മൈത്രായണീയോപനിഷദ്

അഥാന്യത്രാപി ഉക്തമ് സര്വാണി ഹ വാ ഇമാനി ഭൂതാന്യഹരഹഃ പ്രപതന്ത്യന്നമഭിജിഘൃക്ഷമാണാനി സൂര്യോ രശ്മിഭിരാദദാത്യന്നം തേനാസൌ തപത്യന്നേനാഭിഷിക്താഃ പചന്തീമേ പ്രാണാ അഗ്നിര്വാ അന്നേനോജ്ജ്വലത്യന്നകാമേനേദം പ്രകല്പിതം ബ്രഹ്മണാ അതോഽന്നമാത്മേത്യുപാസീതേത്വേയം ഹ്യാഹ । അനാദ്ഭൂതാനി ജായന്തേ ജാതാന്യന്നേന വര്ധന്തേ അദ്യതേഽത്തി ച ഭൂതാനി തസ്മാദന്നം തദുച്യതേ

മറ്റൊരു സ്ഥലത്ത് ഇങ്ങനെ പറയുന്നു: എല്ലാ ജീവികളും ദിവസേന അന്നം പിടിക്കാനായി ഓടുന്നു. സൂര്യൻ തന്റെ കിരണങ്ങളാൽ അന്നം ആകർഷിക്കുന്നു; അതിനാൽ സൂര്യൻ ചൂടാർന്നിരിക്കുന്നു, അന്നം കൊണ്ട് അഭിഷിക്തനാണ്. ഈ പ്രാണന്മാർ അന്നം കൊണ്ട് അഭിഷിക്തരായി പാകം ചെയ്യുന്നു. അഗ്നി അന്നം കൊണ്ടാണ് ജ്വലിക്കുന്നത്; അന്നലോലത കൊണ്ടാണ് ഈ ലോകം നിലനിൽക്കുന്നത്, ബ്രഹ്മാവാണ് ഇത് സൃഷ്ടിച്ചത്. അതിനാൽ അന്നത്തെ ആത്മാവായി ധ്യാനിക്കണം. അങ്ങനെ പറയുന്നു: 'ജലം കൊണ്ടാണ് ജീവികൾ ജനിക്കുന്നത്; ജനിച്ചശേഷം അന്നം കൊണ്ടാണ് വളരുന്നത്; ജീവികൾ അന്നം കഴിക്കുന്നു, അവയും അന്നമായി മാറുന്നു; അതിനാലാണ് അതിനെ അന്നം എന്ന് വിളിക്കുന്നത്.'

അഥാന്യത്രാപി ഉക്തമ് \: വിശ്വഭൃദ്വൈ നാമൈഷാ തനുര്ഭഗവതോ വിഷ്ണോര്യദിദമന്നം പ്രാണോ വാ അന്നസ്യ രസോ മനഃ പ്രാണസ്യ വിജ്ഞാനം മനസ ആനന്ദം വിജ്ഞാനസ്യേതി അന്നവാന് പ്രാണവാന് മനശ്വാന് വിജ്ഞാനവാന് ആനന്ദവാന് ച ഭവതി യോ ഹൈവം വേദ യാവാന്തീഹ വൈ ഭൂതാന്യന്നമദന്തി താവത്സ്വന്തസ്ഥോഽന്നമത്തി യോ ഹൈവംവേദ । അന്നമേവ വിജരന്നമന്നം സംവനനം സ്മൃതമ് । അന്നം പശൂനാം പ്രാണോഽന്നം ജ്യേഷ്ഠമന്നം ഭിഷക് സ്മൃതമ്

മറ്റൊരു സ്ഥലത്തും പറയുന്നുണ്ട്: ഈ ലോകത്തെ താങ്ങുന്ന ഭഗവാന്‍ വിഷ്ണുവിന്റെ ഈ രൂപം തന്നെയാണ് അന്നം. അന്നത്തിന്റെ സാരം പ്രാണനാണ്, പ്രാണത്തിന്റെ സാരം മനസ്സാണ്, മനസ്സിന്റെ സാരം വിജ്ഞാനമാണ്, വിജ്ഞാനത്തിന്റെ സാരം ആനന്ദമാണ്. ഇതെല്ലാം ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവന് അന്നവും, പ്രാണനും, മനസ്സും, വിജ്ഞാനവും, ആനന്ദവും ലഭിക്കും. ഈ ലോകത്ത് എത്രയോ ജീവികള്‍ അന്നം കഴിക്കുന്നുവോ, അത്രയും അന്നം അവന്‍ തന്റെ ഉള്ളില്‍ അനുഭവിക്കും. അന്നം തന്നെ ക്ഷയമില്ലാത്ത അന്നം എന്നു പറയുന്നു; അന്നം ഐക്യത്തിന്റെ മാര്‍ഗ്ഗം എന്നും ഓര്‍മ്മിക്കുന്നു. അന്നം മൃഗങ്ങളുടെ ജീവന്‍ ആണ്, അന്നം ഏറ്റവും പ്രാചീനമാണ്, അന്നം രോഗശാന്തിക്ക് കാരണമാണെന്നും പറയുന്നു.

അഥാന്യാത്രപ്യുക്തമ് \: അന്നം വാ അസ്യ സര്വസ്യ യോനിഃ കാലശ്ചാന്നസ്യ സൂര്യോ യോനിഃ കാലസ്യ തസ്യൈതദ്രൂപം യന് നിമേഷാദികാലാത്സമ്ഭൃതം ദ്വാദശാത്മകം വത്സരമേതസ്യാഗ്നേയമര്ധമര്ധം വാരുണം മഘാദ്യം ശ്രവിഷ്ഠാര്ധമാഗ്നേയം ക്രമേണോത്ക്രമേണ സാര്പാദ്യം ശ്രവിഷ്ഠാര്ധാന്തം സൌമ്യമ് തത്രൈകൈകമാത്മനോ നവാംശകം സചാരകവിധമ് സൌക്ഷ്മ്യത്വാദേതത്പ്രമാണമനേനൈവ പ്രമീയതേ ഹി കാലഃ ന വിനാ പ്രമാണേന പ്രമേയസ്യോപലബ്ധിഃ പ്രമേയോഽപി പ്രമാണതാം പൃഥക്ത്വാദുപൈത്യാത്മസമ്ബോധനാര്ഥമിത്യേവം ഹ്യാഹ । യാവത്യോ വൈ കാലസ്യ കലാസ്താവതീഷു ചരത്യസൌ യഃ കാലം ബ്രഹ്മേത്യുപാസീത കാലസ്തസ്യാതിദൂരമപസരതീതി ഏവം ഹ്യാഹ \: കാലാത്സ്രവന്തി ഭൂതാനി കാലാദ്വൃദ്ധിം പ്രയാന്തി ച । കാലേ ചാസ്തം നിയച്ഛന്തി കാലോ മൂര്തിരമൂര്തിമാന്

മറ്റൊരു സ്ഥലത്തും പറയുന്നുണ്ട്: ഈ സകലത്തിന്റെയും ഉറവിടം അന്നമാണ്; അന്നത്തിന്റെ ഉറവിടം കാലമാണ്; കാലത്തിന്റെ ഉറവിടം സൂര്യനാണ്. അതിന്റെ രൂപം ഇങ്ങനെ: നിമിഷം മുതലായ സമയങ്ങളുടെ കൂട്ടായ്മയില്‍ നിന്നുള്ള പന്ത്രണ്ടു ഭാഗങ്ങളുള്ള ഒരു വര്‍ഷം. അതില്‍ പകുതി അഗ്നിദേവന്‍റെയും പകുതി വരുണന്റെതുമാണ്; മഖം മുതല്‍ ശ്രവിഷ്ഠയുടെ മധ്യവരെ അഗ്നിയുടെ ഭാഗം, അതിനുശേഷം ശ്രവിഷ്ഠയുടെ അവസാനം വരെ സോമയുടെ ഭാഗം, ഓരോന്നും ഒന്‍പതു ഭാഗങ്ങളായി വിഭജിച്ചിരിക്കുന്നു. അതിന്റെ സൂക്ഷ്മത കൊണ്ടാണ് ഇത് അളവാകുന്നത്; ഇതുവഴിയാണ് കാലം അളക്കപ്പെടുന്നത്. അളവ് ഇല്ലാതെ അളക്കേണ്ട വസ്തുവിനെ അറിയാന്‍ കഴിയില്ല; അളക്കേണ്ടത് വ്യത്യാസം കൊണ്ടാണ് അളവാകുന്നത്, സ്വയം അറിയുന്നതിനായി. അതുകൊണ്ടാണ് പറയുന്നത്: കാലത്തിന്റെ എത്ര ഭാഗങ്ങളുണ്ടോ, അത്രയിലും അവന്‍ സഞ്ചരിക്കുന്നു. കാലത്തെ ബ്രഹ്മം എന്നു കരുതി ആരാധിക്കുന്നവനില്‍ നിന്ന് കാലം വളരെ ദൂരെയ്ക്ക് മാറിപ്പോകുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് പറയുന്നത്: കാലത്തില്‍ നിന്നാണ് ജീവികള്‍ ഉരുവാകുന്നത്, കാലത്തിലൂടെയാണ് വളരുന്നത്, കാലത്തിലാണ് ലയിക്കുന്നത്; കാലം രൂപമുള്ളതും രൂപമില്ലാത്തതുമാണ്.

ദ്വേ വാവ ബ്രഹ്മണോ രുപേ കാലശ്ചാകാലശ്ചാഥ യഃ പ്രാഗാദിത്യാത്സോഽകാലോഽകാലോഽഥ യ ആദിത്യദ്യഃ സ കാലഃ സകലഃ സകലസ്യ വാ ഏതദ്രൂപം യത്സംവത്സരഃ സംവത്സരാത്ഖല്വേവേമാഃ പ്രജാഃ പ്രജായന്തേ സംവത്സരേണേഹ വൈ ജാതാ വിവര്ധന്തേ സംവത്സരേ പ്രത്യസ്തം യന്തി തസ്മാത്സംവത്സരോ വൈ പ്രജാപതിഃ കാലോഽന്നം ബ്രഹ്മനീഡമാത്മാ ചേത്യേവം ഹ്യാഹ കാലഃ പചതി ഭൂതാനി സര്വാണ്യേവ മഹാത്മനി । യസ്മിന് തു പച്യതേ കാലോ യസ്തം വേദ സ വേദവിത്

ബ്രഹ്മാവിന് രണ്ടു രൂപങ്ങളുണ്ട്: കാലവും കാലമല്ലാത്തതും. സൂര്യന് മുമ്പുള്ളത് കാലമല്ലാത്തതാണ്; സൂര്യനോടെ ആരംഭിക്കുന്നതാണ് കാലം. വര്‍ഷം കാലത്തിന്റെ രൂപമാണ്; വര്‍ഷത്തില്‍ നിന്നാണ് ഈ സകല ജീവികളും ജനിക്കുന്നത്. വര്‍ഷത്തിലൂടെയാണ് ഇവര്‍ വളരുന്നത്, വര്‍ഷത്തിലേക്കാണ് ഇവര്‍ ലയിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ടാണ് വര്‍ഷം തന്നെ പ്രജാപതിയെന്ന് പറയുന്നത്. കാലം അന്നമാണ്, ബ്രഹ്മാവിന്റെ കൂടാരവും ആത്മാവും തന്നെയാണ്. അതുകൊണ്ടാണ് പറയുന്നത്: മഹാത്മാവില്‍ എല്ലാ ജീവികളും കാലം പാകുന്നു; എന്നാല്‍ കാലം പാകുന്നവനെ ആരെങ്കിലും അറിയുകയാണെങ്കില്‍, അവനാണ് വേദം അറിയുന്നത്.

