शांतस्वरूप, अगम्य, अनादि, अनंत, अशक्य आणि गूढ अशा त्या परमात्म्याला नमस्कार करून ही कथा आरंभ होते. प्रारंभी फक्त अंध:कार होता. त्या गूढ, सर्वव्यापी तत्त्वाने हालचाल केल्यावर, त्या अंध:कारात प्रथम विषयांची जाणीव निर्माण झाली—ही रजोगुणाची अवस्था. पुन्हा रजोगुणाने हालचाल केल्यावर, त्यातून द्वंद्व निर्माण झाले—ही तमोगुणाची अवस्था. तमोगुणाने हालचाल केल्यावर, त्यातून प्रवाह निर्माण झाला—ही सत्त्वगुणाची अवस्था. सत्त्वगुणाने हालचाल केल्यावर, त्यातून शुद्ध चैतन्याचा भाग प्रकट झाला. हे चैतन्य प्रत्येक देहधारकात 'क्षेत्रज्ञ' म्हणून ओळखले जाते, ज्यात संकल्प, निर्णय आणि अहंकार असतो—परा प्रजापती. त्याचे मुख्य रूपे म्हणजे ब्रह्मा, रुद्र आणि विष्णू. रजाचा भाग ब्रह्मा, तमसाचा रुद्र, आणि सत्त्वाचा विष्णू. तो एकच, पण त्रैविध्य, अष्टविध्य, एकादशविध्य, द्वादशविध्य आणि असंख्य रूपांत प्रकट होतो. तो सर्व जीवांचा अधिपती आहे आणि सर्वत्र व्यापलेला आहे—आत आणि बाहेर. हा आत्मा दोन प्रकारे स्वतःला आधार देतो: म्हणून प्राण आणि म्हणून सूर्य. हे दोन्ही, पाच नावे घेऊन, आत-बाहेर, दिवस-रात्र असे परस्परांमध्ये बदलतात. सूर्य हा बाह्य आत्मा, प्राण हा अंतर्गत आत्मा. अंतर्गत आत्म्याच्या हालचालीने बाह्य आत्म्याचा अंदाज घेतला जातो. जो ज्ञानी, निष्पाप, इंद्रियनिग्रह केलेला, शुद्धचित्त, भक्त, अंतर्मुख—तो या अंतर्गत आत्म्याच्या हालचालीने बाह्य आत्म्याची अनुभूती घेतो. सूर्याच्या अंतर्यातील सुवर्णपुरुष, जो मला सुवर्णमय स्वरूपात पाहतो, तोच हृदयकमलात वास करणारा आणि अन्नाचे भक्षण करणारा आहे. हा हृदयकमलात वास करणारा, अन्न भक्षण करणारा अग्नि आहे, जो स्वर्गात स्थिर आहे, सूर्यस्वरूप, काळ म्हणून ओळखला जाणारा, अदृश्य आणि सर्व जीवांचे अन्न भक्षण करणारा. कमळ म्हणजे काय? ते आकाश आहे आणि त्याच्या आठ पाकळ्या म्हणजे चार दिशा व चार उपदिशा. येथे जो अग्नि पुढे सरकतो, तो प्राण व सूर्य आहेत. यांना ओंकार व सावित्रीच्या उच्चारणांनी पूजावे. ब्रह्माचे दोन रूपे आहेत—साकार आणि निराकार. साकार अवास्तव, निराकार वास्तव. तेच ब्रह्म आहे, तेच प्रकाश, तोच सूर्य. हा आत्मा 'ॐ' या अक्षराद्वारे ओळखला जातो. त्याने स्वतःला त्रैविध्याने विभागले; 'ॐ' या अक्षरात तीन मात्रांचा समावेश आहे. या त्रैविध्याने सर्व विश्व विणलेले आहे. म्हणून सूर्याचे 'ॐ' म्हणून ध्यान करावे आणि त्यात एकरूप व्हावे. इतरत्र असे म्हटले आहे: उद्गीथ म्हणजे प्रणव, प्रणव म्हणजे उद्गीथ, सूर्य म्हणजे उद्गीथ. हा उद्गीथ, प्रणव, सर्वांचा प्रमुख, स्वरूप-नामयुक्त, झोप, वार्धक्य, मृत्यू यांपासून मुक्त, पाच प्रकारांनी ओळखावा. त्याच्या मुळ्या वर, शाखा ब्रह्मा, आकाश, वायू, अग्नि, जल, पृथ्वी इत्यादींपर्यंत पसरलेल्या; एकाच्याच द्वारे सर्व जग भक्षण केले जाते—हेच ब्रह्म. त्याचा सारांश सूर्य आहे, म्हणून 'ॐ' ने पूजन करावे. हे अक्षर पवित्र, ज्ञानमय आहे. जो हे जाणतो, त्याच्या सर्व इच्छा पूर्ण होतात. हेच 'ॐ' गडगडते, स्त्री-पुरुष-नपुंसक सर्व लिंगांचे रूप आहे; अग्नि, वायू, सूर्य, तेजस्वी, रुद्र, विष्णू, स्वामी; गार्हपत्य, दक्षिणाग्नि, आहवनीय—तीन अग्नि; ऋग्, यजुः, साम—ज्ञानरूप; भूः, भुवः, स्वः—लोक; भूत, भविष्य, वर्तमान—काळ; प्राण, अग्नि, सूर्य—ताप; अन्न, जल, चंद्र—पोषण; बुद्धी, मन, अहंकार—चैतन्य; प्राण, अपान, व्यान—श्वास; 'मी सोडतो'—अर्पण. 'ॐ' या अक्षराने सर्वोच्च व अपरोक्ष ब्रह्म दोन्ही सूचित होते. प्रजापतीने तप करून 'भूः, भुवः, स्वः' उच्चारले, हेच त्याचे विश्वरूप आहे. 'स्वः' डोके, 'भुवः' नाभी, 'भूः' पाय; सूर्य हे त्याचे नेत्र, आणि त्या नेत्राच्या मोजमापावर हे विश्व फिरते. नेत्र म्हणजेच सत्य, आणि तो पुरुष सर्वत्र आहे. म्हणून 'भूः, भुवः, स्वः' चा जप करावा. प्रजापती, सर्व विश्वाचा आत्मा, नेत्रस्वरूप, अशी पूजा करावी. सर्व काही त्यात गुंतलेले आहे. 'तत् सवितुः वरेण्यं'—तो सूर्यच सविता आहे. 'भर्गो देवस्य धिमहि'—त्याचे तेज, ब्रह्मविद्या सांगतात, 'तेज संचित करू.' 'धियो यो नः प्रचोदयात्'—बुद्धी म्हणजेच विचार; तो आमच्या बुद्धीला प्रेरणा देवो. 'भर्ग' म्हणजे सूर्याच्या तेजात असलेले तेज; त्याच्या प्रकाशानेच सर्व जग चालते. तेज जाळते, म्हणून 'भर्ग' असे नाव. तेजाने हे लोक प्रकाशित होतात, रंग मिळवतात—सर्व प्राणी त्याच्याकडे जातात, वा जात नाहीत. जो धारण करतो, तो 'भर्ग'; जो शत्रूंना प्रकट करतो, तो 'सूर्य'; जो प्रेरणा देतो, तो 'सविता'; जो देतो, तो 'आदित्य'; जो शुद्ध करतो, तो 'पवमान'; जो जातो, तो 'आदित्य'. त्याच्या स्वतःच्या स्वरूपामुळे तो अमर, विचारशील, कर्ता, वक्ता, रसज्ञ, घ्राण, स्पर्श—सर्वव्यापी आहे. द्वैतज्ञानात ऐकणे, पाहणे, वास घेणे, चव घेणे, स्पर्श करणे, हे सर्व आत्म्याद्वारे घडते. अद्वैतज्ञानात, जे कारण-परिणामशून्य, अवर्णनीय, निरुपम, निर्गुण आहे—त्याबद्दल काय सांगावे? तोच आत्म्याचा