Maitri Upanishad · Vedha360

MaiU 51

इति पञ्चमः प्रपाठकः ॥ । अथ प्रपाठक ६ । द्विधा वा एष आत्मानं बिभर्त्ययं यः प्राणो यश्चासा आदित्योऽथ द्वौ वा एता अस्य पन्थाना अन्तर्बहिश्चाहोरात्रेणैतौ व्यावर्तेते असौ वा आदित्यो बहिरात्मान्तरात्मा प्राणोऽतो बहिरात्मक्या गत्यान्तरात्मनोऽनुमीयते गतिरित्येवं हि आहाथ यः कश्चिद्विद्वानपहतपाप्माऽक्षाध्यक्षोऽवदातमनास्तन्निष्ठ आवृत्तचक्षुः सो अन्तरात्मक्या गत्या बहिरात्मनोऽनुमीयते गतिरित्येवं ह आह अथ य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो यः पश्यतीमां हिरण्यवस्थात् स एषोऽन्तरे हृत्पुष्कर एवाश्रितोऽन्नमत्ति

पाचवा विभाग संपला. आता सहावा विभाग: हा आत्मा दोन प्रकारे स्वतःला आधार देतो—एक म्हणजे प्राण, दुसरा म्हणजे सूर्य. हे दोन्ही त्याचे मार्ग आहेत, आत आणि बाहेर, दिवस-रात्र; ते एकमेकांना बदलतात. सूर्य हा बाह्य आत्मा आहे, प्राण हा अंतः आत्मा आहे; अंतः आत्म्याच्या गतीने बाह्य आत्म्याचा अंदाज घेतला जातो. गती असं सांगितलं आहे. जो ज्ञानी, पापरहित, इंद्रियांचा स्वामी, शुद्ध मनाचा, एकनिष्ठ, अंतर्मुख आहे—तो अंतः आत्म्याच्या गतीने बाह्य आत्म्याचा अंदाज घेतो. गती असं सांगितलं आहे. आता सूर्याच्या आत असलेला सुवर्णमय पुरुष, जो मला सुवर्णासारखा पाहतो, तोच हृदयाच्या कमळात राहतो आणि अन्न ग्रहण करतो.

MaiU 52

MaiU 53

MaiU 54

MaiU 55

MaiU 56

MaiU 57

MaiU 58

MaiU 59

MaiU 60

MaiU 61

MaiU 62

MaiU 63

MaiU 64

MaiU 65

MaiU 66

MaiU 67

MaiU 68

MaiU 69

MaiU 70

MaiU 71

MaiU 72

MaiU 73

MaiU 74

MaiU 75

MaiU 76

MaiU 77

MaiU 78

MaiU 79

MaiU 80

← Previous Next →

इतर ठिकाणीही असं सांगितलं आहे : 'ओं' या अक्षराला नव्वद रूपं आहेत, जशी त्याची ध्वनी आहे तशीच. 'ओं' स्त्री, पुरुष आणि नपुंसक या तिन्ही लिंगांत आहे. 'ओं' तेजस्वी आहे — अग्नी, वायू, आदित्य यांसारखी प्रकाशमान आहे. 'ओं' श्रेष्ठ आहे — ब्रह्मा, रुद्र, विष्णु यांसारखी सर्वांची अधिपती आहे. 'ओं' मुखासारखी आहे — गार्हपत्य, दक्षिणाग्नी, आहवनीय यांसारखी. 'ओं' विद्या असलेली आहे — ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद यांसारखी. 'ओं' भुवनांशी जोडलेली आहे — भूः, भुवः, स्वः यांसारखी. 'ओं' काळाशी निगडित आहे — भूत, वर्तमान, भविष्य यांसारखी. 'ओं' प्राणशक्तीने भरलेली आहे — प्राण, अग्नी, सूर्य यांसारखी. 'ओं' पोषण करणारी आहे — अन्न, पाणी, चंद्र यांसारखी. 'ओं' चेतना असलेली आहे — बुद्धी, मन, अहंकार यांसारखी. 'ओं' प्राणयुक्त आहे — प्राण, अपान, व्यान यांसारखी. म्हणून 'ओं' म्हटलं की, या सर्व गोष्टी अर्पण केल्या जातात, पूजल्या जातात. असं, सत्यकाम, सांगितलं आहे की, 'ओं' हे अक्षरच परब्रह्म आणि अपब्रह्म — दोन्हीचं मूळ आहे.

