मैत्रायणीयोपनिषद्

अथान्यत्रापि उक्तम् सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्यहरहः प्रपतन्त्यन्नमभिजिघृक्षमाणानि सूर्यो रश्मिभिराददात्यन्नं तेनासौ तपत्यन्नेनाभिषिक्ताः पचन्तीमे प्राणा अग्निर्वा अन्नेनोज्ज्वलत्यन्नकामेनेदं प्रकल्पितं ब्रह्मणा अतोऽन्नमात्मेत्युपासीतेत्वेयं ह्याह । अनाद्भूतानि जायन्ते जातान्यन्नेन वर्धन्ते अद्यतेऽत्ति च भूतानि तस्मादन्नं तदुच्यते

आणखी एका ठिकाणी असं म्हटलं आहे: ही सर्व भुते, दररोज अन्न मिळवण्यासाठी धडपडतात. सूर्य आपल्या किरणांनी अन्न ओढतो; त्यामुळे तो तेजस्वी असतो, अन्नाने अभिषिक्त होतो. हे प्राण अन्नाने अभिषिक्त होऊन शिजवतात. अग्नी अन्नामुळेच प्रज्वलित होतो; हे जग अन्नाची इच्छा असल्यामुळेच स्थिर आहे, ब्रह्माने असंच निर्माण केलं आहे. म्हणून अन्नाला आत्मा म्हणून ध्यान करावं. असंही म्हटलं आहे: 'पाण्यापासून जीव जन्म घेतात; जन्मल्यानंतर अन्नाने वाढतात; जीव अन्न खातात आणि अन्न म्हणूनच खाल्ले जातात; म्हणून त्याला अन्न असं म्हणतात.'

अथान्यत्रापि उक्तम् \: विश्वभृद्वै नामैषा तनुर्भगवतो विष्णोर्यदिदमन्नं प्राणो वा अन्नस्य रसो मनः प्राणस्य विज्ञानं मनस आनन्दं विज्ञानस्येति अन्नवान् प्राणवान् मनश्वान् विज्ञानवान् आनन्दवान् च भवति यो हैवं वेद यावान्तीह वै भूतान्यन्नमदन्ति तावत्स्वन्तस्थोऽन्नमत्ति यो हैवंवेद । अन्नमेव विजरन्नमन्नं संवननं स्मृतम् । अन्नं पशूनां प्राणोऽन्नं ज्येष्ठमन्नं भिषक् स्मृतम्

इतर ठिकाणी असेही सांगितले आहे: 'विश्वाचा आधार असलेली ही भगवान विष्णूची मूर्ती म्हणजेच अन्न आहे; प्राण हे अन्नाचा सार आहे, मन हे प्राणाचा सार आहे, ज्ञान हे मनाचा सार आहे आणि आनंद हे ज्ञानाचा सार आहे. जो असे जाणतो, तो अन्नयुक्त, प्राणयुक्त, मनयुक्त, ज्ञानयुक्त आणि आनंदयुक्त होतो. इथे जितकी जीव अन्न खातात, तितके अन्न तो आपल्या अंतरात्म्यात अनुभवतो, जो असे जाणतो. अन्न हेच कधीही नाश न होणारे अन्न आहे, आणि अन्न हेच एकत्र येण्याचे साधन मानले जाते. अन्न हेच प्राण्यांचे जीवन आहे, अन्न हेच सर्वात जुने आहे आणि अन्न हेच वैद्य म्हणून ओळखले जाते.'

अथान्यात्रप्युक्तम् \: अन्नं वा अस्य सर्वस्य योनिः कालश्चान्नस्य सूर्यो योनिः कालस्य तस्यैतद्रूपं यन् निमेषादिकालात्सम्भृतं द्वादशात्मकं वत्सरमेतस्याग्नेयमर्धमर्धं वारुणं मघाद्यं श्रविष्ठार्धमाग्नेयं क्रमेणोत्क्रमेण सार्पाद्यं श्रविष्ठार्धान्तं सौम्यम् तत्रैकैकमात्मनो नवांशकं सचारकविधम् सौक्ष्म्यत्वादेतत्प्रमाणमनेनैव प्रमीयते हि कालः न विना प्रमाणेन प्रमेयस्योपलब्धिः प्रमेयोऽपि प्रमाणतां पृथक्त्वादुपैत्यात्मसम्बोधनार्थमित्येवं ह्याह । यावत्यो वै कालस्य कलास्तावतीषु चरत्यसौ यः कालं ब्रह्मेत्युपासीत कालस्तस्यातिदूरमपसरतीति एवं ह्याह \: कालात्स्रवन्ति भूतानि कालाद्वृद्धिं प्रयान्ति च । काले चास्तं नियच्छन्ति कालो मूर्तिरमूर्तिमान्

इतर ठिकाणी असेही सांगितले आहे: 'या सर्वाचा उगम अन्न आहे; अन्नाचा उगम काळ आहे; काळाचा उगम सूर्य आहे. त्याचे रूप असे आहे: निमिष वगैरे काळाच्या विभागांपासून बनलेले, बारा भागांचे वर्ष. त्यातील अर्धा भाग अग्नीचा आणि अर्धा वरुणाचा आहे; मघा पासून श्रविष्ठेच्या मध्यापर्यंत अग्नीचा भाग, आणि तिथून श्रविष्ठेच्या शेवटपर्यंत सोमाचा भाग, प्रत्येक नवभागात विभागलेला आणि त्यांच्या त्यांच्या गतीनुसार. या सूक्ष्मतेमुळे हे प्रमाण आहे; याच्यानेच काळ मोजला जातो. कारण प्रमाणाशिवाय मोजायचे ते कळू शकत नाही, आणि मोजायचे ते वेगळेपणामुळेच प्रमाण बनते, आत्मज्ञानासाठी. म्हणून असे सांगितले आहे: काळाच्या जितक्या विभागा आहेत, तितक्यांत तो फिरतो. जो काळाला ब्रह्म मानून उपासना करतो, त्याच्यासाठी काळ खूप दूर निघून जातो. म्हणून असे सांगितले आहे: काळापासून सर्व जीव निर्माण होतात, काळामुळे वाढतात आणि काळातच विलीन होतात; काळ हे साकार आणि निराकार दोन्ही आहे.'

द्वे वाव ब्रह्मणो रुपे कालश्चाकालश्चाथ यः प्रागादित्यात्सोऽकालोऽकालोऽथ य आदित्यद्यः स कालः सकलः सकलस्य वा एतद्रूपं यत्संवत्सरः संवत्सरात्खल्वेवेमाः प्रजाः प्रजायन्ते संवत्सरेणेह वै जाता विवर्धन्ते संवत्सरे प्रत्यस्तं यन्ति तस्मात्संवत्सरो वै प्रजापतिः कालोऽन्नं ब्रह्मनीडमात्मा चेत्येवं ह्याह कालः पचति भूतानि सर्वाण्येव महात्मनि । यस्मिन् तु पच्यते कालो यस्तं वेद स वेदवित्

ब्रह्माची दोन रूपे आहेत: काळ आणि अ-काळ. सूर्यापूर्वी जे आहे ते अ-काळ; आणि सूर्यापासून सुरू होणारे तेच काळ आहे. वर्ष हेच काळाचे रूप आहे, आणि वर्षापासूनच ही सर्व सृष्टी निर्माण होते. इथे जन्मलेली सजीव वर्षामुळे वाढतात आणि वर्षातच विलीन होतात. म्हणून वर्ष हा प्रजापती आहे. काळ हेच अन्न आहे, ब्रह्माचे घर आणि आत्मा आहे. म्हणून असे सांगितले आहे: काळ सर्व जीवांना त्या महान आत्म्यात शिजवतो; पण ज्याच्यात काळ शिजतो, जो हे जाणतो, तोच खरा वेदज्ञ आहे.'

विग्रहवानेष कालः सिन्धुराजः प्रजानाम् एष तत्स्थः सविताख्यो यस्मादेवेमे चन्द्रर्क्षग्रह संवत्सरादयः सूयन्ते अथैभ्यः सर्वमिदमत्र वा यत्किञ्चित्शुभाशुभं दृश्यन्तेह लोके तदेतेभ्यस्तस्मादादित्यात्मा ब्रह्माथ कालसंज्ञमादित्यमुपासीतादित्यो ब्रह्मेत्येकेऽथ एवं ह्याह । होता भोक्ता हविर्मन्त्रो यज्ञो विष्णुः प्रजापतिः । सर्वः कश्चित्प्रभुः साक्षी योऽमुष्मिन्भाति मण्डले

हा साकार काळ म्हणजे नद्यांचा आणि सर्व सृष्टीचा राजा आहे; तो तिथे उभा आहे, ज्याला सविता (सूर्य) म्हणतात, ज्यापासून चंद्र, तारे, ग्रह, वर्ष वगैरे निर्माण होतात. आणि यांच्यापासून या जगात जे काही चांगले किंवा वाईट दिसते, ते सर्व निर्माण होते. म्हणून सूर्य, जो ब्रह्मस्वरूप आहे, त्याची काळ म्हणून, आदित्य म्हणून उपासना करावी; काही जण सूर्यच ब्रह्म आहे असे म्हणतात. म्हणून असे सांगितले आहे: यज्ञकर्ता, भोक्ता, हवन, मंत्र, यज्ञ, विष्णू, प्रजापती—हे सर्व, जो कोणी प्रभू, साक्षी आहे, तो त्या तेजस्वी मंडलात प्रकाशतो.'