स्वामी—शंभू, भव, रुद्र, प्रजापती, हिरण्यगर्भ, सत्य, प्राण, हंस, शांत, विष्णू, नारायण, अर्क, सविता, धाता, सम्राट, इंद्र, चंद्र. जो तेजस्वी, अग्निपर्यंत झाकलेला, हजार किरणांचा, सुवर्णमय, आनंदी—त्याचा शोध घ्यावा. सर्व जीवांना निर्भयता देऊन, इंद्रियांचा संन्यास करून, अंतर्मुख होऊन, तो आपल्या देहात पाहावा. मग हे विश्वरूप, सुवर्णमय जातवेद, अंतिम प्रकाश, हजार किरणांचा, शंभर मार्गांनी फिरणारा प्राण—तोच सूर्य आहे. पुन्हा, हा आत्मा दोन प्रकारे आधार घेतो—प्राण व सूर्य. हे दोन्ही त्याचे मार्ग, आत व बाहेर, दिवस व रात्र, परस्पर बदलतात. सूर्य बाह्य आत्मा, प्राण अंतर्गत आत्मा; अंतर्गत आत्म्याच्या हालचालीने बाह्य आत्म्याचा अंदाज घेतला जातो. जो ज्ञानी, निष्पाप, इंद्रियनिग्रह केलेला, शुद्धचित्त, भक्त, अंतर्मुख—तो अंतर्गत आत्म्याच्या हालचालीने बाह्य आत्म्याची अनुभूती घेतो. सूर्याच्या अंतर्यातील सुवर्णपुरुष, जो मला सुवर्णमय स्वरूपात पाहतो, तोच हृदयकमलात वास करणारा आणि अन्नाचे भक्षण करणारा आहे. हा हृदयकमलात वास करणारा, अन्न भक्षण करणारा अग्नि आहे, जो स्वर्गात स्थिर आहे, सूर्यस्वरूप, 'काळ' नावाने ओळखला जाणारा, अदृश्य, सर्व जीवांचे अन्न भक्षण करणारा. कमळ म्हणजे आकाश, चार दिशा व चार उपदिशा त्याच्या पाकळ्या. येथे जो अग्नि पुढे सरकतो, ते प्राण व सूर्यच आहेत. यांची ओंकार व सावित्रीच्या उच्चारणांनी पूजा करावी. ब्रह्माचे दोन रूपे—साकार व निराकार. साकार अवास्तव, निराकार वास्तव. तेच ब्रह्म, तेच प्रकाश, तोच सूर्य. हा आत्मा 'ॐ' या अक्षराद्वारे ओळखला जातो. त्याने स्वतःला त्रैविध्याने विभागले; 'ॐ' या अक्षरात तीन मात्रांचा समावेश आहे. या त्रैविध्याने सर्व विश्व विणलेले आहे. म्हणून सूर्याचे 'ॐ' म्हणून ध्यान करावे व त्यात एकरूप व्हावे. इतरत्र असे म्हटले आहे: उद्गीथ म्हणजे प्रणव, प्रणव म्हणजे उद्गीथ, सूर्य म्हणजे उद्गीथ. हा उद्गीथ, प्रणव, सर्वांचा प्रमुख, तेजस्वी, झोप, वार्धक्य, मृत्यू यांपासून मुक्त, त्रिपाद, त्रिमात्र, पुन्हा पाच प्रकारांनी ओळखावा. त्याच्या मुळ्या वर, त्रिपाद ब्रह्म, शाखा आकाश, वायू, अग्नि, जल, पृथ्वी; 'अश्वत्थ' नावाने ओळखावा. त्याचे तेज सूर्य, 'ॐ' या अक्षराचा सारांश. म्हणून 'ॐ' ने पूजा करावी. हे अक्षर पवित्र, सर्वोच्च. जो हे जाणतो, त्याच्या सर्व इच्छा पूर्ण होतात. या अक्षराचे नव्वद प्रकार, त्याच्या ध्वनीप्रमाणे, तीन लिंगांनी—स्त्री, पुरुष, नपुंसक—अग्नि, वायू, आदित्य