तत्सवितुर्वरेण्यमित्यसौ वा आदित्यः सविता स वा एवं प्रवरणीय आत्मकामेनेत्याहुर्ब्रह्मवादिनोऽथ भर्गो देवस्य धीमहीति सविता वै देवस्ततो योऽस्य भर्गाख्यस्तं चिन्तयामीत्याहुर्ब्रह्मवादिनोऽथ धियो यो नः प्रचोदयादिति बुद्धयो वै धियस्तायोऽस्माकं प्रचोदयादित्याहुर्ब्रह्मवादिनः अथ भर्गा इति यो ह वा अमुष्मिन्नादित्ये निहितस्तारकोऽक्षिणि वैष भर्गाख्यः भाभिर्गतिरस्य हीति भर्गः भर्जयतीति वैष भर्ग इति रुद्रो ब्रह्मवादिनोऽथ भ इति भासयतीमान् लोकान् र इति रंजयतीमानि भूतानि ग इति गच्छन्त्यस्मिन्नागच्छन्त्यस्मादिमाः प्रजास्तस्माद्भ\-रग\-त्वाद्भर्गः शाश्वत् सूयमानात् सूर्यः सवनात् सविताऽदानात् आदित्यः पवनात्पावनोऽथापोप्यायनादित्येवं ह्याह खल्वात्मनोऽत्मा नेतामृताख्यश्चेता मन्ता गन्तोत्सृष्टानन्दयिता कर्ता वक्ता रसयिता घ्राता द्रष्टा श्रोता स्पृशति च विभुर्विग्रहे सन्निविष्टा इत्येवं ह्याह अथ यत्र द्वैतीभूतं विज्ञानं तत्र हि शृणोति पश्यति जिघ्रति रसयति चैव स्पर्शयति सर्वमात्मा जानीतेति यत्राद्वैतीभूतं विज्ञानं कार्यकारणकर्मनिर्मुक्तं निर्वचनमनौपम्यं निरुपाख्यां किं तदवाच्यम्

'तत्सवितुर्वरेण्यं' — तो सूर्य म्हणजेच सविता आहे. म्हणून आत्म्याची इच्छा असणाऱ्याने त्याची निवड करावी, असं ब्रह्मवेत्ते सांगतात. 'भर्गो देवस्य धीमहि' — सविता देव आहे; त्याचा 'भर्ग' नावाचा तेज आपण ध्यान करतो, असं ब्रह्मवेत्ते म्हणतात. 'धियो यो नः प्रचोदयात्' — बुद्धी म्हणजे 'धी'; तो आमच्या बुद्धीला प्रेरणा देवो, असं ब्रह्मवेत्ते म्हणतात. 'भर्ग' म्हणजे जो त्या सूर्याच्या ठिकाणी आहे, मार्गदर्शक आहे, त्याला 'भर्ग' म्हणतात; त्याचं गती तेजामुळे आहे, म्हणून 'भर्ग'. कारण तो जाळतो, म्हणून 'भर्ग' असं ब्रह्मवेत्ते म्हणतात. 'भ' — तो या सगळ्या लोकांना प्रकाश देतो; 'र' — तो या सर्व जीवांना आनंद देतो; 'ग' — सर्व प्राणी त्याच्यात जातात आणि त्याच्याकडून येतात. म्हणून 'भ-र-ग' या अक्षरांमुळे त्याला 'भर्ग' म्हणतात. नेहमीच तेजस्वी असतो म्हणून सूर्य; प्रेरणा देतो म्हणून सविता; देतो म्हणून आदित्य; शुद्ध करतो म्हणून पावन; आणि भरतो म्हणून तोच आहे. असं सांगितलं आहे : आत्म्याचा आत्मा हाच आहे — अमर, विचार करणारा, जाणणारा, जाणारा, मुक्त करणारा, आनंद देणारा, करणारा, बोलणारा, चाखणारा, वास घेणारा, पाहणारा, ऐकणारा, स्पर्श करणारा, सर्वत्र व्यापलेला, शरीरात वसणारा. असं सांगितलं आहे. जिथे ज्ञान द्वैत होतं, तिथे तो ऐकतो, पाहतो, वास घेतो, चाखतो, स्पर्श करतो; आत्मा सर्व जाणतो. जिथे ज्ञान अद्वैत होतं, कार्य, कारण, कर्म यापासून मुक्त, वर्णन करता न येणारं, उपमा नसलेलं, अवर्णनीय असं — ते काय आहे, जे सांगता येत नाही?

