मैत्रायणीयोपनिषद्

मग त्या महान धनुर्धारी, सार्वभौम सम्राटांचे काय? सुध्युम्न, भू‍रिद्युम्न, इंद्रद्युम्न, कुबलयाश्व, यौवनाश्व, वद्धीय, श्वाश्वपती, शशबिंदू, हरिश्चंद्र, अम्बरीष, नुक्त, स्वराट, ययाति, नर, अयुक्ष, सेनोत्थ, मरुत्त, भरत आणि असे अनेक राजे, ज्यांनी आपल्या कुटुंबीयांच्या डोळ्यांसमोर मोठी संपत्ती सोडली आणि या जगातून पुढच्या जगात गेले?

अथ किमेतैर्वान्यानां शोषणं महार्णवानां शिखरिणां (किमेतैर्वार्ण्यानां) प्रपतनं ध्रुवस्य प्रचलनं (व्रश्चनं वातरज्जूनां) (स्थानं वा तरूणां) निमज्जनं पृथिव्याः स्थानादपसरणं सुराणं सोऽहमित्येतद्विधेऽस्मिन्संसारे किं कामोपभोगैर्यैरेवाश्रितस्यासकृदिहावर्तनं दृश्यत इत्युद्धर्तुमर्हसीत्यन्धोदपानस्थो भेक इवाहमस्मिन्संसारे भगवंस्त्वं नो गतिस्त्वं नो गतिः

मग महासागर कोरडे पडणे, पर्वत कोसळणे, ध्रुव ताऱ्याचे हलणे, वाऱ्याच्या गाठी तुटणे, झाडे उन्मळणे, पृथ्वी बुडणे, देवांचे स्थान बदलणे — या सतत बदलणाऱ्या जगात, जिथे 'मी हे आहे' म्हणत पुन्हा पुन्हा जन्म घ्यावा लागतो, तिथे कामभोगात काय सुख आहे? जसे वारंवार बुडताना दिसते, तसेच मी या संसारात आंधळ्या विहिरीतल्या बेडकासारखा अडकलेलो आहे. भगवंत, तुम्हीच आमचे आश्रय, तुम्हीच आमचे आश्रय.

अथ खल्वियं ब्रह्मविद्या सर्वोपनिषद्विद्या वा राजन्नस्माकं भगवता मैत्रेयेण व्याख्याताहं ते कथयिष्यामीत्यथापहतपाप्मानस्तिग्मतेजस ऊर्ध्वरेतसो वालखिल्या इति श्रुयन्तेऽथैते प्रजापतिमब्रुवन्भगवञ्शकटमिवाचेतनमिदं शरीरं कस्यैष खल्वीदृशो महिमातीन्द्रियभूतस्य येनैतद्विधमिदं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयितास्य को भगवन्नेतदस्माकं ब्रूहीति तान्होवाच

राजा, ही ब्रह्मविद्या किंवा सर्व उपनिषदांची विद्या आम्हाला भगवंत मैत्रेय यांनी सांगितली. ती मी तुला सांगतो. जे पापरहित, तेजस्वी, प्राण उर्ध्व दिशेला नेणारे, वाळखिल्य म्हणून ओळखले जातात, त्यांनी प्रजापतीकडे जाऊन विचारले — 'भगवंत, हे शरीर जणू गाडीप्रमाणे जड आहे. इंद्रियांच्या पलीकडील ही महानता कोणाची आहे, ज्यामुळे हे शरीर जणू चेतन होते? याचा प्रेरक कोण आहे? हे आम्हाला सांगा.' त्यावर प्रजापती म्हणाले:

यो ह खलु वाचोपरिस्थः श्रूयते स एव वा एष शुद्धः पूतः शून्यः शान्तो प्राणोऽनीशत्माऽनन्तोऽक्षय्यः स्थिरः शाश्वतोऽजः स्वतन्त्रः स्वे महिम्नि तिष्ठत्यनेनेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति ते होचुर्भगवन्कथमनेनेदृशेनानिच्छेनैतद्विधमिदं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति कथमिति तान्होवाच