വിഗ്രഹവാനേഷ കാലഃ സിന്ധുരാജഃ പ്രജാനാമ് ഏഷ തത്സ്ഥഃ സവിതാഖ്യോ യസ്മാദേവേമേ ചന്ദ്രര്ക്ഷഗ്രഹ സംവത്സരാദയഃ സൂയന്തേ അഥൈഭ്യഃ സര്വമിദമത്ര വാ യത്കിഞ്ചിത്ശുഭാശുഭം ദൃശ്യന്തേഹ ലോകേ തദേതേഭ്യസ്തസ്മാദാദിത്യാത്മാ ബ്രഹ്മാഥ കാലസംജ്ഞമാദിത്യമുപാസീതാദിത്യോ ബ്രഹ്മേത്യേകേഽഥ ഏവം ഹ്യാഹ । ഹോതാ ഭോക്താ ഹവിര്മന്ത്രോ യജ്ഞോ വിഷ്ണുഃ പ്രജാപതിഃ । സര്വഃ കശ്ചിത്പ്രഭുഃ സാക്ഷീ യോഽമുഷ്മിന്ഭാതി മണ്ഡലേ

രൂപമുള്ള ഈ കാലം നദികളുടെ രാജാവും സകല ജീവികളുടെയും രാജാവുമാണ്. അവന് അവിടെയുണ്ട്, സവിതാ എന്ന പേരില്‍ അറിയപ്പെടുന്നു; അവനില്‍ നിന്നാണ് ചന്ദ്രനും നക്ഷത്രങ്ങളും ഗ്രഹങ്ങളും വര്‍ഷങ്ങളും ഉരുവാകുന്നത്. ഇവയില്‍ നിന്നാണ് ഈ ലോകത്തിലെ എല്ലാ നല്ലതും ചീത്തയും ഉണ്ടാകുന്നത്. അതുകൊണ്ടാണ് സൂര്യനെ ബ്രഹ്മാവിന്റെ സ്വരൂപമായ കാലമായി, ആദിത്യന്‍ എന്ന പേരില്‍ ആരാധിക്കേണ്ടത്; ചിലര്‍ സൂര്യനാണ് ബ്രഹ്മം എന്നും പറയുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് പറയുന്നത്: യജ്ഞം ചെയ്യുന്നവനും, അനുഭവിക്കുന്നവനും, ഹവിസും, മന്ത്രവും, യജ്ഞവും, വിഷ്ണുവും, പ്രജാപതിയും—എല്ലാവരും, ആരായാലും, ആ വട്ടത്തില്‍ പ്രകാശിക്കുന്ന സാക്ഷിയും, സ്വാമിയും അവനാണ്.

ബ്രഹ്മ ഹ വാ ഇദമഗ്ര ആസീത് ഏകോഽനന്തഃ പ്രാഗനന്തോ ദക്ഷിണോഽനന്തഃ പ്രതീച്യനന്ത ഉദീച്യനന്ത ഊര്ധ്വാന് ചാഽവാന് ച സര്വതോഽനന്തഃ ന ഹ്യാസ്യ പ്രാച്യാദി ദിശഃ കല്പന്തേഽഥ തിര്യഗ്വാന് ചോര്ധ്വം വാ അനൂഹ്യ ഏഷ പരമാത്മാഽപരിമിതോഽതര്ക്യോഽചിന്ത്യ ഏഷ ആകാശാത്മാ ഏവൈഷ കൃത്സ്നക്ഷയ ഏകോ ജാഗര്തീതി ഏതസ്മാദാകാശാദേഷ ഖല്വിദം ചേതാമാത്രം ബോധയതി അനേനൈവ ചേദമ് ധ്യായതേ അസ്മിന് ച പ്രത്യസ്തം യാതി അസ്യൈതദ്ഭാസ്വരം രൂപം യദമുഷ്മിന്നാദിത്യേ തപതി അഗ്നൌ ചാധുമകേ യജ്ജ്യോതിശ്ചിത്രതരമുദരസ്തോഽഥ വാ യഃ പചത്യന്നമ് ഇത്യേവം ഹ്യാഹ യശ്ചൈഷോഽഗ്നൌ യശ്ചായം ഹൃദയേ യശ്ചാസാവാദിത്യേ സ ഏഷ ഏകാ ഇത്യേകസ്യ ഹൈകത്വമേതി യ ഏവം വേദ

ആദിയിൽ ബ്രഹ്മം മാത്രമേ ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ. അതിന് കിഴക്കും തെക്കും പടിഞ്ഞാറും വടക്കും മുകളിലും താഴെയും എല്ലായിടത്തും അതിരില്ലാത്തത്. അതിന് കിഴക്കോ മറ്റേതെങ്കിലും ദിശകളോ ഇല്ല; കയറ്റവും ഇറക്കവും എന്നിങ്ങനെയുള്ള പരിധികളും ഇല്ല. ഇതാണ് പരമാത്മാവ്, അളവറ്റത്, ചിന്തിക്കാനാവാത്തത്, വിചാരിക്കാനാവാത്തത്. ഇതാണ് ആകാശസ്വഭാവമുള്ള ആത്മാവ്, എല്ലാം ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഒരേ ഒരാൾ, എല്ലായ്പ്പോഴും ജാഗരൂകനായിരിക്കുന്നവൻ. ഈ ആകാശത്തിൽ നിന്നാണ് ഈ ആത്മാവ് എല്ലാം ബോധിപ്പിക്കുന്നത്; ഇതിലൂടെയാണ് ധ്യാനം നടക്കുന്നത്; എല്ലാം ഇതിലേക്കാണ് തിരിച്ചു പോകുന്നത്. അതിന്റെ പ്രകാശമുള്ള രൂപം സൂര്യനിൽ പ്രകാശിക്കുന്നതും, പുകയില്ലാത്ത അഗ്നിയിൽ ജ്വലിക്കുന്നതും, വയറ്റിനുള്ളിലെ ഏറ്റവും തെളിഞ്ഞ വെളിച്ചവും, ഭക്ഷണം പാകം ചെയ്യുന്നതും ആത്മാവാണ്. അതിനാൽ പറയപ്പെടുന്നു: അഗ്നിയിലുണ്ടാവുന്നതും, ഹൃദയത്തിൽ ഉള്ളതും, സൂര്യനിൽ ഉള്ളതും എല്ലാം ഒരേ ആത്മാവാണ്. ഇത് അറിയുന്നവൻ ഏകത്വം പ്രാപിക്കുന്നു.

തഥാ തത്പ്രയോഗകല്പഃ പ്രാണായാമഃ പ്രത്യാഹാരോ ധ്യാനം ധാരണാ തര്കഃ സമാധിഃ ഷഡങ്ഗാ ഇത്യുച്യതേ യോഗഃ അനേന യദാ പശ്യന്പശ്യതി രുക്മവര്ണം കര്താരമീശം പുരുഷം ബ്രഹ്മയോനിമ് തദാ വിദ്വാന്പുണ്യപാപേ വിഹായ പരേഽവ്യയേ സര്വമേകീകരോതി ഏവം ഹ്യാഹ \: യഥാ പര്വതമാദീപ്തം നാശ്രയന്തി മൃഗദ്വിജാഃ । തദ്വദ്ബ്രഹ്മവിദോ ദോഷാ നാശ്രയന്തി കദാചന

അതുപോലെ തന്നെ, യോഗത്തിന്റെ ആചരണം ഇങ്ങനെ പറയുന്നു: ശ്വാസനിയന്ത്രണം, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ പിൻവലിക്കൽ, ധ്യാനം, ഏകാഗ്രത, വിവേകം, സമാധി — ഈ ആറും യോഗത്തിന്റെ അവയവങ്ങളാണ്. ഇതിലൂടെ, ആരെങ്കിലും സ്വർണമണിഞ്ഞ സ്രഷ്ടാവായ ഭഗവാനെ, പുരുഷനെയും ബ്രഹ്മത്തിന്റെ ഉറവിടത്തെയും കാണുമ്പോൾ, അജ്ഞാനിയും പുണ്യവും പാപവും ഉപേക്ഷിച്ച്, എല്ലാം പരമാവ്യയത്തിൽ ലയിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ പറയപ്പെടുന്നു: എങ്ങിനെ കത്തുന്ന പർവതത്തോട് മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും അടുത്ത് വരാറില്ലയോ, അങ്ങനെ ബ്രഹ്മം അറിയുന്നവരോട് ദോഷങ്ങൾ ഒരിക്കലും അടുത്ത് വരാറില്ല.

അഥാന്യത്രാപ്യുക്തമ് \: യദാ വൈ ബഹിര്വിദ്വാന്മനോ നിയമ്യേന്ദ്രിയാര്ഥാന് ച പ്രാണോ നിവേശയിത്വാ നിഃസങ്കല്പസ്തതസ്തിഷ്ഠേത് അപ്രാണാദിഹ യസ്മാത്സമ്ഭൂതഃ പ്രാണസംജ്ഞകോ ജീവസ്തസ്മാത്പ്രാണോ വൈ തുര്യാഖ്യേ ധാരയേത്പ്രാണമ് ഇത്യേവം ഹ്യാഹ \: അചിത്തം ചിത്തമധ്യസ്തമചിന്ത്യം ഗുഹ്യമുത്തമമ് । തത്ര ചിത്തം നിധായേത തച്ച ലിങ്ഗം നിരാശ്രയമ്

മറ്റൊരിടത്തും പറയപ്പെടുന്നു: ജ്ഞാനി മനസ്സും ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളും നിയന്ത്രിച്ച്, ശ്വാസം സ്ഥിരമാക്കി, ആഗ്രഹങ്ങളൊന്നുമില്ലാതെ ഇരിക്കുമ്പോൾ, ജീവൻ എന്നറിയപ്പെടുന്ന പ്രാണൻ ഇവിടെ ഉദയം ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ, പ്രാണനെ നാലാമത്തെ അവസ്ഥയിൽ നിലനിർത്തണം. അതിനാൽ പറയപ്പെടുന്നു: മനസ്സില്ലാത്ത മനസ്സ്, ചിന്തയുടെ നടുവിൽ, അകത്തറിയാനാവാത്തത്, ഏറ്റവും രഹസ്യമായത് — അവിടെ മനസ്സിനെ സ്ഥാപിക്കണം; അതാണ് ആശ്രയമില്ലാത്ത സൂക്ഷ്മചിഹ്നം.

അഥാന്യത്രാപ്യുക്തമ് \: അതഃ പരാസ്യ ധാരണാ താലുരസനാഗ്രനിപീഡനാ\- ദ്വാങ്മനഃപ്രാണനിരോധനാദ്ബ്രഹ്മ തര്കേണ പശ്യതി യദാത്മനാഽഽത്മാന\- മണോരണീയാംസം ദ്യോതമാനം മനഃക്ഷയാത്പശ്യതി തദാത്മനാത്മാനം ദൃഷ്ട്വാ നിരാത്മാ ഭവതി നിരാത്മകത്വാദസങ്ഖ്യോഽയോനിശ്ചിന്ത്യോ മോക്ഷലക്ഷണമിത്യേതത്പരം രഹസ്യമ് ഇത്യേവം ഹ്യാഹ \: ചിത്തസ്യ ഹി പ്രസാദേന ഹന്തി കര്മ ശുഭാശുഭമ് । പ്രസന്നാത്മാത്മനി സ്ഥിത്വാ സുഖമവ്യയമശ്നുതാ ഇതി

മറ്റൊരിടത്തും പറയപ്പെടുന്നു: ഇതിന് മുകളിൽ, താലുവിലും നാവിന്റെ അഗ്രത്തിലും അമർത്തി, മനസ്സും ശ്വാസവും നിയന്ത്രിച്ച്, വിവേകത്തോടെ ബ്രഹ്മത്തെ കാണുന്നു. മനസ്സിന്റെ ലയത്തിലൂടെ, മനസ്സിലൂടെ അതിമനോഹരമായ, ഏറ്റവും ചെറുതും പ്രകാശമുള്ളതുമായ ആത്മാവിനെ കാണുമ്പോൾ, ആത്മാവിനെ ആത്മാവിലൂടെ കണ്ടാൽ, അഹങ്കാരമില്ലാത്തവനാകുന്നു. അഹങ്കാരമില്ലായ്മ മൂലം അതിന് എണ്ണമില്ല, ജനനം ഇല്ല, ചിന്തിക്കാനാവാത്തത്, മോക്ഷത്തിന്റെ ലക്ഷണം — ഇതാണ് പരമ രഹസ്യം. അതിനാൽ പറയപ്പെടുന്നു: മനസ്സിന്റെ ശുദ്ധിയാൽ, നല്ലതും ചീത്തയുമായ കർമ്മങ്ങൾ നശിപ്പിക്കുന്നു. ശാന്തമായ ആത്മാവിൽ ആത്മാവിനെ സ്ഥാപിച്ച്, മാറ്റമില്ലാത്ത സന്തോഷം അനുഭവിക്കുന്നു.