ब्रह्म ह वा इदमग्र आसीत् एकोऽनन्तः प्रागनन्तो दक्षिणोऽनन्तः प्रतीच्यनन्त उदीच्यनन्त ऊर्ध्वान् चाऽवान् च सर्वतोऽनन्तः न ह्यास्य प्राच्यादि दिशः कल्पन्तेऽथ तिर्यग्वान् चोर्ध्वं वा अनूह्य एष परमात्माऽपरिमितोऽतर्क्योऽचिन्त्य एष आकाशात्मा एवैष कृत्स्नक्षय एको जागर्तीति एतस्मादाकाशादेष खल्विदं चेतामात्रं बोधयति अनेनैव चेदम् ध्यायते अस्मिन् च प्रत्यस्तं याति अस्यैतद्भास्वरं रूपं यदमुष्मिन्नादित्ये तपति अग्नौ चाधुमके यज्ज्योतिश्चित्रतरमुदरस्तोऽथ वा यः पचत्यन्नम् इत्येवं ह्याह यश्चैषोऽग्नौ यश्चायं हृदये यश्चासावादित्ये स एष एका इत्येकस्य हैकत्वमेति य एवं वेद

सर्वांच्या आधी ब्रह्मच होतं — एकटं, अनंत, पूर्वेला अनंत, दक्षिणेला अनंत, पश्चिमेला अनंत, उत्तरेला अनंत, वर अनंत, खाली अनंत, सर्वदिशांनी अनंत. त्याला कोणतीही दिशा नाही, ना आडवी ना उभी मर्यादा. हेच परमात्मा — अमर्याद, विचारबुद्धीला न समजणारा, कल्पनेपलीकडचा. हेच आकाशस्वरूप आत्मा, सर्वांना जागं ठेवणारं एकमेव तत्त्व. या आकाशातूनच सर्वांना चेतना मिळते; ह्याच्यामुळे ध्यान केलं जातं आणि सर्व काही शेवटी ह्यातच विलीन होतं. याचं तेजस्वी रूप म्हणजे सूर्यातलं तेज, धूर नसलेल्या अग्नीतलं ज्वाळ, पोटातली प्रखर ज्वाळ, आणि अन्न शिजवणारं तेज. म्हणून असं म्हटलंय — अग्नीत जे आहे, हृदयात जे आहे, सूर्यात जे आहे — ते सर्व एकच आहे. जो हे जाणतो, तो एकत्व प्राप्त करतो.

तथा तत्प्रयोगकल्पः प्राणायामः प्रत्याहारो ध्यानं धारणा तर्कः समाधिः षडङ्गा इत्युच्यते योगः अनेन यदा पश्यन्पश्यति रुक्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् तदा विद्वान्पुण्यपापे विहाय परेऽव्यये सर्वमेकीकरोति एवं ह्याह \: यथा पर्वतमादीप्तं नाश्रयन्ति मृगद्विजाः । तद्वद्ब्रह्मविदो दोषा नाश्रयन्ति कदाचन

योगाचा जो मार्ग सांगितला आहे, तो म्हणजे श्वासावर नियंत्रण, इंद्रियांचा संयम, ध्यान, एकाग्रता, विचार, आणि समाधी — ही सहा अंगे. या मार्गाने जेव्हा कुणी त्या सुवर्णवर्णाच्या सृष्टीकर्त्याला, परमेश्वराला, पुरुषाला, ब्रह्माचा मूळ स्रोत पाहतो, तेव्हा ज्ञानी माणूस पुण्यापाप सोडून, सर्व काही त्या अविनाशी परमात्म्यात विलीन करतो. म्हणून असं म्हटलंय — जसं प्रज्वलित पर्वताजवळ पशू-पक्षी जात नाहीत, तसं ब्रह्मज्ञान्याजवळ दोष कधीच जात नाहीत.

अथान्यत्राप्युक्तम् \: यदा वै बहिर्विद्वान्मनो नियम्येन्द्रियार्थान् च प्राणो निवेशयित्वा निःसङ्कल्पस्ततस्तिष्ठेत् अप्राणादिह यस्मात्सम्भूतः प्राणसंज्ञको जीवस्तस्मात्प्राणो वै तुर्याख्ये धारयेत्प्राणम् इत्येवं ह्याह \: अचित्तं चित्तमध्यस्तमचिन्त्यं गुह्यमुत्तमम् । तत्र चित्तं निधायेत तच्च लिङ्गं निराश्रयम्

इतरत्र असंही सांगितलं आहे — जेव्हा ज्ञानी माणूस मन आणि इंद्रियांचे विषय बाहेरून आवरतो, श्वास स्थिर करतो आणि कोणतीही इच्छा न ठेवता बसतो, तेव्हा ज्या ठिकाणी प्राण नावाचा जीव निर्माण होतो, तिथेच प्राणाला त्या चतुर्थ अवस्थेत स्थिर करावं. म्हणून असं म्हटलंय — मन नसलेलं मन, चित्ताचा मध्य, कल्पनेपलीकडचं, श्रेष्ठ गुपित — तिथेच मन स्थिर करावं; तेच आधार नसलेलं सूक्ष्म चिन्ह आहे.

अथान्यत्राप्युक्तम् \: अतः परास्य धारणा तालुरसनाग्रनिपीडना\- द्वाङ्मनःप्राणनिरोधनाद्ब्रह्म तर्केण पश्यति यदात्मनाऽऽत्मान\- मणोरणीयांसं द्योतमानं मनःक्षयात्पश्यति तदात्मनात्मानं दृष्ट्वा निरात्मा भवति निरात्मकत्वादसङ्ख्योऽयोनिश्चिन्त्यो मोक्षलक्षणमित्येतत्परं रहस्यम् इत्येवं ह्याह \: चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् । प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुता इति

इतरत्र असंही सांगितलं आहे — यापुढे जी धारणा आहे, ती म्हणजे तालू आणि जिभेच्या टोकावर दाब देऊन, मन आणि श्वास रोखून, विचाराने ब्रह्माचं दर्शन होतं. जेव्हा मनाच्या शांततेने, मन संपल्यावर, आत्मा स्वतःला पाहतो, तेव्हा तो निरात्मा होतो. कारण आत्म्याचा अभाव असल्याने, तो अनंत, अजन्मा, कल्पनेपलीकडचा, आणि मुक्तीचं लक्षण असलेला असतो — हेच परम रहस्य आहे. म्हणून असं म्हटलंय — मनाच्या प्रसन्नतेने, चांगलं-वाईट कर्म नष्ट होतं. प्रसन्न आत्मा आत्म्यात स्थिर राहून, अविनाशी सुखाचा अनुभव घेतो.

अथान्यत्राप्युक्तम् \: ऊर्ध्वगा नाडी सुषुम्नाख्या प्राणसञ्चारिणी ताल्वन्तर्विच्छिन्ना तया प्राणोङ्कारमनोयुक्तयोर्ध्वमुत्क्रमेत् ताल्वध्याग्रं परिवर्त्य इन्द्रियाण्यसंयोज्य महिमा महिमानं निरीक्षेता ततो निरात्वकमेति निरात्मकत्वान्न सुखदुःखभाग्भवति केवलत्वं लभता इत्येवं ह्याह \: परः पूर्वं प्रतिष्ठाप्य निगृहीतानिलं ततः । तीर्त्वा पारमपारेण पश्चाद्युञ्जीत मूर्ध्वनि

इतर ठिकाणी असं सांगितलं आहे : वरच्या दिशेने जाणारी, 'सुषुम्ना' नावाची नाडी प्राण वाहून नेते; ती तालूच्या आत तुटलेली असते. त्या मार्गाने, प्राण 'ॐ' आणि मनाशी एकरूप होऊन वर चढतो. तालूच्या खालील टोक वळवून, इंद्रियांना आत खेचून, मनुष्य त्या महानतेचं दर्शन घेतो. मग तो स्वतःच्या भावनेपासून मुक्त होतो; त्यामुळे त्याला सुखदुःख लागत नाहीत आणि तो पूर्ण एकरूपता प्राप्त करतो. म्हणून असं म्हटलं आहे : आधी परमात्म्याला स्थिर करून, श्वास आवरून धरावा; मग श्रेष्ठ मार्गाने त्या पार जाऊन, नंतर त्याला वरच्या दिशेने नेलं पाहिजे.