तस्माद्वा एष उभयात्मैवं विदात्मन्येवाभिद्यायत्यात्मन्येव यजतीति ध्यानं प्रयोगस्थं मनो विद्वद्भिष्टुतं मनःपूतिमुच्छिष्टोपहतमित्यनेन तत्पावयेत् मन्त्रं पठति उच्छिष्टोच्छिष्टोपहितं यच्च पापेन दत्तं मृतसूतकाद्वा वसोः पवित्रमग्निः सवितुश्च रश्मयः पुनन्त्वन्नं मम दुष्कृतं च यदन्यत् अद्भिः पुरस्तात्परिदधाति प्राणाय स्वाहापानाय स्वाहा व्यानाय स्वाहा समानाय स्वाहोदानाय स्वाहेति पञ्चभिरभिजुहोति अथावाशिष्टं यतवागश्नात्यतोऽद्भिर्भूय एवोपरिष्टात्परिदधात्याचान्तो भूत्वात्मेज्यानः प्राणोऽग्निर्विश्वोऽसीति च द्वाभ्यामात्मानमभिध्यायेत् प्राणोऽग्निः परमात्मा वै पञ्चवायुः समाश्रितः स प्रीतः प्रीणातु विश्वं विश्वभुक् विश्वोऽसि वैश्वानरोऽसि विश्वं त्वया धार्यते जायमानम् विशन् तु त्वामाहुतयश्च सर्वाः प्रजास्तत्र यत्र विश्वामृतोऽसीति एवं न विधिना खल्वनेनात्तानत्वं पुनरुपैति

म्हणून जो हा जाणणारा आहे, तो दोन्ही स्वरूपांचा आहे; तो फक्त स्वतःमध्येच ध्यान करतो, स्वतःमध्येच पूजा करतो. ध्यान म्हणजे मन एकाग्र करून ठेवणे, ज्याचं शहाण्यांनी कौतुक केलं आहे. जर मन अपवित्र किंवा उरलेल्याने दूषित झालं असेल, तर हे म्हणतं त्याने मन शुद्ध करावं: 'जे काही उरलेल्याने, पापाने, मृत किंवा सूतिकेच्या स्पर्शाने दूषित झालं आहे, ते वस्त्र, अन्न, किंवा माझ्या इतर वाईट कर्मांना अग्नी आणि सूर्याच्या किरणांनी शुद्ध करावं.' तो पाण्याचा शिंपड करतो आणि म्हणतो: 'प्राणासाठी स्वाहा, अपानासाठी स्वाहा, व्यानासाठी स्वाहा, समानासाठी स्वाहा, उदानासाठी स्वाहा,' अशा पाच आहुती देतो. नंतर काही अन्न उरलं असेल तर तो ते शांतपणे खातो; मग पुन्हा वरून पाणी शिंपडतो. तोंड धुऊन, आत्म्याची पूजा जाणून, तो या दोन मंत्रांनी आत्म्याचं ध्यान करतो: 'प्राण म्हणजे अग्नी, परमात्मा म्हणजे पाच वाऱ्यांनी व्यापलेला आहे; तो प्रसन्न होऊन सर्वांना संतुष्ट करो; तूच सर्व आहेस, तू वैश्वानर आहेस, तूच जगाला धरून ठेवतोस, सर्व आहुती आणि सृष्टी तुझ्यात जावोत, जिथे विश्वाचा अमृत आहे.' अशा प्रकारे या विधीने पुन्हा कोणत्याही दोषाला तो बळी पडत नाही.