അഥാന്യത്രാപ്യുക്തമ് \: ഊര്ധ്വഗാ നാഡീ സുഷുമ്നാഖ്യാ പ്രാണസഞ്ചാരിണീ താല്വന്തര്വിച്ഛിന്നാ തയാ പ്രാണോങ്കാരമനോയുക്തയോര്ധ്വമുത്ക്രമേത് താല്വധ്യാഗ്രം പരിവര്ത്യ ഇന്ദ്രിയാണ്യസംയോജ്യ മഹിമാ മഹിമാനം നിരീക്ഷേതാ തതോ നിരാത്വകമേതി നിരാത്മകത്വാന്ന സുഖദുഃഖഭാഗ്ഭവതി കേവലത്വം ലഭതാ ഇത്യേവം ഹ്യാഹ \: പരഃ പൂര്വം പ്രതിഷ്ഠാപ്യ നിഗൃഹീതാനിലം തതഃ । തീര്ത്വാ പാരമപാരേണ പശ്ചാദ്യുഞ്ജീത മൂര്ധ്വനി

മറ്റൊരു സ്ഥലത്തും ഇങ്ങനെ പറയുന്നു: മേലോട്ടുചലിക്കുന്ന സുഷുമ്ന എന്ന നാഡിയാണ് പ്രാണന്റെ വഴി. ഈ നാഡി താലുവിന്റെ അകത്താണ് മുറിഞ്ഞിരിക്കുന്നത്. അതിലൂടെ പ്രാണൻ, ഓം എന്ന ശബ്ദത്തെയും മനസ്സിനെയും കൂട്ടിക്കൊണ്ട് മേലോട്ടുയരുന്നു. താലുവിന്റെ താഴെയുള്ള അഗ്രം തിരിച്ച്, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ പിൻവലിച്ച്, മഹത്വത്തിന്റെ മഹത്വം കാണുന്നു. അപ്പോൾ ആത്മാവില്ലാത്ത അവസ്ഥയിലേക്കെത്തുന്നു; ആത്മാവില്ലാത്തതിനാൽ സുഖവും ദു:ഖവും അനുഭവിക്കാറില്ല, പൂര്‍ണ ഏകത്വം നേടുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് പറയുന്നത്: ആദ്യം പരമമായതിനെ സ്ഥാപിച്ച്, വായു നിയന്ത്രിച്ച്, അതിനുശേഷം ഉത്തമമായ മാർഗ്ഗം വഴി അതിനെ കടന്ന്, പിന്നെ അതിനെ മേലോട്ടു ചേർക്കണം.

അഥാന്യത്രാപ്യുക്തമ് \: ദ്വേ വാ വ ബ്രഹ്മണീ അഭിധ്യേയേ ശബ്ദശ്ചാശബ്ദശ്ച അഥ ശബ്ദേനൈവാശബ്ദമാവിഷ്ക്രിയതേ അഥ തത്ര ഓമിതി ശബ്ദോഽനേനോര്ധ്വമുത്ക്രാന്തോഽശബ്ദേ നിധനമേതി അഥാഹൈഷാ ഗതിരേതദമൃതമ് അതത്സായുജ്യത്വമ് നിര്വൃതത്വമ് തഥാ ചേതി അഥ യഥോര്ണനാഭിസ്തന്തുനോര്ധ്വമുത്ക്രാന്തോഽവകാശം ലഭതീത്യേവം വാ വ ഖല്വാസാവഭിധ്യാതാ ഓമിത്യനേനോര്ധ്വമുത്ക്രാന്തഃ സ്വാതന്ത്ര്യം ലഭതേ അന്യഥാ പരേ ശബ്ദവാദിനഃ \: ശ്രവണാങ്ഗുഷ്ഠയോഗേനാന്തര്ഹൃദയാകാശശബ്ദമാകര്ണയന്തി സപ്തവിധേയം തസ്യോപമാ യഥാ നദ്യഃ കിങ്കിണീ കാംസ്യചക്രകഭേക വിഃകൃന്ദികാ വൃഷ്ടിര്നിവാതേ വദതീതി തം പൃഥഗ്ലക്ഷണമതീത്യ പരേഽശബ്ദേഽവ്യക്തേ ബ്രഹ്മണ്യസ്തം ഗതാഃ തത്ര തേഽപൃഥഗ്ധര്മിണോഽപൃഥഗ്വിവേക്യാ യഥാ സമ്പന്നാ മധുത്വം നാനാരസാ ഇത്യേവം ഹ്യാഹ \: ദ്വേ ബ്രഹ്മണി വേദിതവ്യേ ശബ്ദബ്രഹ്മ പരാം ച യത് । ശബ്ദബ്രഹ്മണി നിഷ്ണാതഃ പരം ബ്രഹ്മാധിഗച്ഛതി

മറ്റൊരു സ്ഥലത്തും ഇങ്ങനെ പറയുന്നു: ബ്രഹ്മത്തിന് ചിന്തിക്കേണ്ട രണ്ട് രൂപങ്ങളുണ്ട് — ശബ്ദവും ശബ്ദരഹിതവും. ശബ്ദം കൊണ്ടാണ് ശബ്ദരഹിതം വെളിപ്പെടുത്തപ്പെടുന്നത്. ഇവിടെ ഓം എന്ന ശബ്ദം കൊണ്ടാണ് മേലോട്ടുയരുന്നത്, പിന്നെ ശബ്ദരഹിതത്തിൽ ലയിക്കുന്നു. ഇതാണ് മാർഗം, ഇതാണ് അമൃതത, ഇതാണ് ഐക്യം, ഇതാണ് മോക്ഷം. അതുപോലെ, ഒരു ഇലഞ്ഞിത്തണ്ടിൽ കയറി പൊക്കളിൽ എത്തുന്ന ഉരണമാനത്തെപ്പോലെ, ഓം എന്ന ശബ്ദം ഉപയോഗിച്ച് ധ്യാനി സ്വാതന്ത്ര്യം നേടുന്നു. അല്ലെങ്കിൽ, ചിലർ കാതിൽ വലതംഗൂഠം ചേർത്ത് ഹൃദയത്തിലെ ശബ്ദം കേൾക്കുന്നു; അതിന് ഏഴു വിധങ്ങളുണ്ട് — നദികൾ, മണികൾ, കംശം, തവള, പുഴു, മഴ, കാറ്റ് എന്നിവ പോലുള്ള ശബ്ദങ്ങൾ. ഈ വ്യത്യസ്ത ലക്ഷണങ്ങൾ കടന്ന്, മറ്റുള്ളവർ ശബ്ദരഹിതമായ, അവ്യക്തമായ ബ്രഹ്മത്തിൽ എത്തുന്നു, അവിടെ എല്ലാവരും ഒന്നാകുന്നു, വേർതിരിവില്ലാതെ, പല രുചികളുള്ള തേൻ ഒടുവിൽ ഒന്നാകുന്നതുപോലെ. അതുകൊണ്ടാണ് പറയുന്നത്: അറിയേണ്ട രണ്ട് ബ്രഹ്മങ്ങളുണ്ട് — ശബ്ദബ്രഹ്മവും പരബ്രഹ്മവും. ശബ്ദബ്രഹ്മത്തിൽ നിപുണനായവൻ പരബ്രഹ്മം നേടുന്നു.

അഥാന്യത്രാപ്യുക്തമ് \: യഃ ശബ്ദസ്തദോമിത്യേതദക്ഷരമ് യദസ്യാഗ്രം തച്ഛാന്തമശബ്ദമഭയമശോകമാനന്ദം തൃപ്തം സ്ഥിരമചലമമൃതമച്യുതം ധ്രുവം വിഷ്ണുസംജ്ഞിതം സര്വാപരത്വായ തദേതാ ഉപസീതേത്യേവം ഹ്യാഹ \: യോഽസൌ പരാപരോ ദേവാ ഓംകാരോ നാമ നാമതഃ । നിഃശബ്ദഃ ശൂന്യഭൂതസ്തു മൂര്ധ്നി സ്ഥാനേ തതോഽഭ്യസേത്

മറ്റൊരു സ്ഥലത്തും ഇങ്ങനെ പറയുന്നു: ശബ്ദം ഓം എന്ന അക്ഷരമാണ്. അതിന്റെ ആരംഭം ശാന്തവും ശബ്ദരഹിതവും ഭയമില്ലാത്തതും ദു:ഖമില്ലാത്തതും ആനന്ദവും തൃപ്തിയും സ്ഥിരതയും അചഞ്ചലതയും അമൃതവും അച്യുതവും സ്ഥിരതയും വിഷ്ണുവെന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നതുമാണ്, പരമമായ അതീതത്വത്തിനായി. ഇവയെ ആരാധിക്കണം. അതുകൊണ്ടാണ് പറയുന്നത്: പരവും അപരവുമായ ദേവൻ ഓം എന്ന പേരിലാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്. ശബ്ദരഹിതവും ശൂന്യമായതുമായ അവസ്ഥയിൽ, തലയുടെ മുകളിൽ അത് അഭ്യസിക്കണം.

അഥാന്യത്രാപ്യുക്തമ് \: ധനുഃ ശരീരമ് ഓമിത്യേതച്ഛരഃ ശിഖാസ്യ മനഃ തമോലക്ഷണം ഭിത്വാ തമോഽതമാവിഷ്ടമാഗച്ഛതി അഥാവിഷ്ടം ഭിത്വാഽലാതചക്രമിവ സ്ഫുരന്തമാദിത്യവര്ണമൂര്ജസ്വന്തം ബ്രഹ്മ തമസഃ പര്യമപശ്യദ്യദമുഷ്മിന്നാദിത്യേഽഥ സോമേഽഗ്നൌ വിദ്യുതി വിഭാതി അഥ ഖല്വേനം ദൃഷ്ട്വാഽമൃതത്വം ഗച്ഛതീത്യേവം ഹ്യാഹ \: ധ്യാനമന്തഃപരേ തത്ത്വേ ലക്ഷ്യേഷു ച നിധീയതേ । അതോഽവിശേഷവിജ്ഞാനം വിശേഷമുപഗച്ഛതി ॥ മാനസേ ച വിലീനേ തു യത്സുഖം ചാത്മസാക്ഷികമ് । തദ്ബ്രഹ്മ ചാമൃതം ശുക്രം സാ ഗതിര്ലോക ഏവ സഃ

മറ്റൊരു സ്ഥലത്തും ഇങ്ങനെ പറയുന്നു: ശരീരം വില്ലാണ്, ഓം അമ്പാണ്, മനസ്സാണ് അമ്പിന്റെ അഗ്രം. ഇരുണ്ടതിന്റെ ലക്ഷ്യം തുരന്ന്, അതിനപ്പുറമുള്ള ഇരുണ്ടതിലേക്ക് കടക്കുന്നു. അതിനകത്തും തുരന്ന്, ചുറ്റുന്ന അഗ്നിചക്രംപോലെ തിളങ്ങുന്ന, ശക്തിയുള്ള ബ്രഹ്മത്തെ, ഇരുണ്ടതിന്റെ അതീതത്തിൽ, സൂര്യനിൽ, ചന്ദ്രനിൽ, അഗ്നിയിൽ, മിന്നലിൽ, അതിൽ പ്രകാശിക്കുന്നതിനെ കാണുന്നു. അതിനെ കണ്ടാൽ അമൃതത നേടുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് പറയുന്നത്: ധ്യാനം പരമതത്ത്വത്തിനകത്തും ലക്ഷ്യങ്ങളിൽ വെച്ചും ആകണം; അവ്യക്തമായ അറിവിൽ നിന്ന് വ്യക്തതയിലേക്ക് എത്തുന്നു. മനസ്സ് ലയിച്ചാൽ, ആത്മാവ് നേരിട്ട് അനുഭവിക്കുന്ന ആനന്ദം — അതാണ് ബ്രഹ്മം, അമൃതം, ശുദ്ധം; അതാണ് മാർഗം, അതാണ് ലോകം.