अथान्यत्राप्युक्तम् \: द्वे वा व ब्रह्मणी अभिध्येये शब्दश्चाशब्दश्च अथ शब्देनैवाशब्दमाविष्क्रियते अथ तत्र ओमिति शब्दोऽनेनोर्ध्वमुत्क्रान्तोऽशब्दे निधनमेति अथाहैषा गतिरेतदमृतम् अतत्सायुज्यत्वम् निर्वृतत्वम् तथा चेति अथ यथोर्णनाभिस्तन्तुनोर्ध्वमुत्क्रान्तोऽवकाशं लभतीत्येवं वा व खल्वासावभिध्याता ओमित्यनेनोर्ध्वमुत्क्रान्तः स्वातन्त्र्यं लभते अन्यथा परे शब्दवादिनः \: श्रवणाङ्गुष्ठयोगेनान्तर्हृदयाकाशशब्दमाकर्णयन्ति सप्तविधेयं तस्योपमा यथा नद्यः किङ्किणी कांस्यचक्रकभेक विःकृन्दिका वृष्टिर्निवाते वदतीति तं पृथग्लक्षणमतीत्य परेऽशब्देऽव्यक्ते ब्रह्मण्यस्तं गताः तत्र तेऽपृथग्धर्मिणोऽपृथग्विवेक्या यथा सम्पन्ना मधुत्वं नानारसा इत्येवं ह्याह \: द्वे ब्रह्मणि वेदितव्ये शब्दब्रह्म परां च यत् । शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति

इतर ठिकाणी असं सांगितलं आहे : ब्रह्माची दोन रूपं ध्यानात घ्यायची — एक ध्वनीयुक्त आणि एक नि:शब्द. ध्वनीद्वारेच नि:शब्द प्रकट होतो. इथे 'ॐ' हा ध्वनी आहे; त्याच्या सहाय्याने वर चढून, नि:शब्दात विलीन होतो. हीच खरी वाट, हेच अमरत्व, हेच एकरूप होणं, हेच मुक्ती. जसं कोळी आपल्या धाग्यांवरून वर चढून आकाश गाठतो, तसं 'ॐ'च्या सहाय्याने साधक स्वातंत्र्य मिळवतो; अन्यथा, जे फक्त ध्वनीवर भर देतात, ते कानाला अंगठा लावून हृदयातील सात प्रकारचे ध्वनी ऐकतात. त्यांची उपमा नद्या, घंटा, कास्य, बेडूक, किटक, पाऊस आणि वारा यांच्या आवाजासारखी आहे. हे सर्व वेगळेपण ओलांडून, इतर जण नि:शब्द, अप्रकट ब्रह्मात पोहोचतात, जिथे सर्व एकरूप होतात, वेगळेपण राहत नाही, जसं मध वेगवेगळ्या रसांनी मिळून एकसारखा होतो. म्हणून असं म्हटलं आहे : दोन ब्रह्म जाणावीत — एक ध्वनीयुक्त आणि एक परब्रह्म; जो ध्वनीयुक्त ब्रह्मात पारंगत होतो, तो परब्रह्म प्राप्त करतो.

अथान्यत्राप्युक्तम् \: यः शब्दस्तदोमित्येतदक्षरम् यदस्याग्रं तच्छान्तमशब्दमभयमशोकमानन्दं तृप्तं स्थिरमचलममृतमच्युतं ध्रुवं विष्णुसंज्ञितं सर्वापरत्वाय तदेता उपसीतेत्येवं ह्याह \: योऽसौ परापरो देवा ॐकारो नाम नामतः । निःशब्दः शून्यभूतस्तु मूर्ध्नि स्थाने ततोऽभ्यसेत्

इतर ठिकाणी असं सांगितलं आहे : जो ध्वनी आहे, तो म्हणजे 'ॐ' हे अक्षर. त्याची सुरुवात शांत, नि:शब्द, निर्भय, दुःखरहित, आनंदमय, तृप्त, स्थिर, हलणार नाही असा, अमर, कधीही न ढळणारा, कायमचा — 'विष्णु' असं नाव त्याला आहे, कारण तो सर्वश्रेष्ठ आहे. या सर्वांचं ध्यान करावं. म्हणून असं म्हटलं आहे : जो देव सर्वश्रेष्ठ आणि सामान्य, तो 'ॐ' नावाने ओळखला जातो; तो नि:शब्द, शून्यरूप होतो आणि त्याचं साधन मस्तकाच्या टोकावर करावं.

अथान्यत्राप्युक्तम् \: धनुः शरीरम् ओमित्येतच्छरः शिखास्य मनः तमोलक्षणं भित्वा तमोऽतमाविष्टमागच्छति अथाविष्टं भित्वाऽलातचक्रमिव स्फुरन्तमादित्यवर्णमूर्जस्वन्तं ब्रह्म तमसः पर्यमपश्यद्यदमुष्मिन्नादित्येऽथ सोमेऽग्नौ विद्युति विभाति अथ खल्वेनं दृष्ट्वाऽमृतत्वं गच्छतीत्येवं ह्याह \: ध्यानमन्तःपरे तत्त्वे लक्ष्येषु च निधीयते । अतोऽविशेषविज्ञानं विशेषमुपगच्छति ॥ मानसे च विलीने तु यत्सुखं चात्मसाक्षिकम् । तद्ब्रह्म चामृतं शुक्रं सा गतिर्लोक एव सः

इतर ठिकाणी असं सांगितलं आहे : शरीर हे धनुष्य, 'ॐ' हा बाण, आणि मन हे त्याचं टोक आहे. अज्ञानाचा अंधार भेदून, मनुष्य त्या अंधारापलीकडे प्रवेश करतो. तिथेही भेदून, जसा फिरणारा अग्नीचा चक्र दिसतो, तसा तेजस्वी, सामर्थ्यशाली ब्रह्म, अंधारापलीकडे, सूर्य, चंद्र, अग्नी, वीज यात प्रकट होतो. हे ज्याने पाहिलं, तो अमरत्व प्राप्त करतो. म्हणून असं म्हटलं आहे : ध्यान हे परम तत्त्वात आणि त्याच्या चिन्हांमध्ये ठेवावं; एकरूप ज्ञानातून वेगळेपण प्राप्त होतं. आणि मन विरघळल्यावर, आत्म्याने अनुभवलं जाणारं जे सुख — तेच ब्रह्म, अमर, शुद्ध; तीच खरी वाट, तोच खरा लोक.

अथान्यत्राप्युक्तम् \: निद्रेवान्तर्हितेन्द्रियः शुद्धितमया धिया स्वप्न इव यः पश्यतीन्द्रियबिलेऽविवशः प्रणवाख्यं प्रणेतारं भारूपं विगतनिद्रं विजरं विमृत्युं विशोकं च सोऽपि प्रणवाख्यः प्रणेता भारूपः विगत निद्रः विजरः विमृत्युर्विशोको भवतीत्येवं ह्याह \: एवं प्राणमथोङ्कारं यस्मात्सर्वमनेकधा । युनक्ति युञ्जते वापि यस्माद्योग इति स्मृतः ॥ एकत्वं प्राणमनसोरिन्द्रियाणां तथैव च । सर्वभावपरित्यागो योग इत्यभिधीयते

इतर ठिकाणी असंही म्हटलं आहे : जसं झोपेत senses मागे घेतले जातात आणि मन शुद्धतेनं भरलेलं असतं, तसं कोणी जणू स्वप्नातल्या अवस्थेत, इंद्रियांच्या गुहेत, काहीही करू न शकता, 'प्रणव' नावाच्या त्या सर्वांना हलवणाऱ्या, भाररूप, झोप नसलेल्या, वृद्धत्वरहित, मृत्यूरहित, दुःखरहित अशा स्वरूपाला पाहतो. तोही मग 'प्रणव', सर्वांना हलवणारा, भाररूप, झोप नसलेला, वृद्धत्वरहित, मृत्यूरहित, दुःखरहित असाच होतो. म्हणून असं म्हटलं आहे : कारण याच्यापासून प्राण आणि ओंकार, सगळ्या गोष्टी अनेक प्रकारे जोडल्या जातात किंवा एकत्र येतात, म्हणून त्याला 'योग' म्हणतात. प्राण, मन आणि इंद्रिये यांचं एकत्व, आणि सर्व अवस्थांचा त्याग — ह्यालाच 'योग' असं म्हणतात.