अथापरं वेदितव्यमुत्तरो विकारोऽस्यात्मयज्ञस्य यथान्नमन्नादश्चेति अस्योपव्याख्यानं पुरुषश्चेता प्रधानान्तःस्थः स एव भोक्ता प्राकृतमन्नं भुङ्क्त इति तस्यायं भूतात्मा ह्यन्नमस्यकर्ता प्रधानः तस्मात्त्रिगुणं भोज्यं भोक्ता पुरुषोऽन्तस्थः अत्र दृष्टं नाम प्रत्ययम् यस्माद्बीजसम्भवा हि पशवस्तस्माद्बीजं भोज्यमनेनैव प्रधानस्य भोज्यत्वं व्याख्यातं तस्माद्भोक्ता पुरुषो भोज्या प्रकृतिस्तत्स्थो भुङ्क्त इति प्राकृतमन्नं त्रिगुणभेदपरिणमत्वान्महदाद्यं विशेषान्तं लिङ्गमनेनैव चतुर्दशविधस्य मार्गस्य व्याख्या कृता भवति सुखदुःखमोहसंज्ञं ह्यन्नभूतमिदं जगत् न हि बीजस्य स्वादुपरिग्रहोऽस्तीति यावन्नप्रसूतिः तस्याप्येवं तिसृष्ववस्थास्वन्नत्वं भवति कौमारं यौवनं जरा परिणमत्वातत्दन्नत्वमेवं प्रधानस्य व्यक्ततां गतस्योपलब्धिर्भवति तत्र बुद्ध्यादीनि स्वादुनि भवन्त्यध्यवसायसङ्कल्पाभिमाना इति अथेन्द्रियार्थान् पञ्चस्वादुनि भवन्ति एवं सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि एवं व्यक्तमन्नमव्यक्तमन्नम् अस्य निर्गुणो भोक्ता भोक्तृत्वाच्चैतन्यं प्रसिद्धं तस्य यथाग्निर्वै देवानामन्नदः सोमोऽन्नमग्निनैवान्नमित्येवंवित् सोमसंज्ञोऽयंभूतत्माऽग्निसंज्ञोऽप्यव्यक्तमुखा इति वचनात्पुरुषो ह्यव्यक्तमुखेन त्रिगुणं भुङ्क्त इति यो हैवं वेद संन्यासी योगी चात्मयाजी चेति अथ यद्वन्न कश्चिच्छून्यागारे कामिन्यः प्रविष्टाः स्पृशतीन्द्रियार्थान् तद्वद् यो न स्पृशति प्रविष्टान् संन्यासी योगी चात्मयाजी चेति

आता आणखी एक जाणण्यासारखी गोष्ट आहे: आत्मयज्ञाचा पुढचा बदल म्हणजे 'अन्न आणि अन्न खाणारा' असं. याचं स्पष्टीकरण असं आहे: पुरुष, म्हणजे चेतन, हा प्रधानात म्हणजे मूळ प्रकृतीत वास करतो; तोच भोगकर्ता आहे, तोच नैसर्गिक अन्न खातो. त्याच्यासाठी हा भूतात्मा म्हणजे अन्न, अन्न घडवणारा, आणि प्रधान म्हणजे मूळ कारण. म्हणून अन्न हे त्रिगुणात्मक आहे, आणि भोगकर्ता पुरुष आत आहे. इथे जे दिसतं तेच वस्तू आहे; कारण जनावरे बीजापासून जन्मतात, म्हणून बीज हेच अन्न आहे; अशा प्रकारे प्रधानाचं अन्नपण स्पष्ट केलं आहे. म्हणून भोगकर्ता पुरुष आहे, आणि भोग्य म्हणजे प्रकृती; तो तिथे राहून भोगतो. नैसर्गिक अन्न त्रिगुणांनी बदलतं, महत्त्वापासून विशेषांपर्यंत, आणि चौदा प्रकारच्या मार्गाचं स्पष्टीकरण याने होतं. हे जग अन्नमय आहे, सुख, दुःख आणि मोह असं त्याचं नाव आहे. बीजाला गोडपणाचा अनुभव होत नाही, जोपर्यंत ते अन्न होत नाही. त्याचप्रमाणे बाल्य, तारुण्य, आणि वार्धक्य या तीन अवस्थांमध्ये अन्नपण असतं. जेव्हा प्रधान प्रकट होते, तेव्हा ती जाणवते; मग बुद्धी वगैरे गोड वाटतात—निश्चय, संकल्प, अभिमान. मग इंद्रियांचे विषय पाचही गोड वाटतात; अशा प्रकारे सर्व इंद्रियांची आणि प्राणांची कर्मेही तशीच असतात. असं प्रकट अन्न आणि अप्रकट अन्न असतं: भोगकर्ता निर्गुण असतो, पण त्याचं भोगणं चैतन्यामुळे ओळखलं जातं. जसं अग्नी देवतांमध्ये अन्न खाणारा आहे, सोम अन्न आहे, आणि अन्न अग्नीला अर्पण केलं जातं, तसंच इथे भूतात्मा सोम नावाचा आहे, आणि अग्नी हे अप्रकट मुख आहे असं म्हटलं आहे. म्हणून पुरुष अप्रकट मुखाने त्रिगुणांचं भोग करतो. जो असं जाणतो, तो संन्यासी, योगी आणि आत्मयाजी आहे. आणि जसं रिकाम्या घरात स्त्रिया गेल्यावर कोणी इंद्रियांचे विषय स्पर्श करत नाही, तसाच जो आत आलेल्या विषयांना स्पर्श करत नाही, तो संन्यासी, योगी आणि आत्मयाजी आहे.