അഥാന്യത്രാപ്യുക്തമ് \: നിദ്രേവാന്തര്ഹിതേന്ദ്രിയഃ ശുദ്ധിതമയാ ധിയാ സ്വപ്ന ഇവ യഃ പശ്യതീന്ദ്രിയബിലേഽവിവശഃ പ്രണവാഖ്യം പ്രണേതാരം ഭാരൂപം വിഗതനിദ്രം വിജരം വിമൃത്യും വിശോകം ച സോഽപി പ്രണവാഖ്യഃ പ്രണേതാ ഭാരൂപഃ വിഗത നിദ്രഃ വിജരഃ വിമൃത്യുര്വിശോകോ ഭവതീത്യേവം ഹ്യാഹ \: ഏവം പ്രാണമഥോങ്കാരം യസ്മാത്സര്വമനേകധാ । യുനക്തി യുഞ്ജതേ വാപി യസ്മാദ്യോഗ ഇതി സ്മൃതഃ ॥ ഏകത്വം പ്രാണമനസോരിന്ദ്രിയാണാം തഥൈവ ച । സര്വഭാവപരിത്യാഗോ യോഗ ഇത്യഭിധീയതേ

മറ്റൊരു സ്ഥലത്തും ഇങ്ങനെ പറയുന്നു: ഉറക്കം പോലെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ പൂർണ്ണമായും അകറ്റി, ശുദ്ധമായ മനസ്സോടെ, സ്വപ്നം കാണുന്നതുപോലെ, ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ ആന്തരിക ഭാഗത്ത്, അശക്തനായി, 'പ്രണവം' എന്നറിയപ്പെടുന്ന, എല്ലാം ചലിപ്പിക്കുന്ന, ഭാരത്തിന്റെ രൂപമായ, ഉറക്കം ഇല്ലാത്ത, വൃദ്ധിയില്ലാത്ത, മരണമില്ലാത്ത, ദുഃഖരഹിതനായതിനെ കാണുമ്പോൾ, അവനും അതുപോലെ പ്രണവം, ചലിപ്പിക്കുന്നവൻ, ഭാരത്തിന്റെ രൂപം, ഉറക്കം ഇല്ലാത്തവൻ, വൃദ്ധിയില്ലാത്തവൻ, മരണമില്ലാത്തവൻ, ദുഃഖരഹിതൻ എന്നിങ്ങനെയാണ്. അതിനാൽ ഇങ്ങനെ പറയുന്നു: ഇതിൽ നിന്ന് പ്രാണനും ഓംകാരവും എല്ലാം പലവിധത്തിൽ ഒന്നിച്ച് ചേരുന്നു, അതിനാൽ അതിനെ യോഗം എന്നു വിളിക്കുന്നു. പ്രാണനും മനസ്സും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ഒന്നാകുന്നതും, എല്ലാ ഭാവങ്ങളും ഉപേക്ഷിക്കുന്നതും യോഗം എന്നാണ് പറയുന്നത്.

അഥാന്യത്രാപ്യുക്തമ് \: യഥാ വാപ്സു ചാരിണഃ ശാകുനികഃ സൂത്രയന്ത്രേണോദ്ധൃത്യോദരേഽഗ്നൌ ജുഹോത്യേവം വാ വ ഖല്വിമാന്പ്രാണാനോമിത്യനേനോദ്ധൃത്യാനാമയേഽഗ്നൌ ജുഹോതി അതസ്തപ്തോര്വിവസോഽഥ യഥാ തപ്തോര്വി സാര്പിസ്തൃണകാഷ്ഠസംസ്പര്ശേ\- നോജ്ജ്വലതീത്യേവം വാ വ ഖല്വസാവപ്രാണാഖ്യഃ പ്രാണസംസ്പര്ശേനോജ്ജ്വലതി അഥ യദുജ്ജ്വലത്യേതദ്ബ്രഹ്മണോ രൂപം ചൈതദ്വിഷ്ണോഃ പരമം പദമ് ചൈതദ്രുദ്രസ്യ രുദ്രത്വമേതത്തദപരിമിതധാ ചാത്മാനം വിഭജ്യ പൂരയതീമാം ലോകാനിത്യേവം ഹ്യാഹ \: വഹ്നേശ്ച യദ്വത്ഖലു വിസ്ഫുലിങ്ഗാഃ സൂര്യാന്മയൂഖാശ്ച തഥൈവ തസ്യ പ്രാണാദയോ വൈ പുനരേവ തസ്മാദ് അഭ്യുച്ചരന്തീഹ യഥാക്രമേണ

മറ്റൊരു സ്ഥലത്തും ഇങ്ങനെ പറയുന്നു: ജലത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന പക്ഷികളെ ഒരു പക്ഷികാരൻ നൂലാൽ പിടിച്ച് വയറിലെ അഗ്നിയിൽ അർപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, ഓം എന്നതിലൂടെ പ്രാണങ്ങളെ എടുത്ത് ശരീരത്തിലെ അഗ്നിയിൽ അർപ്പിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട്, ചൂടേറ്റ പൊന്നിന് പുല്ലോ മരമോ സ്പർശിച്ചാൽ എങ്ങനെ ദീപ്തിയാകുന്നുവോ, അതുപോലെ 'പ്രാണൻ' എന്നറിയപ്പെടുന്നവൻ പ്രാണസ്പർശം കൊണ്ടു ദീപ്തിയാകുന്നു. ഈ ദീപ്തി ബ്രഹ്മത്തിന്റെ രൂപമാണ്, വിഷ്ണുവിന്റെ പരമപദവും, രുദ്രന്റെ രുദ്രത്വവും ഇതാണ്. അനന്തമായ വിധങ്ങളിൽ അതു തന്നെ വിഭജിച്ച് ഈ ലോകങ്ങളെ നിറയ്ക്കുന്നു. അതിനാൽ ഇങ്ങനെ പറയുന്നു: അഗ്നിയിൽ നിന്ന് സ്പടികങ്ങൾ ഉയരുന്നതുപോലെയും സൂര്യനിൽ നിന്ന് കിരണങ്ങൾ പുറപ്പെടുന്നതുപോലെയും, അതിൽ നിന്ന് പ്രാണാദികൾ വീണ്ടും വീണ്ടും ക്രമമായി ഉയരുന്നു.

അഥാന്യത്രാപ്യുക്തമ് \: ബ്രഹ്മണോ വാ വൈതത്തേജഃ പരസ്യാമൃതസ്യാശരീരസ്യ യച്ഛരീരസ്യൌഷ്ണ്യമസ്യൈതദ്ഘൃതമഥാവിഃ സന് നഭസി നിഹിതം വൈതദേകാഗ്രേണൈവമന്തര്ഹൃദയാകാശം വിനുദന്തി യത്തസ്യ ജ്യോതിരിവ സമ്പദ്യതീതി അതസ്തദ്ഭാവമ് അചിരേണൈതി ഭൂമാവയസ്പിണ്ഡം നിഹിതം യഥാഽചിരേണൈതി ഭൂമിത്വമ് മൃദ്വത്സംസ്ഥമയസ്പിണ്ഡം യഥാഗ്ന്യയസ്കാരാദയോ നാഭിഭവന്തി പ്രണശ്യതി ചിത്തം തഥാശ്രയേണ സഹൈവമിത്യേവം ഹ്യാഹ \: ഹൃദ്യാകാശമയം കോശമാനന്ദം പരമാലയമ് । സ്വം യോഗശ്ച തതോഽസ്മാകം തേജശ്ചൈവാഗ്നിസൂര്യയോഃ

മറ്റൊരു സ്ഥലത്തും ഇങ്ങനെ പറയുന്നു: ബ്രഹ്മത്തിന്റെ പ്രകാശം, പരമമായ അമൃതം, ശരീരമില്ലാത്തതിന്റെ പ്രകാശം, ശരീരമുള്ളവന്റെ ചൂട് ഇതാണ്, അതിന്റെ നെയ്യാണ്. ഇത് വ്യക്തമായപ്പോൾ, ആകാശത്തിൽ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, ഏകാഗ്രതയോടെ ഹൃദയത്തിലെ ആന്തരികാകാശം തുളച്ച്, അതിന്റെ പ്രകാശം പോലെ ഒന്നാകുന്നു. അതിനാൽ അതിന്റെ അവസ്ഥയെ വേഗത്തിൽ പ്രാപിക്കുന്നു. മണ്ണിന്റെ കട്ട മണ്ണിൽ വെച്ചാൽ എങ്ങനെ വേഗത്തിൽ മണ്ണായി മാറുന്നുവോ, കല്ല് കട്ട പാത്രക്കാരുടെ ഇടയിൽ വെച്ചാൽ അഗ്നി അതിനെ കീഴടക്കാതെ അതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തോടൊപ്പം നശിക്കുന്നതുപോലെ, മനസ്സും അങ്ങനെ തന്നെ. അതിനാൽ ഇങ്ങനെ പറയുന്നു: ഹൃദയാകാശം നിറഞ്ഞ ആനന്ദം, പരമമായ വാസസ്ഥലം, അതാണ് നമ്മുടെ യോസം, അഗ്നിയുടെയും സൂര്യന്റെയും പ്രകാശം അതാണ്.

അഥാന്യത്രാപ്യുക്തമ് \: ഭൂതേന്ദ്രിയാര്ഥാനതിക്രമ്യ തതഃ പ്രവ്രജ്യാജ്യം ധൃതിദണ്ഡം ധനുര്ഗൃഹീത്വാഽനഭിമാനമയേന ചൈവേഷുണാ തം ബ്രഹ്മ ദ്വാരപാരം നിഹത്യാദ്യം സംമോഹമൌലീ തൃഷ്ണേര്ഷ്യാകുണ്ഡലീ തന്ദ്രീരാഘവേത്ര്യഭിമാനാധ്യക്ഷഃ ക്രോധജ്യം പ്രലോഭദണ്ഡം ധനുര്ഗൃഹീത്വേച്ഛാമയേന ചൈവേഷുണേമാനി ഖലു ഭൂതാനി ഹന്തി തം ഹത്വോംകാരപ്ലവേനാന്തര്ഹൃദയാകാശസ്യ പാരം തീര്ത്വാവിര്ഭൂതേ അന്തരാകാശേ ശനകൈരവടൈവാവടകൃദ്ധാതുകാമഃ സംവിശത്യേവം ബ്രഹ്മശാലാം വിശേത് തതശ്ചതുര്ജാലം ബ്രഹ്മകോശം പ്രണുദേത് ഗുര്വാഗമേനേതി \: അതഃ ശുദ്ധഃ പൂതഃ ശൂന്യഃ ശാന്തോഽപ്രാണോ നിരാത്മാഽനന്തോഽക്ഷയ്യഃ സ്ഥിരഃ ശാശ്വതോഽജഃ സ്വതന്ത്രഃ സ്വേ മഹിമ്നി തിഷ്ഠതി അതഃ സ്വേ മഹിമ്നി തിഷ്ഠമാനമ് ദൃഷ്ട്വാഽവൃത്തചക്രമിവ സഞ്ചാരചക്രമാലോകയതി ഇത്യേവം ഹ്യാഹ \: ഷഡ്ഭിര്മാസൈസ്തു യുക്തസ്യ നിത്യമുക്തസ്യ ദേഹിനഃ അനന്തഃ പരമോ ഗുഹ്യഃ സമ്യഗ്യോഗഃ പ്രവര്തതേ ॥ രജസ്തമോഭ്യാം വിദ്ധസ്യ സുസമിദ്ധസ്യ ദേഹിനഃ പുത്രദാരകുടുമ്ബേഷു സക്തസ്യ ന കദാചന