अथान्यत्राप्युक्तम् \: यथा वाप्सु चारिणः शाकुनिकः सूत्रयन्त्रेणोद्धृत्योदरेऽग्नौ जुहोत्येवं वा व खल्विमान्प्राणानोमित्यनेनोद्धृत्यानामयेऽग्नौ जुहोति अतस्तप्तोर्विवसोऽथ यथा तप्तोर्वि सार्पिस्तृणकाष्ठसंस्पर्शे\- नोज्ज्वलतीत्येवं वा व खल्वसावप्राणाख्यः प्राणसंस्पर्शेनोज्ज्वलति अथ यदुज्ज्वलत्येतद्ब्रह्मणो रूपं चैतद्विष्णोः परमं पदम् चैतद्रुद्रस्य रुद्रत्वमेतत्तदपरिमितधा चात्मानं विभज्य पूरयतीमां लोकानित्येवं ह्याह \: वह्नेश्च यद्वत्खलु विस्फुलिङ्गाः सूर्यान्मयूखाश्च तथैव तस्य प्राणादयो वै पुनरेव तस्माद् अभ्युच्चरन्तीह यथाक्रमेण

इतर ठिकाणी असंही म्हटलं आहे : जसं पाण्यातील पक्ष्यांना शिकारी दोऱ्याच्या यंत्रानं ओढून पोटातील अग्नीत टाकतो, तसंच 'ओं' या शब्दानं प्राणांना ओढून शरीरातील अग्नीत अर्पण केलं जातं. म्हणून जसं तापलेल्या सोन्याला गवत किंवा लाकडाचा स्पर्श झाला की ते उजळतं, तसंच 'प्राण' नावाचं हे सत्त्व प्राणाच्या स्पर्शानं उजळतं. जे उजळतं, तेच ब्रह्माचं स्वरूप, विष्णूचं परमपद, रुद्राचं रुद्रपण आहे. हेच आत्मा असंख्य प्रकारे विभागून या सगळ्या जगांना व्यापतो. म्हणून असं म्हटलं आहे : जसं अग्नीतून ठिणग्या आणि सूर्यापासून किरणे निघतात, तसंच त्याच्यापासून प्राण वगैरे पुन्हा पुन्हा इथं योग्य क्रमाने प्रकट होतात.

अथान्यत्राप्युक्तम् \: ब्रह्मणो वा वैतत्तेजः परस्यामृतस्याशरीरस्य यच्छरीरस्यौष्ण्यमस्यैतद्घृतमथाविः सन् नभसि निहितं वैतदेकाग्रेणैवमन्तर्हृदयाकाशं विनुदन्ति यत्तस्य ज्योतिरिव सम्पद्यतीति अतस्तद्भावम् अचिरेणैति भूमावयस्पिण्डं निहितं यथाऽचिरेणैति भूमित्वम् मृद्वत्संस्थमयस्पिण्डं यथाग्न्ययस्कारादयो नाभिभवन्ति प्रणश्यति चित्तं तथाश्रयेण सहैवमित्येवं ह्याह \: हृद्याकाशमयं कोशमानन्दं परमालयम् । स्वं योगश्च ततोऽस्माकं तेजश्चैवाग्निसूर्ययोः

इतर ठिकाणी असंही म्हटलं आहे : ब्रह्माचं तेज, ते परम, अमर, देहरहित असतं — आणि जे देहधारकाचं उष्णत्व आहे, तेच त्याचं तूप आहे. जेव्हा ते प्रकट होतं, आकाशात स्थिरावतं, तेव्हा एकाग्रतेनं ते अंतःकरणातील आकाश भेदतात, आणि जे त्याचं तेज दिसतं, त्या अवस्थेला ते लवकर पोहोचतात. जसं मातीचा गोळा जमिनीत ठेवला की तो लवकरच माती होतो, आणि जसं कुंभाराच्या हातात असलेला मातीचा गोळा अग्नीने जळत नाही, पण आधारासकट नाहीसा होतो, तसंच मनाचंही होतं. म्हणून असं म्हटलं आहे : हृदयातील आकाशरूप कोश, आनंद, हेच परमस्थान — हेच आपलं योग, आणि अग्नी-सूर्याचं तेज.

अथान्यत्राप्युक्तम् \: भूतेन्द्रियार्थानतिक्रम्य ततः प्रव्रज्याज्यं धृतिदण्डं धनुर्गृहीत्वाऽनभिमानमयेन चैवेषुणा तं ब्रह्म द्वारपारं निहत्याद्यं संमोहमौली तृष्णेर्ष्याकुण्डली तन्द्रीराघवेत्र्यभिमानाध्यक्षः क्रोधज्यं प्रलोभदण्डं धनुर्गृहीत्वेच्छामयेन चैवेषुणेमानि खलु भूतानि हन्ति तं हत्वोंकारप्लवेनान्तर्हृदयाकाशस्य पारं तीर्त्वाविर्भूते अन्तराकाशे शनकैरवटैवावटकृद्धातुकामः संविशत्येवं ब्रह्मशालां विशेत् ततश्चतुर्जालं ब्रह्मकोशं प्रणुदेत् गुर्वागमेनेति \: अतः शुद्धः पूतः शून्यः शान्तोऽप्राणो निरात्माऽनन्तोऽक्षय्यः स्थिरः शाश्वतोऽजः स्वतन्त्रः स्वे महिम्नि तिष्ठति अतः स्वे महिम्नि तिष्ठमानम् दृष्ट्वाऽवृत्तचक्रमिव सञ्चारचक्रमालोकयति इत्येवं ह्याह \: षड्भिर्मासैस्तु युक्तस्य नित्यमुक्तस्य देहिनः अनन्तः परमो गुह्यः सम्यग्योगः प्रवर्तते ॥ रजस्तमोभ्यां विद्धस्य सुसमिद्धस्य देहिनः पुत्रदारकुटुम्बेषु सक्तस्य न कदाचन

इतर ठिकाणी असंही म्हटलं आहे : भूत, इंद्रिये आणि त्यांच्या विषयांना ओलांडून, मग धैर्याचा दंड, त्यागाचं धनुष्य, आणि अनासक्तीचं बाण घेऊन, त्या ब्रह्मरूपी द्वारपालाला — जो मूळ भ्रम आहे, तहान व ईर्ष्येचा मुकुट घातलेला, आळशीपणाची गुंडाळी असलेला, रागाचा चाबूक, अभिमानाचं धनुष्य, इच्छा असलेला बाण घेऊन उभा आहे — त्याला हरवतो. ही सगळी अडथळे दूर करून, ओंकाराच्या नौकेनं अंतःकरणातील आकाश पार करून, जेव्हा अंतःआकाश प्रकट होतं, तेव्हा हळूहळू, जसं पक्षी आपल्या घरट्यात शिरतो, तसं पंचमहाभूतांची इच्छा असलेला आत शिरतो; असं ब्रह्माच्या सभेत प्रवेश मिळतो. मग गुरुच्या शिकवणीनं चार जाळ्यांचं ब्रह्मकोश फोडून, तो शुद्ध, पवित्र, रिकामा, शांत, प्राणरहित, आत्मारहित, अनंत, अक्षय, स्थिर, शाश्वत, अजन्मा, स्वतंत्र, आपल्या महिमेत स्थिर होतो. असं स्वतःच्या महिमेत स्थिर झालेलं पाहून, तो पुनर्जन्माचं चक्र जणू थांबलेलं आहे असं पाहतो. म्हणून असं म्हटलं आहे : जो सहा महिने सातत्याने साधना करतो, नेहमी मुक्त असतो, त्याला अनंत, परम, गूढ, खरा योग प्राप्त होतो. पण ज्याचं मन रज-तमांनी भरलेलं आहे, जरी तो चांगला प्रज्वलित झाला तरी, जो मुलं, बायको, घर यात आसक्त आहे, त्याला कधीच मिळत नाही.

एवमुक्त्वाऽन्तर्हृदयः शकायन्यस्तस्मै नमस्कृत्वाऽनया ब्रह्मविद्यया राजन् ब्रह्मणः पन्थानमारूढाः पुत्राः प्रजापतेरिति सन्तोषं द्वन्द्वतितिक्षां शान्तत्वं योगाभ्यासादवाप्नोतीति एतद्गुह्यतमं नापुत्राय नाशिष्याय नाशान्ताय कीर्तयेदिति अनन्यभक्ताय सर्वगुणसम्पन्नाय दद्यात्

असं सांगून शाकायन्यांनी अंतःकरणाने त्या राजाला वंदन केले आणि म्हणाले, "राजन, या ब्रह्मविद्येमुळे प्रजापतींच्या पुत्रांनी ब्रह्माच्या मार्गावर प्रगती केली आहे. समाधान, सुखदुःख सहन करणे, शांतता — हे सर्व योगाभ्यासाने मिळते. ही विद्या फार गुप्त आहे; ती कुणालाही सांगू नये, जो मुलगा नाही, शिष्य नाही, किंवा शांत नाही. जी व्यक्ती एकनिष्ठ भक्त आहे आणि सर्व सद्गुणांनी युक्त आहे, तिलाच ही विद्या द्यावी."