इतर ठिकाणी असेही सांगितले आहे: 'या सर्वाचा उगम अन्न आहे; अन्नाचा उगम काळ आहे; काळाचा उगम सूर्य आहे. त्याचे रूप असे आहे: निमिष वगैरे काळाच्या विभागांपासून बनलेले, बारा भागांचे वर्ष. त्यातील अर्धा भाग अग्नीचा आणि अर्धा वरुणाचा आहे; मघा पासून श्रविष्ठेच्या मध्यापर्यंत अग्नीचा भाग, आणि तिथून श्रविष्ठेच्या शेवटपर्यंत सोमाचा भाग, प्रत्येक नवभागात विभागलेला आणि त्यांच्या त्यांच्या गतीनुसार. या सूक्ष्मतेमुळे हे प्रमाण आहे; याच्यानेच काळ मोजला जातो. कारण प्रमाणाशिवाय मोजायचे ते कळू शकत नाही, आणि मोजायचे ते वेगळेपणामुळेच प्रमाण बनते, आत्मज्ञानासाठी. म्हणून असे सांगितले आहे: काळाच्या जितक्या विभागा आहेत, तितक्यांत तो फिरतो. जो काळाला ब्रह्म मानून उपासना करतो, त्याच्यासाठी काळ खूप दूर निघून जातो. म्हणून असे सांगितले आहे: काळापासून सर्व जीव निर्माण होतात, काळामुळे वाढतात आणि काळातच विलीन होतात; काळ हे साकार आणि निराकार दोन्ही आहे.'

अथान्यत्राप्युक्तम् \: द्वे वा व ब्रह्मणी अभिध्येये शब्दश्चाशब्दश्च अथ शब्देनैवाशब्दमाविष्क्रियते अथ तत्र ओमिति शब्दोऽनेनोर्ध्वमुत्क्रान्तोऽशब्दे निधनमेति अथाहैषा गतिरेतदमृतम् अतत्सायुज्यत्वम् निर्वृतत्वम् तथा चेति अथ यथोर्णनाभिस्तन्तुनोर्ध्वमुत्क्रान्तोऽवकाशं लभतीत्येवं वा व खल्वासावभिध्याता ओमित्यनेनोर्ध्वमुत्क्रान्तः स्वातन्त्र्यं लभते अन्यथा परे शब्दवादिनः \: श्रवणाङ्गुष्ठयोगेनान्तर्हृदयाकाशशब्दमाकर्णयन्ति सप्तविधेयं तस्योपमा यथा नद्यः किङ्किणी कांस्यचक्रकभेक विःकृन्दिका वृष्टिर्निवाते वदतीति तं पृथग्लक्षणमतीत्य परेऽशब्देऽव्यक्ते ब्रह्मण्यस्तं गताः तत्र तेऽपृथग्धर्मिणोऽपृथग्विवेक्या यथा सम्पन्ना मधुत्वं नानारसा इत्येवं ह्याह \: द्वे ब्रह्मणि वेदितव्ये शब्दब्रह्म परां च यत् । शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति

इतर ठिकाणी असं सांगितलं आहे : ब्रह्माची दोन रूपं ध्यानात घ्यायची — एक ध्वनीयुक्त आणि एक नि:शब्द. ध्वनीद्वारेच नि:शब्द प्रकट होतो. इथे 'ॐ' हा ध्वनी आहे; त्याच्या सहाय्याने वर चढून, नि:शब्दात विलीन होतो. हीच खरी वाट, हेच अमरत्व, हेच एकरूप होणं, हेच मुक्ती. जसं कोळी आपल्या धाग्यांवरून वर चढून आकाश गाठतो, तसं 'ॐ'च्या सहाय्याने साधक स्वातंत्र्य मिळवतो; अन्यथा, जे फक्त ध्वनीवर भर देतात, ते कानाला अंगठा लावून हृदयातील सात प्रकारचे ध्वनी ऐकतात. त्यांची उपमा नद्या, घंटा, कास्य, बेडूक, किटक, पाऊस आणि वारा यांच्या आवाजासारखी आहे. हे सर्व वेगळेपण ओलांडून, इतर जण नि:शब्द, अप्रकट ब्रह्मात पोहोचतात, जिथे सर्व एकरूप होतात, वेगळेपण राहत नाही, जसं मध वेगवेगळ्या रसांनी मिळून एकसारखा होतो. म्हणून असं म्हटलं आहे : दोन ब्रह्म जाणावीत — एक ध्वनीयुक्त आणि एक परब्रह्म; जो ध्वनीयुक्त ब्रह्मात पारंगत होतो, तो परब्रह्म प्राप्त करतो.

अथान्यत्राप्युक्तम् \: भूतेन्द्रियार्थानतिक्रम्य ततः प्रव्रज्याज्यं धृतिदण्डं धनुर्गृहीत्वाऽनभिमानमयेन चैवेषुणा तं ब्रह्म द्वारपारं निहत्याद्यं संमोहमौली तृष्णेर्ष्याकुण्डली तन्द्रीराघवेत्र्यभिमानाध्यक्षः क्रोधज्यं प्रलोभदण्डं धनुर्गृहीत्वेच्छामयेन चैवेषुणेमानि खलु भूतानि हन्ति तं हत्वोंकारप्लवेनान्तर्हृदयाकाशस्य पारं तीर्त्वाविर्भूते अन्तराकाशे शनकैरवटैवावटकृद्धातुकामः संविशत्येवं ब्रह्मशालां विशेत् ततश्चतुर्जालं ब्रह्मकोशं प्रणुदेत् गुर्वागमेनेति \: अतः शुद्धः पूतः शून्यः शान्तोऽप्राणो निरात्माऽनन्तोऽक्षय्यः स्थिरः शाश्वतोऽजः स्वतन्त्रः स्वे महिम्नि तिष्ठति अतः स्वे महिम्नि तिष्ठमानम् दृष्ट्वाऽवृत्तचक्रमिव सञ्चारचक्रमालोकयति इत्येवं ह्याह \: षड्भिर्मासैस्तु युक्तस्य नित्यमुक्तस्य देहिनः अनन्तः परमो गुह्यः सम्यग्योगः प्रवर्तते ॥ रजस्तमोभ्यां विद्धस्य सुसमिद्धस्य देहिनः पुत्रदारकुटुम्बेषु सक्तस्य न कदाचन