മറ്റൊരു സ്ഥലത്തും ഇങ്ങനെ പറയുന്നു: ഭൂതങ്ങളെയും ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും അവയുടെ വിഷയങ്ങളെയും അതിജയിച്ച്, ധൈര്യത്തിന്റെ ദണ്ഡും, ത്യാഗത്തിന്റെ വില്ലും എടുത്ത്, അസക്തിയെന്ന അമ്പുമായി, ബ്രഹ്മം എന്ന വാതിലിന്റെ കാവലാളെയും, മൂലമോഹത്തെയും, തൃഷ്ണയും ഈർഷ്യയും കിരീടമായി, മന്ദത്വം പാമ്പുപോലെ ചുറ്റി, കോപം ചവിട്ടുമായി, അഭിമാനത്തിന്റെ വില്ലും, ആഗ്രഹത്തിന്റെ അമ്പും എടുത്ത്, ഈ ഭാവങ്ങളെ ജയിച്ച്, ഓം എന്ന തൂണുപിടിച്ച് ഹൃദയാകാശത്തിന്റെ അപ്പുറം കടന്ന്, ആന്തരാകാശം വ്യക്തമായപ്പോൾ, പക്ഷി കൂടിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതുപോലെ, ഭൗതികത്വം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ അതിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു; അങ്ങനെ ബ്രഹ്മശാലയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. പിന്നെ നാലു വലകൾ പോലെ ഉള്ള ബ്രഹ്മകോശം ഗുരുവിന്റെ ഉപദേശത്തോടെ തുളച്ച്, ശുദ്ധനും വിശുദ്ധനും ശൂന്യനും ശാന്തനും പ്രാണരഹിതനും ആത്മരഹിതനും അനന്തനും ക്ഷയമില്ലാത്തവനും സ്ഥിരനും ശാശ്വതനും ജനനമില്ലാത്തവനും സ്വതന്ത്രനും സ്വമഹിമയിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. അങ്ങനെ സ്വമഹിമയിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനെ കണ്ടാൽ, തിരിഞ്ഞു വരാനുള്ള ചക്രം നില്ക്കുന്ന ചക്രം പോലെ കാണുന്നു. അതിനാൽ ഇങ്ങനെ പറയുന്നു: ആറുമാസം സ്ഥിരമായി യോഗത്തിൽ ലീനനായ ശരീരവാനായവനിൽ, അനന്തമായ പരമരഹസ്യമായ യഥാർത്ഥ യോഗം ഉദിക്കുന്നു. പക്ഷേ, രജസ്സും തമസ്സും ബാധിച്ച, എത്രയും ഉണർന്നിട്ടും മക്കളിലും ഭാര്യയിലും കുടുംബത്തിലും അകപ്പെട്ടവനിൽ ഒരിക്കലും അല്ല.

ഏവമുക്ത്വാഽന്തര്ഹൃദയഃ ശകായന്യസ്തസ്മൈ നമസ്കൃത്വാഽനയാ ബ്രഹ്മവിദ്യയാ രാജന് ബ്രഹ്മണഃ പന്ഥാനമാരൂഢാഃ പുത്രാഃ പ്രജാപതേരിതി സന്തോഷം ദ്വന്ദ്വതിതിക്ഷാം ശാന്തത്വം യോഗാഭ്യാസാദവാപ്നോതീതി ഏതദ്ഗുഹ്യതമം നാപുത്രായ നാശിഷ്യായ നാശാന്തായ കീര്തയേദിതി അനന്യഭക്തായ സര്വഗുണസമ്പന്നായ ദദ്യാത്

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം ശാകായന്യൻ മനസ്സിൽ ആന്തരമായ്, അവനോട് നമസ്കരിച്ചു പറഞ്ഞു: 'രാജാവേ, ഈ ബ്രഹ്മവിദ്യയാൽ പ്രജാപതിയുടെ പുത്രന്മാർ ബ്രഹ്മപഥത്തിൽ എത്തി. സംതൃപ്തി, ദ്വന്ദ്വങ്ങൾ സഹിക്കുക, മനസ്സിന്റെ ശാന്തി — ഇവയെല്ലാം യോഗാഭ്യാസം കൊണ്ടാണ് ലഭിക്കുക. ഇതാണ് ഏറ്റവും രഹസ്യമായ ഉപദേശം; ഇത് പുത്രനല്ലാത്തവനും ശിഷ്യനല്ലാത്തവനും മനസ്സിൽ ശാന്തിയില്ലാത്തവനും പറയരുത്. അനന്യഭക്തിയും എല്ലാ ഗുണങ്ങളും ഉള്ളവനു മാത്രം ഇത് നൽകണം.'

ഓം ശുചൌ ദേശേ ശുചിഃ സത്ത്വസ്ഥഃ സദധീയാനഃ സദ്വാദീ സദ്ധ്യായീ സദ്യാജീ സ്യാദിതി । അതഃ സദ്ബ്രഹ്മണി സത്യഭിലാഷിണി നിര്വൃത്ത്യോഽനസ്തത്ഫലച്ഛിന്നപാശോ നിരാശഃ പരേഷ്വാത്മവദ്വിഗതഭയോ നിഷ്കാമോഽക്ഷയ്യമപരിമിതം സുഖമാക്രമ്യ തിഷ്ഠതി । പരമം വൈ ശേവധേരിവ പരസ്യോദ്ധരണം യന്നിഷ്കാമത്വമ് । സ ഹി സര്വകാമമയഃ പുരുഷോഽധ്യവസായസങ്കല്പാഭിമാനലിങ്ഗോ ബദ്ദഃ । അതസ്തദ്വിപരീതോ മുക്തഃ । അത്രൈക ആഹുര്ഗുണഃ പ്രകൃതിഭേദവശാസധ്യവസായാത്മബന്ധമുപാഗതോ। അധ്യവസായസ്യ ദോഷക്ഷയാദ്ധി മോക്ഷഃ മനസാ ഹ്യേവ പശ്യതി മനസാ ശൃണോതി കാമഃ സങ്കല്പോ വിചികിത്സാ ശ്രദ്ധാഽശ്രദ്ധാ ധൃതിരധൃതിര്ഹ്രീര്ധീര്ഭീരിത്യേതത്സര്വം മന ഏവ ഗുണൌഘൈരുഹ്യമാനഃ കലുഷീകൃതശ്ചാസ്ഥിരശ്ചലോ ലുപ്യമാനഃ സസ്പൃഹോ വ്യഗ്രശ്ചാഭിമാനിത്വം പ്രയാത ഇതി അഹം സോ മമേദമിത്യേവം മന്യമാനോ നിബധ്നാത്യാത്മനാത്മാന്ം ജാലേനേവ ഖേചരഃ । അതഃ പുരുഷോഽധ്യാവസായസങ്കല്പാബിമാനലിങ്ഗോ ബദ്ദഃ അതസ്തദ്വിപരീതോ മുക്തഃ തസ്മാന്നിരധ്യവസായോ നിഃസങ്കല്പോ നിരഭിമാനസ്തിഷ്ഠേത് ഏതന്മോക്ഷലക്ഷണമ് ഏഷാത്ര ബ്രഹ്മപദവീ ഏഷോഽത്ര ദ്വാരവിവരോഽനേനാസ്യ തമസഃ പാരം ഗമിഷ്യതി । അത്ര ഹി സര്വേ കാമാഃ സമാഹിതാ ഇത്യത്രോദാഹരന്തി \: യദാ പഞ്ചാവതിഷ്ഠന്തേ ജ്ഞാനാനി മനസാ സഹ । ബുദ്ധിശ ന വിചേഷ്ടതേ താമാഹുഃ പരമാം ഗതിമ് ॥ ഏതദുക്ത്വാന്തര്ഹൃദയഃ ശാകായന്യസ്തസ്മൈ നമസ്കൃത്വാ യഥാവദുപചാരീ കൃതകൃത്യോ മരുദുത്തരായണം ഗതോ ന ഹ്യത്രോദ്വര്ത്മനാ ഗതിഃ ഏഷോഽത്ര ബ്രഹ്മപഥഃ സൌരം സ്ദ്വാരം ഭിത്ത്വോര്ദ്ധ്വേന വിനിര്ഗതാ ഇത്യത്രോദാഹരന്തി അനന്താ രശ്മയസ്തസ്യ ദീപവദ്യഃ സ്ഥിതോ ഹൃദി । സിതാസിതാഃ കദ്രുനീലാഃ കപിലാ മൃദുലോഹിതാഃ ॥ ഊര്ധ്വമേകഃ സ്ഥിതസ്തേഷാം യോ ഭിഭിത്വാ സൂര്യമണ്ഡലമ് । ബ്രഹ്മലോകമതിക്രമ്യ തേന യാന്തി പരാം ഗതിമ് ॥ യദസ്യാന്യദ്രശ്മിശതമൂര്ധ്വമേവ വ്യവസ്ഥിതമ് । തേന ദേവനികായാനാം സ്വധാമാനി പ്രപദ്യതേ ॥ യേ നൈകരൂപാശ്ചാധസ്താദ്രശ്മയോഽസ്യ മൃദുപ്രഭാഃ । ഇഹ കര്മോപഭോഗായ തൈഃ സംസരതി സോഽവഷഃ । തസ്മാത്സര്ഗസ്വര്ഗാപവര്ഗഹേതുര്ഭഗവാനസാവാദിത്യ ഇതി

ശുദ്ധമായ സ്ഥലത്ത്, സ്വയം ശുദ്ധനായ്, സത്വഗുണത്തിൽ നിലകൊണ്ടു, സത്യം പഠിച്ചു, സത്യം സംസാരിച്ചു, സത്യമായി ജപിച്ചു, യജ്ഞം നടത്തി — ഇങ്ങനെ ആകണം. അതുകൊണ്ട്, സത്യമായ ബ്രഹ്മം ആഗ്രഹിക്കുന്നവനും, തൃപ്തനായവനും, ഫലബന്ധങ്ങൾ മുറിഞ്ഞവനും, പ്രതീക്ഷയില്ലാത്തവനും, മറ്റുള്ളവരെ സ്വയംപോലെ കാണുന്നവനും, ഭയമില്ലാത്തവനും, ആഗ്രഹരഹിതനുമായവനും, അക്ഷയമായ അതിരില്ലാത്ത സന്തോഷം പ്രാപിച്ചവനും, ഈ ലോകത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. ഏറ്റവും ഉന്നതമായത് ആഗ്രഹരഹിതത്വമാണ്; അതാണ് പരമാവധി ഉയരാൻ വഴിയാക്കുന്നത്. എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങൾ നിറഞ്ഞ മനുഷ്യൻ നിർണ്ണയവും സങ്കല്പവും അഭിമാനവും കൊണ്ടാണ് ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നത്. അതിന്റെ വിപരീതം മോക്ഷമാണ്. ചിലർ പറയുന്നു ഗുണം പ്രകൃതിയുടെ വ്യത്യാസം കൊണ്ടാണ് ഉണ്ടാകുന്നതെന്നും, നിർണ്ണയമാണ് ബന്ധത്തിന്റെ കാരണം എന്നും. നിർണ്ണയത്തിലെ ദോഷങ്ങൾ നശിച്ചാൽ മോക്ഷം ലഭിക്കും. മനസ്സുകൊണ്ടാണ് കാണുന്നതും കേൾക്കുന്നതും: ആഗ്രഹം, സങ്കല്പം, സംശയം, വിശ്വാസം, അവിശ്വാസം, സ്ഥിരത, അസ്ഥിരത, ലജ്ജ, ബുദ്ധി, ഭയം — ഇതെല്ലാം മനസ്സാണ്. ഗുണങ്ങൾ കൊണ്ട് ആകർഷിക്കപ്പെട്ട്, മനസ്സ് അശുദ്ധവും അസ്ഥിരവും ചഞ്ചലവും ആകുന്നു; ആഗ്രഹവും വ്യഗ്രതയും അഭിമാനവും ഉണ്ടാകുന്നു. 'ഞാൻ ഇതാണ്, ഇത് എന്റേതാണ്' എന്ന് കരുതുമ്പോൾ, പക്ഷിയെ പോലെ സ്വയം കുടയിലാക്കി ബന്ധിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട്, നിർണ്ണയവും സങ്കല്പവും അഭിമാനവും ഉള്ളവൻ ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നു; അതിന്റെ വിപരീതം മോക്ഷമാണ്. അതിനാൽ, നിർണ്ണയമില്ലാതെ, സങ്കല്പമില്ലാതെ, അഭിമാനമില്ലാതെ നിലകൊള്ളണം. ഇതാണ് മോക്ഷത്തിന്റെ ലക്ഷണം; ഇതാണ് ബ്രഹ്മപഥം; ഇതാണ് വാതിൽ തുറക്കുന്നത് — ഇതിലൂടെ അവൻ അജ്ഞാനത്തിന്റെ അപ്പുറം കടക്കും. ഇവിടെ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ഒന്നിക്കുന്നു. ഉദാഹരണമായി പറയുന്നു: 'അഞ്ചു ഇന്ദ്രിയങ്ങളും മനസ്സുമായി ശമിച്ചപ്പോൾ, ബുദ്ധി ചലിക്കാതിരിക്കുമ്പോൾ, അതാണ് പരമാവസ്ഥ.' ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം ശാകായന്യൻ മനസ്സിൽ ആന്തരമായ്, അവനോട് നമസ്കരിച്ചു, യഥാവിധി ആചരണം നടത്തി, തന്റെ കര്‍ത്തവ്യം പൂർത്തിയാക്കി, വടക്കൻ കാറ്റിലേക്കു പോയി. ഇവിടെ മേലോട്ട് പോകാനുള്ള വഴി ഇല്ല; ഇതാണ് ബ്രഹ്മപഥം. സൂര്യന്റെ വാതിൽ തുളച്ച് മേലോട്ട് പോകുന്നു. ഉദാഹരണമായി പറയുന്നു: 'അനന്തമായ അവന്റെ കിരണങ്ങൾ, വിളക്കുപോലെ, ഹൃദയത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു — വെള്ള, കറുപ്പ്, മഞ്ഞ, നീല, കപില, മൃദുലമായ ചുവപ്പ്. അവയിൽ ഒന്നാണ് നേരെ നിലകൊള്ളുന്നത്; അതാണ് സൂര്യമണ്ഡലം തുളച്ച് ബ്രഹ്മലോകം കടന്ന് പരമാവസ്ഥയിലേക്കു എത്തിക്കുന്നത്. മേലോട്ടുള്ള നൂറ് കിരണങ്ങളാൽ ദേവതകളുടെ ലോകങ്ങളിൽ എത്തുന്നു. താഴെയുള്ള മൃദുലമായ കിരണങ്ങൾ കർമ്മഫലങ്ങൾ അനുഭവിക്കാൻ ആണ്; അവയാൽ അവൻ നിർബ്ബന്ധമായി സഞ്ചരിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് സൃഷ്ടിക്കും സ്വർഗ്ഗത്തിനും മോക്ഷത്തിനും കാരണം ഭഗവാൻ സൂര്യനാണ്.'