ॐ शुचौ देशे शुचिः सत्त्वस्थः सदधीयानः सद्वादी सद्ध्यायी सद्याजी स्यादिति । अतः सद्ब्रह्मणि सत्यभिलाषिणि निर्वृत्त्योऽनस्तत्फलच्छिन्नपाशो निराशः परेष्वात्मवद्विगतभयो निष्कामोऽक्षय्यमपरिमितं सुखमाक्रम्य तिष्ठति । परमं वै शेवधेरिव परस्योद्धरणं यन्निष्कामत्वम् । स हि सर्वकाममयः पुरुषोऽध्यवसायसङ्कल्पाभिमानलिङ्गो बद्दः । अतस्तद्विपरीतो मुक्तः । अत्रैक आहुर्गुणः प्रकृतिभेदवशासध्यवसायात्मबन्धमुपागतो। अध्यवसायस्य दोषक्षयाद्धि मोक्षः मनसा ह्येव पश्यति मनसा शृणोति कामः सङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत्सर्वं मन एव गुणौघैरुह्यमानः कलुषीकृतश्चास्थिरश्चलो लुप्यमानः सस्पृहो व्यग्रश्चाभिमानित्वं प्रयात इति अहं सो ममेदमित्येवं मन्यमानो निबध्नात्यात्मनात्मान्ं जालेनेव खेचरः । अतः पुरुषोऽध्यावसायसङ्कल्पाबिमानलिङ्गो बद्दः अतस्तद्विपरीतो मुक्तः तस्मान्निरध्यवसायो निःसङ्कल्पो निरभिमानस्तिष्ठेत् एतन्मोक्षलक्षणम् एषात्र ब्रह्मपदवी एषोऽत्र द्वारविवरोऽनेनास्य तमसः पारं गमिष्यति । अत्र हि सर्वे कामाः समाहिता इत्यत्रोदाहरन्ति \: यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह । बुद्धिश न विचेष्टते तामाहुः परमां गतिम् ॥ एतदुक्त्वान्तर्हृदयः शाकायन्यस्तस्मै नमस्कृत्वा यथावदुपचारी कृतकृत्यो मरुदुत्तरायणं गतो न ह्यत्रोद्वर्त्मना गतिः एषोऽत्र ब्रह्मपथः सौरं स्द्वारं भित्त्वोर्द्ध्वेन विनिर्गता इत्यत्रोदाहरन्ति अनन्ता रश्मयस्तस्य दीपवद्यः स्थितो हृदि । सितासिताः कद्रुनीलाः कपिला मृदुलोहिताः ॥ ऊर्ध्वमेकः स्थितस्तेषां यो भिभित्वा सूर्यमण्डलम् । ब्रह्मलोकमतिक्रम्य तेन यान्ति परां गतिम् ॥ यदस्यान्यद्रश्मिशतमूर्ध्वमेव व्यवस्थितम् । तेन देवनिकायानां स्वधामानि प्रपद्यते ॥ ये नैकरूपाश्चाधस्ताद्रश्मयोऽस्य मृदुप्रभाः । इह कर्मोपभोगाय तैः संसरति सोऽवषः । तस्मात्सर्गस्वर्गापवर्गहेतुर्भगवानसावादित्य इति

ॐ. स्वच्छ जागेत, स्वतःही शुद्ध राहून, सत्त्वगुणात स्थिर राहून, नेहमी अध्ययन, सत्य बोलणे, पठण आणि यज्ञ करणे — असे वागावे. म्हणून जो खरा ब्रह्म शोधतो, ज्याचे सर्व इच्छांचे बंध तुटले आहेत, जो निराश आहे, ज्याला इतरांमध्ये स्वतःच दिसतो, ज्याला भीती नाही, इच्छा नाही, आणि जो अमर्याद, अखंड आनंद मिळवतो, तो अशा स्थितीत राहतो. इच्छा नसणे हेच खरे सर्वोच्च आहे, कारण त्यानेच मनुष्य उंचावतो. कारण सर्व इच्छांनी बनलेला पुरुष संकल्प, इच्छा आणि अभिमान यांच्या ओळखीने बांधला जातो. म्हणून याच्या विरुद्ध असणे म्हणजेच मुक्ती. काहीजण म्हणतात, गुण हे प्रकृतीच्या फरकामुळे येतात आणि संकल्प हेच बंधनाचे कारण आहे. संकल्पातील दोष नाहीसे झाले की मुक्ती मिळते. कारण मनानेच आपण पाहतो, मनानेच ऐकतो: इच्छा, संकल्प, शंका, श्रद्धा, श्रद्धेचा अभाव, धैर्य, धैर्याचा अभाव, लाज, बुद्धी, भीती — हे सर्व मनच आहे. गुणांनी ते हलते, अस्थिर होते, अस्वच्छ होते, तुटते, इच्छा धरते, व्याकुळ होते आणि अभिमान निर्माण होतो. 'मी हे आहे, हे माझे आहे' असे समजून तो स्वतःला जाळ्यात अडकवतो. म्हणून संकल्प, इच्छा आणि अभिमान याने बांधलेला पुरुष बांधला जातो; त्याच्या विरुद्ध असणारा मुक्त असतो. म्हणून मनुष्याने संकल्प, इच्छा आणि अभिमान सोडून राहावे. हेच मुक्तीचे लक्षण आहे; हेच ब्रह्माचा मार्ग आहे; हेच दाराचे उघडणे आहे — याने तो अंधार पार करेल. येथे सर्व इच्छा एकत्र येतात. उदाहरणार्थ, असे सांगतात: 'जेव्हा पाच ज्ञानेंद्रिये आणि मन एकत्र विश्रांती घेतात आणि बुद्धी हलत नाही, तेव्हा तीच सर्वोच्च अवस्था आहे.' असे सांगून शाकायन्यांनी अंतःकरणाने त्या राजाला वंदन केले, योग्य विधीने सेवा केली आणि आपले कर्तव्य पूर्ण करून उत्तरेकडील वाऱ्याच्या दिशेने गेले. कारण या मार्गाने पुन्हा परत येणे नाही; हाच ब्रह्माचा मार्ग आहे. सूर्याच्या द्वारातून वर जाऊन तो निघून जातो. उदाहरणार्थ, असे सांगतात: 'त्याच्या असंख्य किरणांचे तंतू जसे दिव्यांसारखे हृदयात स्थिर आहेत — पांढरे, काळे, पिवळे, निळे, तपकिरी, मऊ लाल. त्यात एक सरळ उभा असतो, जो सूर्याच्या मंडलाला भेदून, ब्रह्मलोक ओलांडून, त्या मार्गाने सर्वोच्च स्थिती मिळते. त्याच्या वरच्या शंभर किरणांनी देवांच्या लोकांना मिळवतो. जे खाली असलेले मऊ प्रकाशाचे किरण आहेत, त्याने कर्मफळ भोगण्यासाठी तो पुन्हा जन्म घेतो. म्हणून सूर्यदेवच सृष्टी, स्वर्ग आणि मुक्तीचे कारण आहे.'

किमात्मकानि वा एतानीन्द्रियाणि प्रचरन्त्युद्गन्ता चैतेषामिह को नियन्ता वेत्याह । प्रत्याहात्मात्मकानीत्यात्मा ह्येषामुद्गन्ता वाप्सरसो भानवीयाश्च मरीचयो नाम अथ पञ्चभिः रश्मिभिर्विषयानत्ति कतम आत्मेति योऽयं शुद्धः पूतः शून्यः शान्तादिलक्षणोक्तः स्वकैर्लिङ्गैरुपगृह्यः तस्यैतल्लिङ्गमलिङ्गस्याग्नेर्यदौष्ण्यमाविष्टं चापां यः शिवतमोरस इत्येके । अथ वाक्ष्रोत्रं चक्षुर्मनः प्राण इत्येके, अथ बुद्धिर्धृतिः स्मृतिः प्रज्ञा तदित्येके अथ ते एतस्यैवं यथैवेह बीजस्याङ्कुरावाथधूमार्चिर्विष्फुलिङ्गा इवाग्नेश्चेति अत्रोदाहरन्ति \: वह्नेश्च यद्वत्खलु विष्फुलिङ्गाः सूर्यान्मयूखाश्च तथैव तस्य । प्राणादयो वै पुनरेव तस्मा\- दभ्युच्चरन्तीह यथाक्रमेण

ही इंद्रिये कशा स्वरूपाच्या आहेत? ती आपोआप वागत असतात का? त्यांना येथे कोण नियंत्रित करतो? त्याचे उत्तर असे आहे: ही सर्व इंद्रिये आत्म्याचेच रूप आहेत; आत्माच त्यांचा मूळ आहे. त्या आप्सरा व सूर्याच्या किरणांच्या रूपात असतात. पाच किरणांनी त्या विषयांचा अनुभव घेतात. आत्मा कोण आहे? तो जो शुद्ध, निर्मळ, रिकामा, शांत व इतर गुणांनी युक्त आहे, स्वतःच्या गुणांनी ओळखता येतो. त्याचे लक्षण अग्नीतील उष्णता, पाण्यातील सार, अंधारातील आनंद असे काही म्हणतात. काहीजण म्हणतात, वाणी, कान, डोळे, मन, प्राण हे आत्म्याचे रूप आहे. काहीजण म्हणतात, बुद्धी, धैर्य, स्मरण, प्रज्ञा हे आत्म्याचे रूप आहे. जसे बीजापासून अंकुर येतो, अग्नीतून धूर, ज्वाला, ठिणग्या निघतात, तसेच या आत्म्यातून सर्व काही उत्पन्न होते. उदाहरणार्थ, असे सांगतात: 'जसे अग्नीपासून ठिणग्या आणि सूर्यापासून किरणे निघतात, तसेच या आत्म्यातून प्राण वगैरे सर्व योग्य क्रमाने उत्पन्न होतात.'