जो वाणीच्या पलीकडे ऐकू येतो, तोच हा शुद्ध, पवित्र, रिकाम्या, शांत प्राण आहे. तो कोणाच्याही अधीन नाही, अनंत, नाश न होणारा, स्थिर, शाश्वत, अजन्मा, स्वतंत्र, स्वतःच्या तेजात स्थित आहे. त्याच्यामुळे हे शरीर चेतन होते आणि तोच याचा प्रेरक आहे. त्यांनी विचारले, 'भगवंत, हा स्वतः इच्छाशक्तिविना असूनही शरीराला चेतन कसे करतो आणि प्रेरणा कशी देतो?' त्यावर प्रजापती म्हणाले:

स वा एष सूक्ष्मोऽग्राह्योऽदृश्यः पुरुषसंज्ञको बुद्धिपूर्वमिहैवावर्ततेंऽशेन सुषुप्तस्यैव बुद्धिपूर्वं निबोधयत्यथ योह खलु वावाइतस्यांशोऽयं यश्चेतनमात्रः प्रतिपूरुषं क्षेत्रज्ञः सङ्कल्पाध्यवसायाभिमानलिङ्गः प्रजापतिर्विश्वक्षस्तेन चेतनेनेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति ते होचुर्भगवन्नीदृशस्य कथमंशेन वर्तनमिति तान्होवाच

हा अतिसूक्ष्म, न पकडता येणारा, न दिसणारा, पुरुष नावाचा आहे. तो बुद्धिपूर्वक येथे वावरतो, आणि जसा सुषुप्तीत, तसा अंशाने जागृत करतो. त्याचा जो अंश प्रत्येक पुरुषात शुद्ध चेतना आहे, क्षेत्रज्ञ आहे, संकल्प, निश्चय, अभिमान यांनी ओळखला जातो, तोच प्रजापती, सर्वद्रष्टा आहे. या चेतनेने शरीर चेतन होते आणि तोच प्रेरक आहे. त्यांनी विचारले, 'भगवंत, असा हा अंशाने कसा कार्य करतो?' त्यावर प्रजापती म्हणाले:

प्रजापतिर्वा एषोऽग्रेऽतिष्ठत्स नारमतैकः स आत्मनमभिध्यायद्बव्हीः प्रजा असृजत्त अस्यैवात्मप्रबुद्धा अप्राणा स्थाणुरिव तिष्ठमाना अपश्यत्स नारमत सोऽमन्यतैतासं प्रतिबोधनायाभ्यन्तरं प्राविशानीत्यथ स वायुमिवात्मानं कृत्वाभ्यन्तरं प्राविशत्स एको नाविशत्स पञ्चधात्मानं प्रविभज्योच्यते यः प्राणोऽपानः समान उदानो व्यान इति

पूर्वी प्रजापती एकटा होता. त्याला समाधान नव्हते. त्याने स्वतःचा विचार केला आणि अनेक प्रजांची निर्मिती केली. त्या सर्व स्वतःतून जागृत झाल्या, पण प्राणाविना, स्तंभासारख्या उभ्या होत्या. हे पाहून त्याला समाधान वाटले नाही. मग त्याने विचार केला, 'या प्रजांना जागृत करण्यासाठी मी आत प्रवेश करतो.' मग वाऱ्यासारखा स्वतःला करून तो आत प्रवेशला. तो एकटा गेला नाही; स्वतःला पाच भागात विभागून, प्राण, अपान, समान, उदान, आणि व्यान या नावांनी ओळखला जातो.

अथोपांशुरन्तर्याम्यमिभवत्यन्तर्याममुपांशुमेतयोरन्तराले चौष्ण्यं मासवदौष्ण्यं स पुरुषोऽथ यः पुरुषः सोऽग्निर्वैश्वानरोऽप्यन्यत्राप्युक्तमयमग्निर्वैश्वानरो योऽयमनन्तः पुरुषो येनेदमन्नं पच्यते यदिदमद्यते तस्यैष घोषो भवति यदेतत्कर्णावपिधाय शृणोति स यदोत्क्रमिष्यन्भवति नैनं घोषं शृणोति

जेव्हा प्राण आणि अपान सूक्ष्म, आतल्या अवस्थेत असतात, तेव्हा त्यांच्यामध्ये उष्णता असते, जशी महिन्याची उष्णता असते. तो पुरुष — तोच पुरुष — वैश्वानर अग्नी आहे. दुसरीकडेही सांगितले आहे: हा वैश्वानर अग्नी म्हणजे आतला पुरुष, ज्यामुळे अन्न शिजते आणि पचते. हा आवाज म्हणजे कान झाकल्यावर ऐकू येणारा गूंज. जेव्हा प्राणी देह सोडायला लागतो, तेव्हा हा गूंज ऐकू येत नाही.