കിമാത്മകാനി വാ ഏതാനീന്ദ്രിയാണി പ്രചരന്ത്യുദ്ഗന്താ ചൈതേഷാമിഹ കോ നിയന്താ വേത്യാഹ । പ്രത്യാഹാത്മാത്മകാനീത്യാത്മാ ഹ്യേഷാമുദ്ഗന്താ വാപ്സരസോ ഭാനവീയാശ്ച മരീചയോ നാമ അഥ പഞ്ചഭിഃ രശ്മിഭിര്വിഷയാനത്തി കതമ ആത്മേതി യോഽയം ശുദ്ധഃ പൂതഃ ശൂന്യഃ ശാന്താദിലക്ഷണോക്തഃ സ്വകൈര്ലിങ്ഗൈരുപഗൃഹ്യഃ തസ്യൈതല്ലിങ്ഗമലിങ്ഗസ്യാഗ്നേര്യദൌഷ്ണ്യമാവിഷ്ടം ചാപാം യഃ ശിവതമോരസ ഇത്യേകേ । അഥ വാക്ഷ്രോത്രം ചക്ഷുര്മനഃ പ്രാണ ഇത്യേകേ, അഥ ബുദ്ധിര്ധൃതിഃ സ്മൃതിഃ പ്രജ്ഞാ തദിത്യേകേ അഥ തേ ഏതസ്യൈവം യഥൈവേഹ ബീജസ്യാങ്കുരാവാഥധൂമാര്ചിര്വിഷ്ഫുലിങ്ഗാ ഇവാഗ്നേശ്ചേതി അത്രോദാഹരന്തി \: വഹ്നേശ്ച യദ്വത്ഖലു വിഷ്ഫുലിങ്ഗാഃ സൂര്യാന്മയൂഖാശ്ച തഥൈവ തസ്യ । പ്രാണാദയോ വൈ പുനരേവ തസ്മാ\- ദഭ്യുച്ചരന്തീഹ യഥാക്രമേണ

ഈ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ എങ്ങനെയാണു സ്വഭാവം? അവ സ്വതന്ത്രമായി പ്രവർത്തിക്കുമോ? ഇവയ്ക്ക് നിയന്ത്രകൻ ആരാണ്? അതിന് ഉത്തരം: ഇവ ആത്മാവിന്റെ സ്വഭാവമുള്ളവയാണ്; ആത്മാവാണ് ഇവയുടെ ഉത്ഭവം. അപ്പ്സരസും സൂര്യകിരണങ്ങളും ഇവയുടെ രൂപങ്ങൾ. അഞ്ചു കിരണങ്ങൾകൊണ്ട് വിഷയങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നു. ആത്മാവ് ഏതാണ്? അതാണ് ശുദ്ധവും വിശുദ്ധവും ശൂന്യവും ശാന്തതയും മറ്റു ഗുണങ്ങൾ ഉള്ളതും, സ്വഗുണങ്ങൾകൊണ്ട് തിരിച്ചറിയപ്പെടുന്നതും. അതിന്റെ ലക്ഷണം അഗ്നിയിൽ ചൂട് പോലെയും, വെള്ളത്തിൽ രസം പോലെയും, ഇരുട്ടിൽ ആനന്ദം പോലെയും ആണെന്ന് ചിലർ പറയുന്നു. മറ്റുള്ളവർ വാക്ക്, ചെവി, കണ്ണ്, മനസ്സ്, ശ്വാസം എന്നിവയാണെന്ന് പറയുന്നു. മറ്റൊരുവിഭാഗം ബുദ്ധി, ധൈര്യം, സ്മൃതി, പ്രജ്ഞ എന്നിവയാണെന്ന് പറയുന്നു. അതുപോലെ, വിത്തിൽ നിന്ന് അങ്കുരം വരുന്നതുപോലെയും, അഗ്നിയിൽ നിന്ന് പുക, ജ്വാല, ചിന്തകൾ ഉയരുന്നതുപോലെയും, അതിൽ നിന്നാണ് എല്ലാം. ഉദാഹരണമായി പറയുന്നു: 'അഗ്നിയിൽ നിന്ന് ചിന്തകൾ ഉയരുന്നതുപോലെയും, സൂര്യനിൽ നിന്ന് കിരണങ്ങൾ പുറപ്പെടുന്നതുപോലെയും, അതിൽ നിന്ന് പ്രാണാദികൾ ഓരോന്നും തങ്ങളുടെ ക്രമത്തിൽ ഉയരുന്നു.'

തസ്മാദ്വാ ഏതസ്മാദാത്മനി സര്വേ പ്രാണാഃ സര്വേ ലോകാഃ സര്വേ വേദാഃ സര്വേ ദേവാഃ സര്വാണി ച ഭൂതാന്യുച്ചരന്തി തസ്യോപനിഷത്സത്യസ്യ സത്യമിതി അഥ യഥാര്ദ്രൈധാഗ്നേരഭ്യാഹിതസ്യ പൃഥഗ്ധൂമാ നിശ്ചരന്ത്യേവം വാ ഏതസ്യ മഹതോ ഭൂതസ്യ നിഃശ്വസിതമേതദ്യദൃഗ്വേദോ യജുര്വേദഃ സാമവേദോഽഥര്വാങ്ഗിരസാ ഇതിഹാസഃ പുരാണമ് വിദ്യാ ഉപനിഷദഃ ശ്ലോകാഃ സൂത്രാണ്യനുവ്യാഖ്യാനാനി വ്യാഖ്യാനാന്യസ്യൈവൈതാനി വിശ്വാ ഭൂതാനി

അതുകൊണ്ട്, ഈ ആത്മാവിൽ നിന്ന് എല്ലാ പ്രാണന്മാരും, എല്ലാ ലോകങ്ങളും, എല്ലാ വേദങ്ങളും, എല്ലാ ദേവന്മാരും, എല്ലാ ഭൂതങ്ങളും ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. അതിന്റെ ഉപനിഷത്ത് സത്യത്തിന്റെ സത്യമാണ്. ഒരു ഈർപ്പം ഉള്ള അഗ്നിയിൽ നിന്ന് വേറിട്ട പുക ഉയരുന്നതുപോലെ, ഈ മഹത്തായ ഭാവത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെടുന്ന ശ്വാസം ഋഗ്വേദം, യജുര്‍വേദം, സാമവേദം, അതർവ്വാംഗിരസ്സ്, ഇതിഹാസം, പുരാണം, വിജ്ഞാനം, ഉപനിഷത്തുകൾ, ശ്ലോകങ്ങൾ, സൂത്രങ്ങൾ, വിവരണങ്ങൾ, വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ — ഇവയൊക്കെയും അതിന്റെ സ്വന്തം ഭാവങ്ങളാണ്.

പഞ്ചേഷ്ടകോ വാ ഏഷോഽഗ്നിഃ സംവത്സരഃ തസ്യേമാ ഇഷ്ടകാ യോ വസന്തോ ഗ്രീഷ്മോ വര്ഷാഃ ശരദ്ധേമന്തഃ സ ശിരഃപക്ഷസീപൃച്ഛപൃഷ്ടവാന് ഏഷോഽഗ്നിഃ പുരുഷവിദഃ സേയം പ്രജാപതേഃ പ്രഥമാ ചിതിഃ കരൈര്യജമാനമന്തരിക്ഷമുത്ക്ഷിഓപ്ത്വാ വായവേ പ്രായച്ഛത് പ്രാണോ വൈ വായുഃ പ്രാണോഽഗ്നിസ്തസ്യേമാ ഇഷ്ടകാ യഃ പ്രാണോ വ്യാനോഽപാനഃ സമാന ഉദാനഃ സ ശിരഃപക്ഷസീപൃഷ്ഠപുച്ഛവാനേഷോഽഗ്നിഃ പുരുഷവിദസ്തദിദമന്തരിക്ഷം പ്രജാപതേര്ദ്വിതീയാ ചിതിഃ കരൈര്യജമാനം ദിവമുത്ക്ഷിപ്തേന്ദ്രായ പ്രായച്ഛത് അസൌ വാ ആദിത്യ ഇന്ദ്രഃ സൈഷോഽഗ്നിഃ തസ്യേമാ ഇഷ്ടകാ യദൃഗ്യജുഃ സാമാഥര്വാങ്ഗിരസാ ഇതിഹാസം പുരാണം സ ശിരഃപക്ഷസീപുച്ഛപൃഷ്ഠവാനേഷോഽഗ്നിഃ പുരുഷവിദഃ സൈഷാ ദ്യൌഃ പ്രജാപതേസ്തൃതീയാ ചിതിഃ കരൈര്യജമാനസ്യാത്മവിദേഽവദാനം കരോതി യഥാത്മവിദുത്ക്ഷിപ്യ ബ്രഹ്മണേ പ്രായച്ഛത് തത്രാനന്ദീ മോദീ ഭവതി