म्हणून तेजस्वी; ब्रह्मा, रुद्र, विष्णू म्हणून स्वामी; गार्हपत्य, दक्षिणाग्नि, आहवनीय—तीन अग्नि; ऋग्, यजुः, साम—ज्ञानरूप; भूः, भुवः, स्वः—लोक; भूत, भविष्य, वर्तमान—काळ; प्राण, अग्नि, सूर्य—ताप; अन्न, जल, चंद्र—पोषण; बुद्धी, मन, अहंकार—चैतन्य; प्राण, अपान, व्यान—जीवनशक्ती; 'ॐ' ने हे सर्व अर्पण, पूजन, समर्पण. 'ॐ' द्वारेच सर्वोच्च व अपरोक्ष ब्रह्म सूचित होते. प्रारंभी हे अनुक्त होते. प्रजापतीने तप करून 'भूः, भुवः, स्वः' उच्चारले, हेच त्याचे विश्वरूप. 'स्वः' डोके, 'भुवः' नाभी, 'भूः' पाय; सूर्य हे त्याचे नेत्र, आणि त्या नेत्राच्या मोजमापावर हे विश्व फिरते. सत्य म्हणजे नेत्र. पुरुष नेत्रात स्थिर राहून सर्वत्र फिरतो. म्हणून 'भूः, भुवः, स्वः' चा जप करावा. प्रजापती, सर्वांचा आत्मा, सर्वत्र दृष्टी असलेला, अशी पूजा करावी. 'तत् सवितुः वरेण्यं'—तो सूर्यच सविता आहे. आत्म्यासाठी त्याची निवड करावी, असे ब्रह्मवेत्ते सांगतात. 'भर्गो देवस्य धिमहि'—सविता देव आहे; त्याचे 'भर्ग' आपण ध्यान करतो. 'धियो यो नः प्रचोदयात्'—बुद्धी म्हणजेच 'धीः'; तो आमच्या बुद्धीला प्रेरणा देवो. 'भर्ग'—सूर्यात स्थिर असलेला, मार्गदर्शक, तेजस्वी; त्याच्या प्रकाशानेच सर्व जग चालते. 'भ'—जग प्रकाशित करतो; 'र'—जीवांना आनंद देतो; 'ग'—प्राणी त्याच्याकडे येतात व जातात. 'भर्ग' म्हणून ओळख. नेहमी तेजस्वी म्हणून 'सूर्य'; प्रेरक म्हणून 'सविता'; दाता म्हणून 'आदित्य'; शुद्ध करणारा म्हणून 'पावन'. आत्म्याचा आत्मा, अमर, विचारशील, जाणणारा, जाणवणारा, मुक्त करणारा, आनंददायक, कर्ता, वक्ता, रसज्ञ, घ्राण, द्रष्टा, श्रोता, स्पर्शक, सर्वव्यापी, देहस्थ—असे ओळखावे. द्वैतज्ञानात ऐकणे, पाहणे, वास घेणे, चव घेणे, स्पर्श करणे, हे सर्व आत्म्याद्वारे घडते. अद्वैतज्ञानात, जे कारण-परिणामशून्य, अवर्णनीय, निरुपम, निर्गुण आहे—त्याबद्दल काय सांगावे? तोच आत्म्याचा स्वामी—शंभू, भव, रुद्र, प्रजापती, हिरण्यगर्भ, सत्य, प्राण, हंस, उपदेशक, विष्णू, नारायण, अर्क, सविता, धाता, विधाता, सम्राट, इंद्र, चंद्र—तोच तेजस्वी, अग्निपर्यंत झाकलेला, हजार डोळ्यांचा, सुवर्ण अंड्यातील. त्याचा शोध घ्यावा. सर्व जीवांना निर्भयता दिल्यावर, इंद्रियांचा संन्यास करून, अंतर्मुख होऊन, तो आपल्या देहात पाहावा. सुवर्णमय, सर्वरूप, प्राणज्ञ, सर्वोच्च ध्येय, एकमेव प्रकाश, हजार किरणांचा, शंभर मार्गांनी फिरणारा प्राण—तोच सूर्य आहे. जो