स वा एष पञ्चधात्मानं प्रविभज्य निहितो गुहायां मनोमयः प्राणशरीरो बहुरूपः सत्यसं कल्प आत्मेति स वा एषोऽस्य हृदन्तरे तिष्ठन्नकृतार्थोऽमन्यतार्थानसानि तत्स्वानीमानि भित्त्वोदितः पञ्चभी रश्मिभिर्विषयानत्तीति बुद्धीन्द्रियाणि यानीमान्येतान्यस्य रश्मयः कर्मेन्द्रियाण्यस्य हया रथः शरीरं मनो नियन्ता प्रकृतिमयोस्य प्रतोदनेन खल्वीरितं परिभ्रमतीदं शरीरं चक्रमिव मृते च नेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति

हा पाच भागात विभागून, गुहेत ठेवलेला, मनाचा बनलेला, प्राणरूपी शरीर असलेला, अनेक रूपांचा, सत्यसंकल्प असलेला आत्मा आहे. तो हृदयात राहून, काही साध्य न झाल्याचे जाणवून, दुसऱ्या गोष्टींचा विचार करतो. मग स्वतःच्या भिंती फोडून, पाच किरणांनी विषयांचा अनुभव घेतो — हे किरण म्हणजे बुद्धींद्रिये, आणि कर्मेंद्रिये त्याचे घोडे, शरीर रथ, मन सारथी. प्रकृतीच्या अंकुशाने हे शरीर चक्रासारखे फिरते. मृत्यूनंतर हे शरीर चेतन राहत नाही, ना प्रेरित होते.

अस्ति खल्वन्योऽपरो भूतात्मा योऽयं सितासितैः कर्मफलैरभिभूयमानः सदसदयोनिमापद्यत इत्यवाचीं वोर्ध्वां गतिं द्वन्द्वैरभिभूयमानः परिभ्रमतीत्यस्योपव्याख्यानं पञ्च तन्मात्राणि भूतशब्देनोच्यन्ते पञ्च महाभूतानि भूतशब्देनोच्यन्तेऽथ तेषां यः समुदायः शरीरमित्युक्तमथ यो ह खलु वाव शरीरमित्युक्तं स भूतात्मेत्युक्तमथास्ति तस्यात्मा बिन्दुरिव पुष्कर इति स वा एषोऽभिभूतः प्राकृत्यैर्गुणैरित्यतोऽभिभूतत्वात्संमूढत्वं प्रयात्यसंमूढस्त्वादात्मस्थं प्रभुं भगवन्तं कारयितारं नापश्यद्गुणौघैस्तृप्यमानः कलुषीकृतास्थिरश्चञ्चलो लोलुप्यमानः सस्पृहो व्यग्रश्चाभिमानत्वं प्रयात इत्यहं सो ममेदमित्येवं मन्यमानो निबध्नात्यात्मनात्मानं जालेनैव खचरः कृतस्यानुफलैरभिभूयमानः परिभ्रमतीति

खरंच, एक वेगळा भूतात्मा आहे, जो शुभ-अशुभ कर्मफळांनी व्यापला जातो, आणि सत्कुळात किंवा दुष्कुळात जन्म घेतो, द्वंद्वांनी ग्रासला जाऊन कधी खाली, कधी वर भटकतो. याचे स्पष्टीकरण असे आहे: पाच तन्मात्रांना 'भूत' म्हणतात, पाच महाभूतांनाही 'भूत' म्हणतात, आणि त्यांचा एकत्रित समूह म्हणजे 'शरीर'. ज्याला 'शरीर' म्हणतात, त्यालाच 'भूतात्मा' म्हणतात. आणि त्याला एक आत्मा आहे, जसा कमळाच्या आत थेंब असतो. हा प्रकृतीच्या गुणांनी व्यापला जातो; त्यामुळे तो भ्रमित होतो. जो भ्रमित होत नाही, तो आपल्या आत्म्यात स्थिर असलेल्या प्रभू, भगवंत, सर्जनहाराला पाहू शकत नाही. गुणांच्या आस्वादात रमून, अशुद्ध, अस्थिर, चंचल, लोभी, इच्छाशील, व्याकुळ, अभिमानी होतो—'मी हे आहे, हे माझं आहे' असं समजतो, आणि स्वतःच स्वतःला जाळ्यात अडकवतो, जसा पक्षी जाळ्यात अडकतो. कर्मफळांनी व्यापला जाऊन, निष्फळपणे भटकत राहतो.