ഈ അഗ്നി അഞ്ചു ഭാഗങ്ങളുള്ളതാണു, അതായത് സംവത്സരം. അതിന്റെ ഇഷ്ടികകൾ വസന്തം, ഗ്രീഷ്മം, വർഷം, ശരത്, ഹേമന്തം എന്നിങ്ങനെയാണ്. ഇവയാണ് തല, ചിറകുകൾ, വശങ്ങൾ, വാൽ എന്നിവ. ഈ അഗ്നിയാണ് പുരുഷനെ അറിയുന്നവരുടെ അഗ്നി; ഇതാണ് പ്രജാപതിയുടെ ആദ്യ ചിത. ഈ ഇഷ്ടികകളാൽ, കൈകളാൽ യജമാനനെ ഇടക്കാശത്തിലേക്ക് ഉയർത്തി വായുവിന് അർപ്പിച്ചു. പ്രാണൻ തന്നെയാണ് വായു, പ്രാണൻ അഗ്നിയുമാണ്. അതിന്റെ ഇഷ്ടികകൾ പ്രാണൻ, വ്യാനൻ, അപാനൻ, സമാനൻ, ഉദാനൻ എന്നിങ്ങനെയാണ്. ഇവയാണ് തല, ചിറകുകൾ, വശങ്ങൾ, വാൽ. ഈ അഗ്നിയാണ് പുരുഷനെ അറിയുന്നവരുടെ അഗ്നി; ഇതാണ് പ്രജാപതിയുടെ രണ്ടാം ചിത. ഈ ഇഷ്ടികകളാൽ, കൈകളാൽ യജമാനനെ ദിവിലേക്ക് ഉയർത്തി ഇന്ദ്രനു അർപ്പിച്ചു. ആ ആദിത്യൻ തന്നെയാണ് ഇന്ദ്രൻ, ഇതാണ് അവന്റെ അഗ്നി. അതിന്റെ ഇഷ്ടികകൾ ഋക്, യജുസ്, സാമ, അഥർവാംഗിരസ്സ്, ഇതിഹാസം, പുരാണം എന്നിവയാണ്. ഇവയാണ് തല, ചിറകുകൾ, വാൽ, വശങ്ങൾ. ഈ അഗ്നിയാണ് പുരുഷനെ അറിയുന്നവരുടെ അഗ്നി; ഇതാണ് പ്രജാപതിയുടെ മൂന്നാം ചിത. ഈ ഇഷ്ടികകളാൽ, കൈകളാൽ യജമാനനെ ആത്മാവിനെ അറിയുന്നവനിലേക്ക് ഉയർത്തി അവനെ അർപ്പിച്ചു. ആത്മാവിനെ അറിയുന്നവനായി ഉയർത്തപ്പെട്ടപ്പോൾ അവനെ ബ്രഹ്മണിൽ അർപ്പിച്ചു; അവിടെ അവൻ ആനന്ദവും സന്തോഷവും അനുഭവിക്കുന്നു.

പൃഥിവീഗാര്ഹപത്യോഽന്തരിക്ഷം ദക്ഷിണാഗ്നിര്ദ്യൌരാഹവനീയഃ തത ഏവ പവമാനപാവകശുചയ ആവിഷ്കൃതമേതേനാസ്യ യജ്ഞമ് യതഃ പവമാനപാവകശുചിസംഘാതോ ഹി ജാഠരഃ തസ്മാദഗ്നിര്യഷ്ടവ്യഃ ചേതവ്യഃ സ്തോതവ്യോഽഭിധ്യാതവ്യഃ യജമാനോ ഹവിര്ഗൃഹീത്വാ ദേവതാഭിധ്യാനമിച്ഛതി \: ഹിരണ്യവര്ണഃ ശകുനോ ഹൃദ്യാദിത്യേ പ്രതിഷ്ഠിതഃ മദ്ഗുര്ഹംസസ്തേജോവൃഷഃ സോഽസ്മിന്നഗ്നൌ യജാമഹേ ഇതി ചാപി മന്ത്രാര്ഥം വിചിനോതി । തത്സവിതുര്വരേണ്യം ഭര്ഗോഽസ്യാഭിധ്യേയം യോ ബുദ്ധ്യന്തസ്ഥോ ധ്യായീഹ മനഃശാന്തിപദമനുസരത്യാത്മന്യേവ ധത്തേഽത്രേമേ ശ്ലോകാ ഭവന്തി \: ൧ യഥാ നിരിന്ധനോ വഹ്നിഃ സ്വയോനാവുപശാമ്യതേ തഥാ വൃത്തിക്ഷയാച്ചിത്തം സ്വയോനാവുപശാമ്യതേ । ൨ സ്വയോനാവുപശാന്തസ്യ മനസഃ സത്യകാമതഃ ഇന്ദ്രിയാര്ഥവിമൂഢസ്യാനൃതാഃ കര്മവശാനുഗാഃ । ൩ ചിത്തമേവ ഹി സംസാരമ് തത്പ്രയത്നേന ശോധയേത് യച്ചിത്തസ്തന്മയോ ഭവതി ഗുഹ്യമേതത്സനാതനമ് । ൪ ചിത്തസ്യ ഹി പ്രസാദേന ഹന്തി കര്മ ശുഭാശുഭമ് പ്രസന്നാത്മാത്മനി സ്ഥിത്വാ സുഖമവ്യയമശ്നുതേ । ൫ സമാസക്തം യഥാ ചിത്തം ജന്തോര്വിഷയഗോചരേ യദ്യേവം ബ്രഹ്മണി സ്യാത്തത്കോ ന മുച്യേത ബന്ധനാത് । ൬ മനോ ഹി ദ്വിവിധം പ്രോക്തം ശുദ്ധം ചാശുദ്ധമേവ ച അശുദ്ധം കാമസമ്പര്കാത് ശുദ്ധം കാമവിവര്ജിതമ് । ൭ ലയ വിക്ഷേപരഹിതം മനഃ കൃത്വാ സുനിശ്ചലമ് യദാ യാത്യമനീഭാവം തദാ തത്പരമം പദമ് । ൮ താവന്മനോ നിരോദ്ധവ്യം ഹൃദി യാവത്ക്ഷയം ഗതമ് ഏതജ്ജ്ഞാനം ച മോക്ഷം ച ശേഷാന്യേ ഗ്രന്ഥവിസ്തരാഃ । ൯ സമാധിനിര്ധൌതമലസ്യ ചേതസോ നിവേശിതസ്യാത്മനി യത്സുഖം ഭവേത് ന ശക്യതേ വര്ണയിതും ഗിരാ തദാ സ്വയം തദന്തഃകരണേന ഗൃഹ്യതേ । ൧൦ അപാമാപോഽഗ്നിരഗ്നൌ വാ വ്യോമ്നി വ്യോമ ന ലക്ഷയേത് ഏവമന്തര്ഗതം യസ്യ മനഃ സ പരിമുച്യതേ । ൧൧ മന ഏവ മനുഷ്യാണം കാരണം ബന്ധമോക്ഷയോഃ ബന്ധായ വിഷയാസംഗിം മോക്ഷോ നിര്വിഷയം സ്മൃതമ് । അതോഽനഗ്നിഹോത്ര്യനഗ്നിചിദജ്ഞാനഭിധ്യായിനാം ബ്രാഹ്മണഃ പദവ്യോമാനുസ്മരണം വിരുദ്ധമ് തസ്മാദഗ്നിര്യഷ്ടവ്യഃ ചേതവ്യഃ സ്തോതവ്യോഽഭിധ്യാതവ്യഃ

ഭൂമി ഗാർഹപത്യാഗ്നിയാണ്, അന്തരീക്ഷം ദക്ഷിണാഗ്നിയും ദ്യു: ലോകം ആഹവനീയാഗ്നിയും ആകുന്നു. ഇവയിൽ നിന്നാണ് ശുദ്ധവും പ്രകാശമുള്ളതുമായ അഗ്നികൾ ഉദിക്കുന്നത്, അവയാൽ യജ്ഞം പ്രകടമാകുന്നു. ശുദ്ധവും പ്രകാശമുള്ളതുമായ അഗ്നികളുടെ കൂട്ടം ജഠരാഗ്നിയാണ്. അതുകൊണ്ട് അഗ്നിയെ ആരാധിക്കണം, ധ്യാനിക്കണം, പാടണം, ചിന്തിക്കണം. യജമാനൻ ഹവിസ്സ് എടുത്ത് ദേവതയുടെ ധ്യാനം ആഗ്രഹിക്കുന്നു: 'സ്വർണ്ണവർണ്ണനായ പക്ഷി, ഹൃദയത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിതനായ സൂര്യൻ, ഹംസൻ, പ്രകാശത്തിന്റെ കാള, ഈ അഗ്നിയിൽ ഞങ്ങൾ യജിക്കുന്നു.' എന്നിങ്ങനെ മന്ത്രത്തിന്റെ അർത്ഥവും ആലോചിക്കുന്നു: 'സവിതാവിന്റെ ആ ഭർഗം ധ്യാനിക്കണം; അത് ബുദ്ധിയിൽ പ്രതിഷ്ഠിതമായാൽ ധ്യാനിക്കുന്ന മനസ്സു ശാന്തിയുടെ പാത പിന്തുടർന്ന് ആത്മാവിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു.' ഇതിനെക്കുറിച്ച് ഈ ശ്ലോകങ്ങൾ ഉണ്ട്: 1. ഇന്ധനം ഇല്ലാത്ത അഗ്നി തന്റെ ഉറവിടത്തിൽ ശമിക്കുന്നതുപോലെ, വൃത്തികൾ ഇല്ലാതായാൽ മനസ്സും തന്റെ ഉറവിടത്തിൽ ശമിക്കുന്നു. 2. സ്വന്തം ഉറവിടത്തിൽ ശാന്തമായ മനസ്സിന് സത്യകാമത്വം ഉണ്ടെങ്കിലും, ഇന്ദ്രിയാർത്ഥങ്ങളിൽ ആകർഷിതനായാൽ അതിന്റെ കർമ്മങ്ങൾ അസത്യത്തിലേക്ക് നയിക്കും. 3. മനസ്സാണ് സംസാരമെന്നതിൽ സംശയമില്ല; അതിനാൽ അതിനെ പരിശുദ്ധമാക്കണം. മനസ്സുപോലെയാണ് മനുഷ്യൻ; ഇതാണ് പ്രാചീന രഹസ്യം. 4. മനസ്സിന്റെ ശുദ്ധിയാൽ ശുഭവും അശുഭവും നശിപ്പിക്കാം; ശാന്തമായ ആത്മാവിൽ ആത്മാവിനെ സ്ഥാപിച്ചാൽ അവ്യയമായ സുഖം ലഭിക്കും. 5. ഒരു ജീവിയുടെ മനസ്സു വിഷയങ്ങളിൽ ആകർഷിതമായിരിക്കുന്നു; അതുപോലെ ബ്രഹ്മണിൽ ആകർഷിതമായാൽ ആരാണ് ബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകാത്തത്? 6. മനസ്സിന് രണ്ട് സ്വഭാവങ്ങളുണ്ട്: ശുദ്ധവും അശുദ്ധവും; കാമം കൊണ്ടാണ് അശുദ്ധം, കാമരഹിതമായാൽ ശുദ്ധം. 7. ലയവും വിക്ഷേപവും ഇല്ലാതെ മനസ്സു സ്ഥിരമായി ശാന്തമായാൽ, മനസ്സില്ലായ്മയിലേക്കെത്തുമ്പോൾ അതാണ് പരമപദം. 8. മനസ്സിനെ ഹൃദയത്തിൽ നിയന്ത്രിച്ച് വൃത്തികൾ ഇല്ലാതാകുന്നതുവരെ നിലനിർത്തണം; ഇതാണ് ജ്ഞാനവും മോക്ഷവും; മറ്റെല്ലാം ഗ്രന്ഥങ്ങളുടെ വിശദീകരണമാത്രം. 9. സമാധിയാൽ മലങ്ങൾ നീങ്ങിയ മനസ്സിൽ ആത്മാവിൽ സ്ഥാപിക്കുമ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്ന സുഖം വാക്കുകൾകൊണ്ട് വിവരിക്കാൻ കഴിയില്ല; അപ്പോൾ അതിനെ അകത്തുള്ള അന്തഃകരണത്താൽ മാത്രം ഗ്രഹിക്കാം. 10. വെള്ളത്തിൽ വെള്ളം, അഗ്നിയിൽ അഗ്നി, ആകാശത്തിൽ ആകാശം കാണാനാവില്ല; അതുപോലെ, മനസ്സു അകത്തേക്ക് ലയിച്ചവൻ പൂർണ്ണമായി മോചിതനാകും. 11. മനുഷ്യർക്കു ബന്ധത്തിന്റെയും മോക്ഷത്തിന്റെയും കാരണമാണ് മനസ്സു; വിഷയങ്ങളിൽ ആകർഷിതനാകുമ്പോൾ ബന്ധനം, വിഷയരഹിതനാകുമ്പോൾ മോക്ഷം. അതുകൊണ്ട് അഗ്നിഹോത്രം ചെയ്യാത്തവർക്കും അഗ്നി ജ്വലിപ്പിക്കാത്തവർക്കും ജ്ഞാനധ്യാനം ഇല്ലാത്തവർക്കും ബ്രഹ്മപഥത്തിന്റെ സ്മരണ വിരുദ്ധമാണ്. അതുകൊണ്ട് അഗ്നിയെ ആരാധിക്കണം, ധ്യാനിക്കണം, പാടണം, ചിന്തിക്കണം.