हे जाणतो, तो द्वैतरूप असतो; तो आत्म्यातच ध्यान करतो, आत्म्यातच पूजा करतो. ध्यान म्हणजे मनाचा स्थिर अभ्यास, ज्ञानी लोकांनी प्रशंसित. मन अशुद्ध किंवा उरलेल्याने दूषित झाल्यास, 'जे काही उरले, पापाने आले, मृत किंवा प्रसूत स्त्रीकडून आले, अग्नि, सूर्यकिरणे, वस्त्र, अन्न व इतर चुकीचे कार्य शुद्ध करोत'—असे म्हणावे. पुढे, 'प्राणाय स्वाहा, अपानाय स्वाहा, व्यानाय स्वाहा, समानाय स्वाहा, उदानाय स्वाहा'—पाच अर्पण करावे. उरलेले अन्न शांतपणे खावे; पुन्हा पाणी शिंपडावे. तोंड धुवून, आत्म्याची पूजा जाणून, 'प्राण अग्नि आहे, सर्वोच्च आत्मा पंचप्राण आहे; तो प्रसन्न होवो, तू सर्व आहेस, वैश्वानर आहेस, विश्वाचा आधार आहेस, सर्व हविर्द्रव्ये व प्राणी तुझ्यात जावोत, जिथे अमृत आहे'—असे ध्यान करावे. या विधीने पुन्हा 'भक्ष्य' होत नाही. आता आत्मयज्ञाची उच्च रूपांतरण—'अन्न व अन्नभोक्ता'—त्याचे स्पष्टीकरण: पुरुष, चैतन्यस्वरूप, प्रकृतीत वास करतो; तोच भोक्ता, नैसर्गिक अन्न खातो. त्याच्यासाठी पंचभौतिक आत्मा अन्न, अन्नकर्ता, प्रकृती आहे. म्हणून अन्न त्रैगुण्ययुक्त, आणि भोक्ता पुरुष. दृश्य म्हणजे विषय, कारण पशू बीजातून उत्पन्न होतात; बीज म्हणजे अन्न. म्हणून प्रकृतीचे अन्नस्वरूप स्पष्ट होते. पुरुष भोक्ता, प्रकृती भोग्य; तेथे राहून तो भक्षण करतो. त्रैगुण्ययुक्त अन्न, महत्त्वत्त्वापासून विशेषापर्यंत, चौदाश मार्गाने विस्तारते. हे अन्नमय जग सुख, दुःख, मोहाने व्यापलेले. बीज स्वतः गोड लागत नाही, जोपर्यंत अन्न होत नाही. बाल्य, यौवन, वार्धक्य—या तिन्ही अवस्थेत रूपांतरणामुळे अन्नस्वरूप. प्रकृती प्रकट झाली की, ती ज्ञात होते; मग बुद्धी वगैरे गोड होतात—संकल्प, निर्णय, अहंकार. मग विषय पंचेंद्रियांमध्ये गोड होतात; सर्व इंद्रिय व प्राणांचे कार्य तसेच. प्रकट व अप्रकट अन्न—भोक्ता निर्गुण, पण त्याचे भोगत्व चैतन्याने ओळखले जाते. जसे अग्नि देवतांमध्ये अन्नभोक्ता, सोम अन्न, आणि अन्न अग्निला अर्पित होते; येथे पंचभौतिक आत्मा सोम, अग्नि अप्रकट मुख. म्हणून पुरुष अप्रकट मुखाने त्रैगुण्य भक्षण करतो. जो हे जाणतो, तो संन्यासी, योगी, आत्मयागकर्ता. जसे रिकाम्या घरात स्त्रिया शिरतात, तशी विषयांची स्पर्श न करता प्रवेश—तोच संन्यासी, योगी, आत्मयागकर्ता. सर्वोच्च आत्म्याचे रूप—अन्न. प्राण अन्नातून बनतो. न खाल्ल्यास, विचार, ऐकणे, स्पर्श, पाहणे, बोलणे, वास घेणे, चव घेणे शक्य नाही; प्राण सुटतो.