इतर ठिकाणी असंही म्हटलं आहे : भूत, इंद्रिये आणि त्यांच्या विषयांना ओलांडून, मग धैर्याचा दंड, त्यागाचं धनुष्य, आणि अनासक्तीचं बाण घेऊन, त्या ब्रह्मरूपी द्वारपालाला — जो मूळ भ्रम आहे, तहान व ईर्ष्येचा मुकुट घातलेला, आळशीपणाची गुंडाळी असलेला, रागाचा चाबूक, अभिमानाचं धनुष्य, इच्छा असलेला बाण घेऊन उभा आहे — त्याला हरवतो. ही सगळी अडथळे दूर करून, ओंकाराच्या नौकेनं अंतःकरणातील आकाश पार करून, जेव्हा अंतःआकाश प्रकट होतं, तेव्हा हळूहळू, जसं पक्षी आपल्या घरट्यात शिरतो, तसं पंचमहाभूतांची इच्छा असलेला आत शिरतो; असं ब्रह्माच्या सभेत प्रवेश मिळतो. मग गुरुच्या शिकवणीनं चार जाळ्यांचं ब्रह्मकोश फोडून, तो शुद्ध, पवित्र, रिकामा, शांत, प्राणरहित, आत्मारहित, अनंत, अक्षय, स्थिर, शाश्वत, अजन्मा, स्वतंत्र, आपल्या महिमेत स्थिर होतो. असं स्वतःच्या महिमेत स्थिर झालेलं पाहून, तो पुनर्जन्माचं चक्र जणू थांबलेलं आहे असं पाहतो. म्हणून असं म्हटलं आहे : जो सहा महिने सातत्याने साधना करतो, नेहमी मुक्त असतो, त्याला अनंत, परम, गूढ, खरा योग प्राप्त होतो. पण ज्याचं मन रज-तमांनी भरलेलं आहे, जरी तो चांगला प्रज्वलित झाला तरी, जो मुलं, बायको, घर यात आसक्त आहे, त्याला कधीच मिळत नाही.

ॐ शुचौ देशे शुचिः सत्त्वस्थः सदधीयानः सद्वादी सद्ध्यायी सद्याजी स्यादिति । अतः सद्ब्रह्मणि सत्यभिलाषिणि निर्वृत्त्योऽनस्तत्फलच्छिन्नपाशो निराशः परेष्वात्मवद्विगतभयो निष्कामोऽक्षय्यमपरिमितं सुखमाक्रम्य तिष्ठति । परमं वै शेवधेरिव परस्योद्धरणं यन्निष्कामत्वम् । स हि सर्वकाममयः पुरुषोऽध्यवसायसङ्कल्पाभिमानलिङ्गो बद्दः । अतस्तद्विपरीतो मुक्तः । अत्रैक आहुर्गुणः प्रकृतिभेदवशासध्यवसायात्मबन्धमुपागतो। अध्यवसायस्य दोषक्षयाद्धि मोक्षः मनसा ह्येव पश्यति मनसा शृणोति कामः सङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत्सर्वं मन एव गुणौघैरुह्यमानः कलुषीकृतश्चास्थिरश्चलो लुप्यमानः सस्पृहो व्यग्रश्चाभिमानित्वं प्रयात इति अहं सो ममेदमित्येवं मन्यमानो निबध्नात्यात्मनात्मान्ं जालेनेव खेचरः । अतः पुरुषोऽध्यावसायसङ्कल्पाबिमानलिङ्गो बद्दः अतस्तद्विपरीतो मुक्तः तस्मान्निरध्यवसायो निःसङ्कल्पो निरभिमानस्तिष्ठेत् एतन्मोक्षलक्षणम् एषात्र ब्रह्मपदवी एषोऽत्र द्वारविवरोऽनेनास्य तमसः पारं गमिष्यति । अत्र हि सर्वे कामाः समाहिता इत्यत्रोदाहरन्ति \: यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह । बुद्धिश न विचेष्टते तामाहुः परमां गतिम् ॥ एतदुक्त्वान्तर्हृदयः शाकायन्यस्तस्मै नमस्कृत्वा यथावदुपचारी कृतकृत्यो मरुदुत्तरायणं गतो न ह्यत्रोद्वर्त्मना गतिः एषोऽत्र ब्रह्मपथः सौरं स्द्वारं भित्त्वोर्द्ध्वेन विनिर्गता इत्यत्रोदाहरन्ति अनन्ता रश्मयस्तस्य दीपवद्यः स्थितो हृदि । सितासिताः कद्रुनीलाः कपिला मृदुलोहिताः ॥ ऊर्ध्वमेकः स्थितस्तेषां यो भिभित्वा सूर्यमण्डलम् । ब्रह्मलोकमतिक्रम्य तेन यान्ति परां गतिम् ॥ यदस्यान्यद्रश्मिशतमूर्ध्वमेव व्यवस्थितम् । तेन देवनिकायानां स्वधामानि प्रपद्यते ॥ ये नैकरूपाश्चाधस्ताद्रश्मयोऽस्य मृदुप्रभाः । इह कर्मोपभोगाय तैः संसरति सोऽवषः । तस्मात्सर्गस्वर्गापवर्गहेतुर्भगवानसावादित्य इति