तस्माद्वा एतस्मादात्मनि सर्वे प्राणाः सर्वे लोकाः सर्वे वेदाः सर्वे देवाः सर्वाणि च भूतान्युच्चरन्ति तस्योपनिषत्सत्यस्य सत्यमिति अथ यथार्द्रैधाग्नेरभ्याहितस्य पृथग्धूमा निश्चरन्त्येवं वा एतस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरसा इतिहासः पुराणम् विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानान्यस्यैवैतानि विश्वा भूतानि

म्हणून या आत्म्यातूनच सर्व प्राण, सर्व लोक, सर्व वेद, सर्व देवता आणि सर्व जीव उत्पन्न होतात. त्याची उपनिषद म्हणजे सत्याचेही सत्य. जसे ओलसर लाकडातला अग्नी पेटवला की वेगवेगळे धुराचे लोट बाहेर पडतात, तसेच या महान आत्म्याच्या श्वासातून ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्वाङ्गिरस, इतिहास, पुराण, विद्या, उपनिषदे, श्लोक, सूत्रे, स्पष्टीकरणे, भाष्ये — ही सर्व सृष्टी त्याच्याच स्वरूपातून प्रकट होते.

पञ्चेष्टको वा एषोऽग्निः संवत्सरः तस्येमा इष्टका यो वसन्तो ग्रीष्मो वर्षाः शरद्धेमन्तः स शिरःपक्षसीपृच्छपृष्टवान् एषोऽग्निः पुरुषविदः सेयं प्रजापतेः प्रथमा चितिः करैर्यजमानमन्तरिक्षमुत्क्षिओप्त्वा वायवे प्रायच्छत् प्राणो वै वायुः प्राणोऽग्निस्तस्येमा इष्टका यः प्राणो व्यानोऽपानः समान उदानः स शिरःपक्षसीपृष्ठपुच्छवानेषोऽग्निः पुरुषविदस्तदिदमन्तरिक्षं प्रजापतेर्द्वितीया चितिः करैर्यजमानं दिवमुत्क्षिप्तेन्द्राय प्रायच्छत् असौ वा आदित्य इन्द्रः सैषोऽग्निः तस्येमा इष्टका यदृग्यजुः सामाथर्वाङ्गिरसा इतिहासं पुराणं स शिरःपक्षसीपुच्छपृष्ठवानेषोऽग्निः पुरुषविदः सैषा द्यौः प्रजापतेस्तृतीया चितिः करैर्यजमानस्यात्मविदेऽवदानं करोति यथात्मविदुत्क्षिप्य ब्रह्मणे प्रायच्छत् तत्रानन्दी मोदी भवति

हा अग्नी पाच प्रकारचा आहे, म्हणजेच वर्ष. त्याच्या विटा म्हणजे वसंत, उन्हाळा, पावसाळा, शरद आणि हिवाळा — हे त्याचं डोकं, पंख, बाजू आणि शेपूट आहेत. हा अग्नी त्या लोकांचा आहे जे पुरुषाला ओळखतात; ही प्रजापतीची पहिली वेदी आहे. या विटांच्या साहाय्याने, हातांनी यजमानाला मध्यलोकात नेऊन, तिला वायुला अर्पण केलं. प्राण म्हणजे वायू, प्राण म्हणजे अग्नी; त्याच्या विटा म्हणजे प्राण, व्यान, अपान, समान आणि उदान — हे त्याचं डोकं, पंख, बाजू आणि शेपूट आहेत. हा अग्नी पुरुषाला ओळखणाऱ्यांचा आहे; ही प्रजापतीची दुसरी वेदी आहे. या विटांच्या साहाय्याने, हातांनी यजमानाला स्वर्गात नेऊन, तिला इंद्राला अर्पण केलं. तो आदित्य म्हणजे इंद्र आहे, आणि हा त्याचा अग्नी; त्याच्या विटा म्हणजे ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्वाङ्गिरस, इतिहास आणि पुराण — हे त्याचं डोकं, पंख, शेपूट आणि बाजू आहेत. हा अग्नी पुरुषाला ओळखणाऱ्यांचा आहे; ही प्रजापतीची तिसरी वेदी आहे. या विटांच्या साहाय्याने, हातांनी यजमानाला आत्मज्ञानाकडे नेऊन, तिला अर्पण केलं. आत्मज्ञान मिळवून, तिला ब्रह्माला अर्पण केलं आणि तिथे तो आनंदी आणि तृप्त होतो.

पृथिवीगार्हपत्योऽन्तरिक्षं दक्षिणाग्निर्द्यौराहवनीयः तत एव पवमानपावकशुचय आविष्कृतमेतेनास्य यज्ञम् यतः पवमानपावकशुचिसंघातो हि जाठरः तस्मादग्निर्यष्टव्यः चेतव्यः स्तोतव्योऽभिध्यातव्यः यजमानो हविर्गृहीत्वा देवताभिध्यानमिच्छति \: हिरण्यवर्णः शकुनो हृद्यादित्ये प्रतिष्ठितः मद्गुर्हंसस्तेजोवृषः सोऽस्मिन्नग्नौ यजामहे इति चापि मन्त्रार्थं विचिनोति । तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गोऽस्याभिध्येयं यो बुद्ध्यन्तस्थो ध्यायीह मनःशान्तिपदमनुसरत्यात्मन्येव धत्तेऽत्रेमे श्लोका भवन्ति \: १ यथा निरिन्धनो वह्निः स्वयोनावुपशाम्यते तथा वृत्तिक्षयाच्चित्तं स्वयोनावुपशाम्यते । २ स्वयोनावुपशान्तस्य मनसः सत्यकामतः इन्द्रियार्थविमूढस्यानृताः कर्मवशानुगाः । ३ चित्तमेव हि संसारम् तत्प्रयत्नेन शोधयेत् यच्चित्तस्तन्मयो भवति गुह्यमेतत्सनातनम् । ४ चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुते । ५ समासक्तं यथा चित्तं जन्तोर्विषयगोचरे यद्येवं ब्रह्मणि स्यात्तत्को न मुच्येत बन्धनात् । ६ मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुद्धं चाशुद्धमेव च अशुद्धं कामसम्पर्कात् शुद्धं कामविवर्जितम् । ७ लय विक्षेपरहितं मनः कृत्वा सुनिश्चलम् यदा यात्यमनीभावं तदा तत्परमं पदम् । ८ तावन्मनो निरोद्धव्यं हृदि यावत्क्षयं गतम् एतज्ज्ञानं च मोक्षं च शेषान्ये ग्रन्थविस्तराः । ९ समाधिनिर्धौतमलस्य चेतसो निवेशितस्यात्मनि यत्सुखं भवेत् न शक्यते वर्णयितुं गिरा तदा स्वयं तदन्तःकरणेन गृह्यते । १० अपामापोऽग्निरग्नौ वा व्योम्नि व्योम न लक्षयेत् एवमन्तर्गतं यस्य मनः स परिमुच्यते । ११ मन एव मनुष्याणं कारणं बन्धमोक्षयोः बन्धाय विषयासंगिं मोक्षो निर्विषयं स्मृतम् । अतोऽनग्निहोत्र्यनग्निचिदज्ञानभिध्यायिनां ब्राह्मणः पदव्योमानुस्मरणं विरुद्धम् तस्मादग्निर्यष्टव्यः चेतव्यः स्तोतव्योऽभिध्यातव्यः