अथान्यत्राप्युक्तं यः कर्ता सोऽयं वै भूतात्मा करणैः कारयितान्तःपुरुषोऽथ यथाग्निनायःपिण्डो वाभिभूतः कर्तृभिर्हन्यमानो नानात्वमुपैत्येवं वाव खल्वसौ भूतात्मान्तःपुरुषेणाभिभूतो गुणैर्हन्यमानो नानात्वमुपैत्यथ यत्त्रिगुणं चतुरशीतिलक्षयोनिपरिणतं भूतत्रिगुणमेतद्वै नानात्वस्य रूपं तानि ह वा इमानि गुणानि पुरुषेणेरितानि चक्रमिव चक्रिणेत्यथ यथायःपिण्डे हन्यमाने नाग्निरभिभूयत्येवं नाभिभूयत्यसौ पुरुषोऽभिभूयत्ययं भूतात्मोपसंश्लिष्टत्वादिति

इतरत्र असं सांगितलं आहे: करणारा हा भूतात्माच आहे, तो इंद्रियांच्या साहाय्याने करतो, आणि आतला पुरुष खरा कर्ता आहे. जसं लोखंडाचा गोटा मार खातो आणि त्याचं रूप बदलतं, तसं भूतात्मा आतल्या पुरुषाने आणि गुणांनी व्यापला जाऊन अनेक रूपं घेतो. त्रिगुणांनी चौर्यासी लाख योन्यांमध्ये जो बदलतो, तो भूतात्माच आहे, आणि हीच विविधतेची मूळ रूपं आहेत. हे गुण पुरुषाने चालवले जातात, जसं चाक आपल्याभोवती फिरतं. जसं लोखंडाचा गोटा मार खातो, तरी अग्नी व्यापला जात नाही, तसंच पुरुष व्यापला जात नाही; भूतात्मा मात्र त्याच्या संयोगामुळे व्यापला जातो.

अथान्यत्राप्युक्तं संमोहो भयं विषादो निद्रा तन्द्री व्रणो जरा शोकः क्षुत्पिपासा कार्पण्यं क्रोधो नास्तिक्यमज्ञानं मात्सर्यं वैकारुण्यं मूढत्वं निर्व्रीडत्वं निकृतत्वमुद्धातत्वमसमत्वमिति तामसान्वितस्तृष्णा स्नेहो रागो लोभो हिंसा रतिर्दृष्टिव्यापृतत्वमीर्ष्या काममवस्थितत्वं चञ्चलत्वं जिहीर्षार्थोपार्जनं मित्रानुग्रहणं परिग्रहावलम्बोऽनिष्टेष्विन्द्रियार्थेषु द्विष्टिरिष्टेश्वभिषङ्ग इति राजसान्वितैः परिपूर्ण एतैरभिभूत इत्ययं भूतात्मा तस्मान्नानारूपाण्याप्नोतीत्याप्नोतीति

इतरत्र असं सांगितलं आहे: भ्रम, भीती, निराशा, झोप, आळस, जखमा, वार्धक्य, शोक, भूक-तृष्णा, दीनपणा, राग, नास्तिकता, अज्ञान, मत्सर, निर्दयता, मूर्खपणा, लाज नसणे, फसवणूक, अहंकार, असमानता—हे सगळे तमोगुणाशी संबंधित आहेत. तृष्णा, माया, आसक्ती, लोभ, हिंसा, सुख, मतांमध्ये गुंतणे, हेवा, इच्छा, अस्थिरता, मिळवण्याची धडपड, मित्रांना मदत, संपत्तीवर अवलंबून राहणे, अप्रिय विषयांवर द्वेष, प्रिय विषयांवर आसक्ती—हे सगळे राजोगुणाशी संबंधित आहेत. या सर्वांनी भरून, व्यापला गेला की भूतात्मा अनेक रूपं घेतो.