ॐ. स्वच्छ जागेत, स्वतःही शुद्ध राहून, सत्त्वगुणात स्थिर राहून, नेहमी अध्ययन, सत्य बोलणे, पठण आणि यज्ञ करणे — असे वागावे. म्हणून जो खरा ब्रह्म शोधतो, ज्याचे सर्व इच्छांचे बंध तुटले आहेत, जो निराश आहे, ज्याला इतरांमध्ये स्वतःच दिसतो, ज्याला भीती नाही, इच्छा नाही, आणि जो अमर्याद, अखंड आनंद मिळवतो, तो अशा स्थितीत राहतो. इच्छा नसणे हेच खरे सर्वोच्च आहे, कारण त्यानेच मनुष्य उंचावतो. कारण सर्व इच्छांनी बनलेला पुरुष संकल्प, इच्छा आणि अभिमान यांच्या ओळखीने बांधला जातो. म्हणून याच्या विरुद्ध असणे म्हणजेच मुक्ती. काहीजण म्हणतात, गुण हे प्रकृतीच्या फरकामुळे येतात आणि संकल्प हेच बंधनाचे कारण आहे. संकल्पातील दोष नाहीसे झाले की मुक्ती मिळते. कारण मनानेच आपण पाहतो, मनानेच ऐकतो: इच्छा, संकल्प, शंका, श्रद्धा, श्रद्धेचा अभाव, धैर्य, धैर्याचा अभाव, लाज, बुद्धी, भीती — हे सर्व मनच आहे. गुणांनी ते हलते, अस्थिर होते, अस्वच्छ होते, तुटते, इच्छा धरते, व्याकुळ होते आणि अभिमान निर्माण होतो. 'मी हे आहे, हे माझे आहे' असे समजून तो स्वतःला जाळ्यात अडकवतो. म्हणून संकल्प, इच्छा आणि अभिमान याने बांधलेला पुरुष बांधला जातो; त्याच्या विरुद्ध असणारा मुक्त असतो. म्हणून मनुष्याने संकल्प, इच्छा आणि अभिमान सोडून राहावे. हेच मुक्तीचे लक्षण आहे; हेच ब्रह्माचा मार्ग आहे; हेच दाराचे उघडणे आहे — याने तो अंधार पार करेल. येथे सर्व इच्छा एकत्र येतात. उदाहरणार्थ, असे सांगतात: 'जेव्हा पाच ज्ञानेंद्रिये आणि मन एकत्र विश्रांती घेतात आणि बुद्धी हलत नाही, तेव्हा तीच सर्वोच्च अवस्था आहे.' असे सांगून शाकायन्यांनी अंतःकरणाने त्या राजाला वंदन केले, योग्य विधीने सेवा केली आणि आपले कर्तव्य पूर्ण करून उत्तरेकडील वाऱ्याच्या दिशेने गेले. कारण या मार्गाने पुन्हा परत येणे नाही; हाच ब्रह्माचा मार्ग आहे. सूर्याच्या द्वारातून वर जाऊन तो निघून जातो. उदाहरणार्थ, असे सांगतात: 'त्याच्या असंख्य किरणांचे तंतू जसे दिव्यांसारखे हृदयात स्थिर आहेत — पांढरे, काळे, पिवळे, निळे, तपकिरी, मऊ लाल. त्यात एक सरळ उभा असतो, जो सूर्याच्या मंडलाला भेदून, ब्रह्मलोक ओलांडून, त्या मार्गाने सर्वोच्च स्थिती मिळते. त्याच्या वरच्या शंभर किरणांनी देवांच्या लोकांना मिळवतो. जे खाली असलेले मऊ प्रकाशाचे किरण आहेत, त्याने कर्मफळ भोगण्यासाठी तो पुन्हा जन्म घेतो. म्हणून सूर्यदेवच सृष्टी, स्वर्ग आणि मुक्तीचे कारण आहे.'

मैत्रायणीयोपनिषद्