पृथ्वी म्हणजे घरपत्य अग्नी, मध्यलोक म्हणजे दक्षिणाग्नी, आणि स्वर्ग म्हणजे आहवनीय अग्नी. या अग्नींमधून निर्मळ, शुद्ध करणारे आणि तेजस्वी अग्नी प्रकट होतात, ज्यामुळे यज्ञ प्रकट होतो. कारण हे शुद्ध, शुद्ध करणारे आणि तेजस्वी अग्नी म्हणजे पोट; म्हणून अग्नीची पूजा, ध्यान, स्तुती आणि चिंतन करावं. यजमान हवन घेतल्यावर देवतेच्या ध्यानाची इच्छा करतो: 'सोन्यासारखा रंग असलेला, हृदयात स्थिर असलेला पक्षी, सूर्य, हंस, तेजाचा वृषभ, आम्ही या अग्नीत यज्ञ करतो.' अशा प्रकारे, तो मंत्राचा अर्थही विचारतो: 'त्या सवितृचे पूज्य तेज ध्यान करावं, जे बुद्धीत स्थिर आहे, आणि ध्यान करणारे मन शांततेचा मार्ग अनुसरते आणि आत्म्यात ठेवते.' यासंबंधी काही श्लोक आहेत: १. जसं इंधन नसलेला अग्नी आपल्या मूळात शांत होतो, तसं वृत्ती संपल्यावर मनही आपल्या मूळात शांत होतं. २. जे मन आपल्या मूळात शांत आहे आणि सत्याची इच्छा करतं, पण इंद्रियांच्या विषयांनी भ्रमित होतं, त्याच्या कर्मांना असत्य मार्गदर्शित करतात. ३. मनच संसार आहे; म्हणून ते प्रयत्नपूर्वक शुद्ध करावं. जसं मन, तसं आपण होतो; हे एक जुने गुपित आहे. ४. मनाच्या प्रसादाने शुभ-अशुभ कर्मांचा नाश होतो; शांत आत्मा आत्म्यात स्थिर राहून अचल सुखाचा अनुभव घेतो. ५. जसं एखाद्या जीवाचं मन विषयांमध्ये गुंतलेलं असतं, तसं जर ते ब्रह्मात गुंतलं तर कोणही बंधनातून मुक्त होईल. ६. मन दोन प्रकारचं आहे: शुद्ध आणि अशुद्ध; इच्छेच्या संपर्काने अशुद्ध, इच्छा नसल्याने शुद्ध. ७. जेव्हा मन लय आणि विक्षेपाशिवाय पूर्ण स्थिर होतं आणि अमनीभाव प्राप्त करतं, तेव्हा तेच परमपद आहे. ८. मन हृदयात स्थिर होईपर्यंत त्याला आवरावं; हेच ज्ञान आणि मुक्ती आहे; बाकी सर्व ग्रंथ विस्तार आहेत. ९. समाधीने निर्मळ झालेल्या आणि आत्म्यात स्थिर झालेल्या मनात जे सुख मिळतं, ते शब्दांनी सांगता येत नाही; तेव्हा ते स्वतःच्या अंतरात्म्याने जाणलं जातं. १०. पाण्यात पाणी, अग्नीत अग्नी, आकाशात आकाश दिसत नाही; तसंच ज्याचं मन आत विलीन झालं, तो पूर्णपणे मुक्त होतो. ११. मनच माणसाच्या बंधन आणि मुक्तीचं कारण आहे; विषयांमध्ये गुंतलेलं मन बंधन, विषयरहित मन मुक्ती आहे असं म्हटलं जातं. म्हणून जे अग्निहोत्र करत नाहीत, अग्नी पेटवत नाहीत, आणि ज्ञानाने ध्यान करत नाहीत, त्यांच्यासाठी ब्रह्मपदाची आठवण विरोधी आहे. म्हणून अग्नीची पूजा, ध्यान, स्तुती आणि चिंतन करावं.

नमोऽग्नये पृथिवी क्षिते लोकस्मृते लोकम्स्मै यजमानाय धेहि नमो वायवेऽन्तरिक्षक्षिते लोकस्मृते लकमस्मै यजमानाय धेहि नम आदित्याय दिविक्षिते लोकस्मृते लोकमस्मै यजमानाय धेहि नमो ब्रह्मणे सर्वक्षिते सर्वस्मृते सर्वमस्मै यजमानाय धेहि हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् तत्त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय विष्णवे योऽसा आदित्ये पुरुषः सोऽसा अहम् एष ह वै सत्यधर्मो यदादित्यस्य आदित्यत्वं तच्छुक्लम् पुरुषम् अलिङ्गम् नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोंऽशमात्रमेतद्यदादित्यस्य मध्य इवेत्य् अक्षिण्यग्नौ चैतद्ब्रह्मैतदमृतमेतद्भर्गः एतत्सत्यधर्मो नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोंऽशमात्रमेतद्यदादित्यस्य मध्ये अमृतं यस्य हि सोमः प्राणा वा अप्ययंकुरा एतक़्द्ब्रह्मैतदमृतमेतद्भर्गः एतत्सत्यधर्मो नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोऽंशमात्रम् एतद्यदादित्यस्य मध्ये यजुर्दीप्यत्यौमापोज्योतिरसोऽमृतंब्रह्म भूर्भुवः स्वरोम् । अष्टपादं शुचिं हंसं त्रिसूत्रमणुमव्ययम् द्विधर्मोऽन्धं तेजसेन्धं सर्वं पश्यन्पश्यति नभसोऽन्तर्गतस्य तेजसोऽन्शमात्रमेतद्यदादित्यस्य मध्ये उदित्वा मयूखे भवत एतत्सवित्सत्यधर्म एतद्यजुरेतत्तप एतदग्निरेतद्वायुरेतत्प्राण एतदाप एतच्चन्द्रमा एतच्छुक्रमेतदमृतमेतद्ब्रह्मविषयमेतद्भानुरर्णवस्तस्मिन्नेव यजमानः सैन्धव इव व्लीयन्त एषा वै ब्रह्मैकतात्र हि सर्वे कामाः समाहिता इत्यत्रोदाहरन्ति \: अंशुधारय इवाणुवातेरितः संस्फुरत्यसावन्तर्गः सुराणाम् यो हैवंवित्स सवित् स द्वैतवित् सैकधामेतः स्यात्तदात्मकश्च \: ये विन्दव इवाभ्युच्चरन्त्यजस्रम् विद्युदिवाभ्रार्चिषः परमे व्योमन् तेऽऋचिषो वै यशस आश्रयवासाज्जटाभिरूपा इव कृष्णवर्त्मनः

पृथ्वीवर असणाऱ्या अग्नीला वंदन, जो लोकांना आठवणीत ठेवतो; हे लोक या यजमानाला दे. मध्यलोकात असणाऱ्या वायुला वंदन, जो लोकांना आठवणीत ठेवतो; हे लोक या यजमानाला दे. स्वर्गात असणाऱ्या आदित्याला वंदन, जो लोकांना आठवणीत ठेवतो; हे लोक या यजमानाला दे. सर्वत्र असणाऱ्या, सर्वांनी आठवणीत ठेवलेल्या ब्रह्माला वंदन; सर्व काही या यजमानाला दे. सत्याचं मुख सोन्याच्या भांड्याने झाकलं आहे; पूषण, ते उघड सत्यधर्मासाठी, विष्णूसाठी. जो सूर्याच्या मध्ये असलेला पुरुष आहे, तो मीच आहे. हेच सत्यधर्म आहे: सूर्याचं सूर्यपण म्हणजे तो शुद्ध, निराकार पुरुष, आकाशातल्या तेजाचा एक अंश. डोळ्यांतील अग्नीत हेच ब्रह्म, हेच अमृत, हेच तेज, हेच सत्यधर्म, आकाशातल्या तेजाचा एक अंश, सूर्याच्या मध्ये. ज्याचं सोम म्हणजे प्राण, तोच अमृत आहे, तोच अंकुर आहे. हेच ब्रह्म, हेच अमृत, हेच तेज, हेच सत्यधर्म, आकाशातल्या तेजाचा एक अंश, सूर्याच्या मध्ये. यजुर्वेद तेजाने उजळतो, ओंकार, पाणी, प्रकाश, सार, अमृत, ब्रह्म, पृथ्वी, मध्यलोक, स्वर्ग. आठ पाय असलेला, शुद्ध हंस, तीन सूत्रांचा, सूक्ष्म, अविनाशी, दोन धर्मांचा, अंध, तेजाने प्रकट, सर्व काही पाहणारा, तो आकाशातल्या तेजाचा एक अंश, सूर्याच्या मध्ये पाहतो. तो उगवून किरण होतो; हेच सवितृचं सत्यधर्म, हेच यजुस, हेच ताप, हेच अग्नी, हेच वायू, हेच प्राण, हेच पाणी, हेच चंद्र, हेच शुद्ध, हेच अमृत, हेच ब्रह्म, हेच सूर्य, हेच सागर. त्यात यजमान मीठ पाण्यात विरघळावं तसा विलीन होतो. हीच खरी ब्रह्माची एकता आहे, कारण इथे सर्व इच्छा एकत्र येतात. यासंबंधी असं म्हणतात: किरणासारखा, सूक्ष्म वाऱ्याने हलणारा, हा आतला देवतांमध्ये स्पंदन करतो. जो असं जाणतो, तो सवितृचा जाणणारा, द्वैताचा जाणणारा, एकत्वाचा जाणणारा आणि त्याच स्वरूपाचा होतो. जसं थेंब नेहमी वर चढतात, वीज आणि मेघांच्या ज्वाळांसारखे, त्या तेजाच्या किरणांमध्ये, त्या किरणांमध्येच कीर्तीचं निवासस्थान आहे, जणू काळ्या वाटेवर जटा असलेल्या रूपात.