अथान्यत्राप्युक्तं महानदीषूर्मय इव निवर्तकमस्य यत्पुराकृतं समुद्रवेलेव दुर्निवार्यमस्य मृत्योरागमनं सदसत्फलमयैर्हि पाशैः पशुरिव बद्धं बन्धनस्थस्येवास्वातन्त्र्यं यमविषयस्थस्यैव बहुभयावस्थं मदिरोन्मत्त इवामोदममदिरोन्मत्तं पाप्मना गृहीत इव भ्राम्यमाणं महोरगदष्ट इव विपदृष्टं महान्धकार इव रागान्धमिन्द्रजालमिव मायामयं स्वप्नमिव मिथ्यादर्शनं कदलीगर्भ इवासारं नट इव क्षणवेषं चित्रभित्तिरिव मिथ्यामनोरममित्यथोक्तम् ॥ शब्दस्पर्शादयो येऽर्था अनर्था इव ते स्थिताः । येष्वासक्तस्तु भूतात्मा न स्मरेच्च परं पदम्

इतरत्र असं सांगितलं आहे: जशा मोठ्या नद्यांमध्ये लाटा परत-परत येतात, तसंच पूर्वी केलेल्या कर्मांचे फळ अपरिहार्यपणे परत येते; मृत्यूचं आगमन समुद्रासारखं टाळता येत नाही. शुभ-अशुभ कर्मांच्या दोरांनी बांधलेला जीव जणू एखाद्या जनावरासारखा असतो, त्याला स्वातंत्र्य नसतं; जसा कैद्यातला माणूस, यमाच्या प्रदेशात अनेक भीतींनी वेढलेला असतो; जसा मद्यपानाने वेडा झालेला माणूस आनंदात रमतो, तसा पापाने पकडला गेलेला जीव भटकतो; मोठ्या सापाने चावल्यासारखा संकटात असतो; कामाने आंधळा झालेला गडद अंधारात असतो; जशी माया, जसा स्वप्नातील भ्रम, जसा केळीच्या गाभ्यासारखा निरर्थक, जसा नट क्षणभर वेष घेतो, जशी चित्रविचित्र भिंत भासते, तशी खोटी शोभा वाटते. म्हणून असं सांगितलं आहे: शब्द, स्पर्श इत्यादी विषय जरी अर्थपूर्ण वाटले, तरी ते खरे अर्थ नसतात. ज्यावेळी भूतात्मा त्यांच्यात गुंततो, तेव्हा तो परमपद आठवत नाही.

अयं वा व खल्वस्य प्रतिविधिर्भूतात्मनो यद्येव विद्याधिगमस्य धर्मस्यानुचरणं स्वाश्रमेष्वानुक्रमणं स्वधर्म एव सर्वं धत्ते स्तम्भशाखेवेतराण्यनेनोर्ध्वभाग्भवत्यन्यथधः पतत्येष स्वधर्माभिभूतो यो वेदेषु न स्वधर्मातिक्रमेणाश्रमी भवत्याश्रमेष्वेवावस्थितस्तपस्वी चेत्युच्यत एतदप्युक्तं नातपस्कस्यात्मध्यानेऽधिगमः कर्मशुद्धिर्वेत्येवं ह्याह ॥ तपसा प्राप्यते सत्त्वं सत्त्वात्सम्प्राप्यते मनः । मनसा प्राप्यते त्वात्मा ह्यात्मापत्त्या निवर्तत इति

खरंच, भूतात्म्यासाठी उपाय असा आहे: ज्ञान मिळवणं, धर्माचं पालन करणं, आपल्या आश्रमात राहणं, आणि आपला धर्म पाळणं. जसं झाडाचा खोड आणि फांद्या यावर सगळं अवलंबून असतं, तसं हे सगळं यावर आधारलेलं आहे; अन्यथा, माणूस खाली घसरतो. जो आपला धर्म सोडत नाही, वेदात सांगितलेल्या धर्माचं उल्लंघन करत नाही, आपल्या आश्रमातच राहतो, तोच तपस्वी म्हणावा. असंही सांगितलं आहे: तपश्चर्येशिवाय आत्मध्यान मिळत नाही; कर्मशुद्धी आवश्यक आहे. म्हणून असं म्हटलं आहे: 'तपस्येने शुद्धी मिळते, शुद्धतेने मन मिळते, मनाने आत्मा मिळतो, आत्मा मिळाल्यावर परत फिरावं लागतं.'