले, 'भगवान, आम्हाला आत्मा हवा आहे; आम्हाला सांगा.' बराच काळ ध्यान करून, ब्रह्माने विचार केला, 'हे असुर वेगळ्या स्वभावाचे आहेत.' म्हणून त्यांना वेगळे सांगितले. हे मूढ लोक आसक्त, आक्रमक, इतरांना त्रास देणारे, खोटे बोलणारे, खोट्याला सत्य मानणारे, जादूसारखे वागणारे आहेत. म्हणून, जे वेदांत सांगितले आहे तेच सत्य आहे; जे वेदांत सांगितलेले नाही, त्यावर ज्ञानी जगत नाहीत. म्हणून ब्राह्मणाने अवैदिक ग्रंथांचा अभ्यास करू नये; हाच अर्थ आहे.
एतद्वा व तत्स्वरूपं नभसः खेऽन्तर्भूतस्य यत्परं तेजस्तत्त्रेधाभिहितमग्ना आदित्ये प्राण एतद्वा व तत्स्वरूपं नभसः खेऽन्तर्भूतस्य यदोमित्येतदक्षरमनेनैव तदुद्बुध्न्यति उदयति उच्छ्वसति अजस्रं ब्रह्मधीयालम्बं वात्रैवैतत्समीरणे नभसि प्रसाखयैवोत्क्रम्य स्कधात्स्कन्धमनुसर्त्यप्सु प्रक्षेपको लवणस्येव घृतस्य चौष्ण्यमिवाभिध्यातुर्विस्तृतिरिवैतदित्यात्रोदाहरन्ति \: अथ कस्मादुच्यते वैद्युतो यस्मादुच्चारितमात्र एव सर्वं शरीरं विद्योतयति तस्मादोमित्यनेनैतदुपासीतापरिमितं तेजः । १ पुरुषश्चक्षुषो योऽयं दक्षिणोऽक्षिण्यवस्थितः । इन्द्रोऽयमस्य जायेयं सव्ये चाक्षिण्यवस्थिता ॥ २ समागमस्तयोरेव हृदयान्तर्गते सुषौ । तेजस्तल्लोहितस्यात्र पिण्ड एवोभयोस्तयोः ॥ ३ हृदयादायाति तावच्चक्षुष्यस्मिन्प्रतिष्ठिता । सारणी सा तयोर्नाडी द्वयोरेका द्विधा सती ॥ ४ मनः कायाग्निमाहन्ति स प्रेरयति मारुतम् । मारुतस्तूरसि चरन्मन्द्रं जनयति स्वरम् ॥ ५ खजाग्नियोगाद् हृदि सम्प्रयुक्तमणोर्ह्यणुर्द्विरणुः कण्ठदेशे । जिह्वाग्रदेशे त्र्यणुकं च विद्धि विनिर्गतं मातृकमेवमाहुः ॥ ६ न पश्यन्मृत्युम्ं पश्यति न रोगं नोत दुःखताम् । सर्वं हि पश्यन्पश्यति सर्वमाप्नोति सर्वशः ॥ ७ चाक्षुषः स्वप्नचारी च सुप्तः सुप्तात्परश्च यः । भेदाश्चैतेऽस्य चत्वारस्तेभ्यस्तुर्यं महत्तरम् ॥ ८ त्रिष्वेकपाच्चरेद्ब्रह्म त्रिपाच्चरति चोत्तरे । सत्यानृतोपभोगार्थाः द्वैतीभावो महात्मन इति द्वैतीभावो महात्मन इति
हेच त्या आकाशातील, अंतर्याम असलेल्या तेजाचे खरे स्वरूप आहे, जे तीन प्रकारे सांगितले आहे: अग्नी, सूर्य आणि प्राण. हेच त्या आकाशातील, अंतर्याम असलेल्या 'ॐ' या अक्षराचे खरे स्वरूप आहे; याच्यामुळेच जागृती, उदय, श्वासोच्छ्वास घडतो, हे नेहमी ब्रह्मध्यानावर आधारलेले आहे. येथे, वाऱ्यात, आकाशात, ते फांद्यांसारखे पसरते, खोडातून वर येते, खांद्याचा मागोवा घेते, पाण्यात प्रवेश करते, मिठातील चवप्रमाणे, तुपातील उष्णतेप्रमाणे, विचाराच्या विस्तारासारखे. म्हणून असे म्हणतात: 'याला वैद्युत का म्हणतात? कारण उच्चारताच संपूर्ण शरीर प्रकाशित होते; म्हणून याचा अनंत तेज म्हणून उपासना करावी.' १. उजव्या डोळ्यात असलेला पुरुष म्हणजे इंद्र; डाव्या डोळ्यात त्याची पत्नी आहे. २. त्यांचा संगम हृदयातील सूक्ष्म नाडीमध्ये आहे; दोघांचे तेज म्हणजे लाल रंगाचा गोळा आहे. ३. हृदयातून ते डोळ्यात येते, तिथेच स्थिर होते; दोघांची नाडी एकच आहे, जरी ती दोन वाटते. ४. मन शरीरातील अग्नीला प्रेरीत करते, तो वाऱ्याला चालना देतो; वारा छातीत फिरून गंभीर स्वर निर्माण करतो. ५. आकाश आणि अग्नीच्या योगाने, हृदयात, सूक्ष्म कण, द्विकण, गळ्याच्या भागात, जिभेच्या टोकावर त्रिकण निर्माण होतो; यालाच मातृका म्हणतात. ६. तो मृत्यू, रोग किंवा दुःख पाहत नाही; सर्व काही पाहतो, सर्व प्राप्त करतो, सर्व प्रकारे. ७. जाग्रत, स्वप्न, सुषुप्त आणि त्यापलीकडचा—ही त्याची चार स्थिती; चौथी या तिघांपेक्षा मोठी आहे. ८. या तिघांमध्ये एक पाऊल ब्रह्मात असते; चौथ्यात तीन पावले असतात; सत्य-असत्याच्या भोगासाठी, द्वैतभाव महान आत्म्यात निर्माण होतो—असे द्वैतभाव महान आत्म्यात निर्माण होतो.