द्वे वा व खल्वेते ब्रह्मज्योतिषो रूपके शान्तमेकं समृद्धं चैकम् अथ यच्छन्तं तस्याधारं खम् अथ यत्समृद्धमिदं तस्यान्नम् तस्मान्मन्त्रौषधाज्यामिषपुरोडाशस्थालीपाकादिभिर्यष्टव्यमन्त\- र्वेद्यामास्न्यवशिष्टैरन्नपानैश्चास्यमाहवनीयमिति मत्वा तेजसः समृद्ध्यै पुण्यलोकविजित्यर्थायामृतत्वाय चात्रोदाहरन्ति \: अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामो यमराज्यमग्निष्टोमेनाभिययति सोमराज्यमुक्थेन सूर्यराज्यं षोडशीना स्वाराज्यमतिरात्रेण प्राजापत्यमासहस्रसंवत्सरान्तक्रतुनेति \: वर्त्याधारस्नेहयोगाद्यथा दीपस्य संस्थितिः । अन्तर्याण्डोपयोगादिमौ स्थितावात्मशिची तथा

ब्रह्मज्योतीची दोन रूपं आहेत: एक शांत, दुसरं समृद्ध. जे शांत आहे त्याचा आधार आकाश आहे; जे समृद्ध आहे त्याचा आधार अन्न आहे. म्हणून मंत्र, औषधी, तूप, मांस, पिठाचे पदार्थ आणि इतर नैवेद्य, तसेच वेदीवर उरलेलं अन्न आणि पाणी याने यज्ञ करावा, 'हेच आहवनीय आहे' असं समजून, तेज वाढवण्यासाठी, पुण्यलोक जिंकण्यासाठी आणि अमरत्वासाठी. यासंबंधी असं म्हणतात: 'स्वर्गाची इच्छा असेल तर अग्निहोत्र करावं; यमराज्य अग्निष्टोमाने मिळतं; सोमराज्य उख्थाने; सूर्यराज्य षोडशीने; स्वाराज्य अतिरात्राने; हजार वर्षांच्या यज्ञाने वर्षाचा शेवट.' जसं वात, वात्याचा आधार आणि तुपाच्या संयोगाने दिवा उभा राहतो, तसं या दोन आत्मे अंतर्यंडाच्या वापराने स्थिर राहतात.

तस्मादोमित्यनेनैतदुपासीतापरिमितं तेजस्तत्त्रेधभिहितमग्नावादित्ये प्राणेऽथैषा नाड्यन्नबहुमित्येषाग्नौ हुतमादित्यं गमयति अतो यो रसोऽस्रवत् स उद्गीथं वर्षति तेनेमे प्राणाः प्राणेभ्यः प्रजा इत्यत्रोदाहरन्ति \: यद्धविरग्नौ हूयते तदादित्यं गमयति तत्सूर्यो रश्मिभिर्वर्षति तेनान्नं भवति अन्नाद्भूतानामुत्पत्तिरित्येवं ह्याह \: अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः

म्हणून 'ॐ' या अक्षराने या अनंत प्रकाशाची उपासना करावी. हे तीन रूपांत सांगितलं आहे—अग्नी, सूर्य आणि श्वास. इथे असं म्हटलं आहे की, 'अन्न जास्त नाही', कारण जेव्हा अग्नीत आहुती दिली जाते, ते सूर्यापर्यंत पोहोचते. तिथून जे सार खाली येतं, ते उद्गीथासारखं पाऊस बनून पडतं; त्यातून हे श्वास, श्वासांमधून प्रजासृष्टी होते. म्हणून असं सांगितलं आहे— अग्नीत दिलेली योग्य आहुती सूर्यापर्यंत पोहोचते; सूर्यापासून पाऊस पडतो, पावसापासून अन्न होतं, आणि अन्नातून सर्व जीव निर्माण होतात.

अग्निहोत्रं जुह्वानो लोभजालं भिनत्ति अतः संमोहं छित्वा न क्रोधान्स्तुन्वानः काममभिध्यायमानस्ततश्चतुर्जालं ब्रह्मकोशं भिन्ददतः परमाकाशमत्र हि सौर सौम्याग्नेयसात्विकानि मण्डलानि भित्त्वा ततः शुद्धः सत्त्वान्तरस्थमचलममृतमच्युतं ध्रुवं विष्णुसंज्ञितम् सर्वापरं धाम सत्यकामसर्वज्ञत्वसंयुक्तम् स्वतन्त्रम् चैतन्यम् स्वे महिम्नि तिष्ठमानं पश्यति अत्रोदाहरन्ति \: रविमध्ये स्थितः सोमः सोममध्ये हुताशनः । तेजोमध्ये स्थितं सत्त्वं सत्त्वमध्ये स्थितोऽच्युतः ॥ शरीरप्रादेशाङ्गुष्ठमात्रमणोरप्यन्वयं ध्यात्वातःपरमतां गच्छति अत्र हि सर्वे कामाः समाहिता इति अत्रोदाहरन्ति \: अङ्गुष्ठप्रादेशशरीरमात्रं प्रदीपप्रतापवद्विस्त्रिधा हि तद्ब्रह्माभिष्टूयमानं महो देवो भुवनान्याविवेश । ॐ नमो ब्रह्मणे नमः

जो अग्निहोत्र करतो, तो लोभाचं जाळं फोडतो; त्यामुळे मोह तोडून, राग न वाढवता, इच्छा न धरता आणि दुसऱ्याचं हवंसं न वाटता, तो चार प्रकारचं जाळं—ब्रह्माचं आवरण—फोडतो. मग तो सूर्य, चंद्र, अग्नी आणि शुद्ध सत्त्व अशी मंडळं भेदून, शुद्ध होऊन, त्या शुद्ध सत्त्वात स्थिर, अमर, बदलत नाही असा, कायमचा, 'विष्णु' नावाचा, सर्वश्रेष्ठ धाम असलेला, खरी इच्छा आणि सर्वज्ञता लाभलेला, स्वतंत्र चेतना असलेला, स्वतःच्या तेजात उभा असलेला, असा आत्मा पाहतो. असं म्हणतात—सूर्यामध्ये सोम आहे, सोमामध्ये अग्नी आहे, अग्नीमध्ये सत्त्व आहे, आणि सत्त्वामध्ये अचल आत्मा आहे. शरीरात अंगठ्याएवढ्या किंवा त्याहूनही सूक्ष्म स्वरूपाचं ध्यान केल्यावर, तो सर्वोच्च अवस्थेला पोहोचतो. इथेच सर्व इच्छा एकवटलेल्या असतात. म्हणून असंही सांगितलं आहे—तीन रूपांत वंदनीय असलेलं ते ब्रह्म, दिव्य प्रकाशासारखं सर्व जगात प्रवेश करतं. ॐ ब्रह्माला नमस्कार.

इति षष्ठः प्रपाठकः ॥ प्रपाठक ७ । अग्निर्गायत्रं त्रिवृद्रथन्तरं वसन्तः प्राणो नक्षत्राणि वसवः पुरस्तादुद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विश्नति अन्तर्विवएणेक्षन्ति अचिन्त्योऽमूर्तो गभीरो गुणभुग्भयोऽनिर्वृत्तिर्योगीश्वरः सर्वज्ञो मघोऽप्रमेयोऽनाद्यन्तः श्रीमान् अजो धीमाननिर्देश्यः सर्वसृक् सर्वस्यात्मा सर्वभुक् सर्वस्येशानः सर्वस्यान्तरान्तरः

इथं सहावा प्रपाठक संपला. सातवा प्रपाठक. अग्नी म्हणजे गायत्री, त्रिवृत्, रथंतर; वसंत, श्वास, तारे, वसूं—हे पूर्वेला उगवतात, तेज देतात, पाऊस पाडतात, स्तुती करतात आणि पुन्हा परत येतात; त्या मधल्या जागेत पाहतात. तो कल्पनाही करता येणार नाही असा, निराकार, खोल, गुणांचा अनुभव घेणारा, भयावह, प्रकट न होणारा, योगींचा स्वामी, सर्वज्ञ, दानशूर, मोजता न येणारा, आरंभ आणि अंत नसलेला, श्रीमंत, अजन्मा, बुद्धिमान, वर्णन करता न येणारा, सर्वांचा सृष्टीकर्ता, सर्वांचा आत्मा, सर्वांचा उपभोग करणारा, सर्वांचा स्वामी, आणि सर्वांच्या अंतर्यामी आहे.

इंद्र म्हणजे त्रिष्टुप्, पंधरावा, बृहद्, उन्हाळा, व्यान, सोम, रुद्र, दक्षिण दिशा—हे उगवतात, तेज देतात, पाऊस पाडतात, स्तुती करतात आणि पुन्हा परत येतात; त्या मधल्या जागेत पाहतात. तो आरंभ आणि अंत नसलेला, अनंत, मोजता न येणारा, दुसऱ्यावर अवलंबून नसलेला, स्वतंत्र, चिन्ह नसलेला, निराकार, अनंत शक्ती असलेला, सृष्टीकर्ता आणि तेजस्वी आहे.