നമോഽഗ്നയേ പൃഥിവീ ക്ഷിതേ ലോകസ്മൃതേ ലോകമ്സ്മൈ യജമാനായ ധേഹി നമോ വായവേഽന്തരിക്ഷക്ഷിതേ ലോകസ്മൃതേ ലകമസ്മൈ യജമാനായ ധേഹി നമ ആദിത്യായ ദിവിക്ഷിതേ ലോകസ്മൃതേ ലോകമസ്മൈ യജമാനായ ധേഹി നമോ ബ്രഹ്മണേ സര്വക്ഷിതേ സര്വസ്മൃതേ സര്വമസ്മൈ യജമാനായ ധേഹി ഹിരണ്മയേന പാത്രേണ സത്യസ്യാപിഹിതം മുഖമ് തത്ത്വം പൂഷന്നപാവൃണു സത്യധര്മായ വിഷ്ണവേ യോഽസാ ആദിത്യേ പുരുഷഃ സോഽസാ അഹമ് ഏഷ ഹ വൈ സത്യധര്മോ യദാദിത്യസ്യ ആദിത്യത്വം തച്ഛുക്ലമ് പുരുഷമ് അലിങ്ഗമ് നഭസോഽന്തര്ഗതസ്യ തേജസോംഽശമാത്രമേതദ്യദാദിത്യസ്യ മധ്യ ഇവേത്യ് അക്ഷിണ്യഗ്നൌ ചൈതദ്ബ്രഹ്മൈതദമൃതമേതദ്ഭര്ഗഃ ഏതത്സത്യധര്മോ നഭസോഽന്തര്ഗതസ്യ തേജസോംഽശമാത്രമേതദ്യദാദിത്യസ്യ മധ്യേ അമൃതം യസ്യ ഹി സോമഃ പ്രാണാ വാ അപ്യയംകുരാ ഏതक़്ദ്ബ്രഹ്മൈതദമൃതമേതദ്ഭര്ഗഃ ഏതത്സത്യധര്മോ നഭസോഽന്തര്ഗതസ്യ തേജസോഽംശമാത്രമ് ഏതദ്യദാദിത്യസ്യ മധ്യേ യജുര്ദീപ്യത്യൌമാപോജ്യോതിരസോഽമൃതംബ്രഹ്മ ഭൂര്ഭുവഃ സ്വരോമ് । അഷ്ടപാദം ശുചിം ഹംസം ത്രിസൂത്രമണുമവ്യയമ് ദ്വിധര്മോഽന്ധം തേജസേന്ധം സര്വം പശ്യന്പശ്യതി നഭസോഽന്തര്ഗതസ്യ തേജസോഽന്ശമാത്രമേതദ്യദാദിത്യസ്യ മധ്യേ ഉദിത്വാ മയൂഖേ ഭവത ഏതത്സവിത്സത്യധര്മ ഏതദ്യജുരേതത്തപ ഏതദഗ്നിരേതദ്വായുരേതത്പ്രാണ ഏതദാപ ഏതച്ചന്ദ്രമാ ഏതച്ഛുക്രമേതദമൃതമേതദ്ബ്രഹ്മവിഷയമേതദ്ഭാനുരര്ണവസ്തസ്മിന്നേവ യജമാനഃ സൈന്ധവ ഇവ വ്ലീയന്ത ഏഷാ വൈ ബ്രഹ്മൈകതാത്ര ഹി സര്വേ കാമാഃ സമാഹിതാ ഇത്യത്രോദാഹരന്തി \: അംശുധാരയ ഇവാണുവാതേരിതഃ സംസ്ഫുരത്യസാവന്തര്ഗഃ സുരാണാമ് യോ ഹൈവംവിത്സ സവിത് സ ദ്വൈതവിത് സൈകധാമേതഃ സ്യാത്തദാത്മകശ്ച \: യേ വിന്ദവ ഇവാഭ്യുച്ചരന്ത്യജസ്രമ് വിദ്യുദിവാഭ്രാര്ചിഷഃ പരമേ വ്യോമന് തേഽഋചിഷോ വൈ യശസ ആശ്രയവാസാജ്ജടാഭിരൂപാ ഇവ കൃഷ്ണവര്ത്മനഃ

ഭൂമിയിൽ നിലകൊള്ളുന്ന അഗ്നിക്കു നമസ്കാരം; ഈ ലോകം യജമാനന് നൽകേണമേ. അന്തരീക്ഷത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന വായുവിന് നമസ്കാരം; ഈ ലോകം യജമാനന് നൽകേണമേ. ദ്യു:ലോകത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ആദിത്യന് നമസ്കാരം; ഈ ലോകം യജമാനന് നൽകേണമേ. എല്ലായിടത്തും നിലകൊള്ളുന്ന ബ്രഹ്മണിന് നമസ്കാരം; എല്ലാം യജമാനന് നൽകേണമേ. സത്യത്തിന്റെ മുഖം സ്വർണ്ണപാത്രം കൊണ്ട് മറച്ചിരിക്കുന്നു; സത്യധർമ്മത്തിനായി, വിഷ്ണുവിനായി, പൂഷൻ, അതു തുറക്കേണമേ. സൂര്യനിൽ ഉള്ള പുരുഷൻ ആണെന്നു ഞാൻ; അതാണ് സത്യധർമ്മം. സൂര്യന്റെ സൂര്യത്വം ആ ശുദ്ധവും രൂപരഹിതവുമായ പുരുഷനാണ്; ആകാശത്തിനുള്ളിലെ പ്രകാശത്തിന്റെ ഒരു അംശം മാത്രം. കണ്ണിലെ അഗ്നിയിലാണ് ഈ ബ്രഹ്മം, ഈ അമൃതം, ഈ ഭർഗം, ഈ സത്യധർമ്മം; ആകാശത്തിനുള്ളിലെ പ്രകാശത്തിന്റെ ഒരു അംശം മാത്രം, സൂര്യന്റെ നടുവിൽ. അമൃതസ്വഭാവമുള്ളവന്റെ സോമം പ്രാണനാണ്, അതാണ് മുള. ഇതാണ് ബ്രഹ്മം, ഇതാണ് അമൃതം, ഇതാണ് ഭർഗം, ഇതാണ് സത്യധർമ്മം; ആകാശത്തിനുള്ളിലെ പ്രകാശത്തിന്റെ ഒരു അംശം മാത്രം, സൂര്യന്റെ നടുവിൽ. യജുസ് പ്രകാശിക്കുന്നു, ഓം, വെള്ളം, പ്രകാശം, രസം, അമൃതം, ബ്രഹ്മം, ഭൂമി, അന്തരീക്ഷം, സ്വർഗം. എട്ടു കാലുള്ള ശുദ്ധഹംസൻ, മൂന്നു സൂത്രമുള്ള, സൂക്ഷ്മവും അവിനാശിയും ഇരട്ടസ്വഭാവമുള്ള, കാഴ്ചയില്ലാത്ത, പ്രകാശം തെളിയിക്കുന്ന, എല്ലാം കാണുന്നവൻ, ആകാശത്തിനുള്ളിലെ പ്രകാശത്തിന്റെ ഒരു അംശം മാത്രം, സൂര്യന്റെ നടുവിൽ കാണുന്നു. ഉദിച്ചുയർന്ന് അതു കിരണമാകുന്നു; ഇതാണ് സവിതാവിന്റെ സത്യധർമ്മം, ഇതാണ് യജുസ്, ഇതാണ് താപം, ഇതാണ് അഗ്നി, ഇതാണ് വായു, ഇതാണ് പ്രാണൻ, ഇതാണ് വെള്ളം, ഇതാണ് ചന്ദ്രൻ, ഇതാണ് ശുദ്ധം, ഇതാണ് അമൃതം, ഇതാണ് ബ്രഹ്മം, ഇതാണ് സൂര്യൻ, ഇതാണ് സമുദ്രം. അതിൽ യജമാനൻ ഉപ്പുപോലെ ലയിക്കുന്നു. ഇതാണ് ബ്രഹ്മത്തിന്റെ ഏകത്വം; ഇവിടെ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ഏകീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇതിനെക്കുറിച്ച് അവർ പറയുന്നു: കിരണങ്ങൾ പോലെ, സൂക്ഷ്മവായുവാൽ ചലിപ്പിക്കപ്പെട്ട്, ഈ അകത്തുള്ളത് ദേവന്മാരിൽ സ്പന്ദിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവൻ സവിതാവിനെ അറിയുന്നവനാണ്, ദ്വൈതത്തെ അറിയുന്നവനും ഏകത്വത്തെ അറിയുന്നവനും ആ സ്വഭാവമുള്ളവനുമാണ്. മുത്തുകൾ പോലെ, അവർ എപ്പോഴും ഉയരുന്നു, പരമാകാശത്തിൽ മിന്നുന്ന മിന്നലുകൾ പോലെ; ആ കിരണങ്ങൾ തന്നെയാണ് യശസ്സിന്റെ ആശ്രയസ്ഥാനം, കറുത്ത പാതയിൽ ജടകളായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നവ.

ദ്വേ വാ വ ഖല്വേതേ ബ്രഹ്മജ്യോതിഷോ രൂപകേ ശാന്തമേകം സമൃദ്ധം ചൈകമ് അഥ യച്ഛന്തം തസ്യാധാരം ഖമ് അഥ യത്സമൃദ്ധമിദം തസ്യാന്നമ് തസ്മാന്മന്ത്രൌഷധാജ്യാമിഷപുരോഡാശസ്ഥാലീപാകാദിഭിര്യഷ്ടവ്യമന്ത\- ര്വേദ്യാമാസ്ന്യവശിഷ്ടൈരന്നപാനൈശ്ചാസ്യമാഹവനീയമിതി മത്വാ തേജസഃ സമൃദ്ധ്യൈ പുണ്യലോകവിജിത്യര്ഥായാമൃതത്വായ ചാത്രോദാഹരന്തി \: അഗ്നിഹോത്രം ജുഹുയാത്സ്വര്ഗകാമോ യമരാജ്യമഗ്നിഷ്ടോമേനാഭിയയതി സോമരാജ്യമുക്ഥേന സൂര്യരാജ്യം ഷോഡശീനാ സ്വാരാജ്യമതിരാത്രേണ പ്രാജാപത്യമാസഹസ്രസംവത്സരാന്തക്രതുനേതി \: വര്ത്യാധാരസ്നേഹയോഗാദ്യഥാ ദീപസ്യ സംസ്ഥിതിഃ । അന്തര്യാണ്ഡോപയോഗാദിമൌ സ്ഥിതാവാത്മശിചീ തഥാ

ബ്രഹ്മജ്യോതിസിന് രണ്ട് രൂപങ്ങളുണ്ട്: ഒന്നു ശാന്തവും മറ്റൊന്നു സമൃദ്ധവുമാണ്. ശാന്തമായതിന്റെ ആധാരം ആകാശം, സമൃദ്ധമായതിന്റെ ആധാരം അന്നമാണ്. അതുകൊണ്ട് മന്ത്രങ്ങൾ, ഔഷധങ്ങൾ, നെയ്യ്, മാംസം, പായസം, മറ്റ് ഹവിസുകൾ, യാഗശേഷിച്ച ഭക്ഷ്യപാനങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് യജ്ഞം നടത്തണം; 'ഇതാണ് ആഹവനീയാഗ്നി' എന്നു കരുതി, തേജസ്സിന്റെ വർദ്ധനയ്ക്കും, പുണ്യലോകം ജയിക്കാനും, അമൃതത്വം നേടാനും. ഇതിനെക്കുറിച്ച് അവർ പറയുന്നു: 'സ്വർഗം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ അഗ്നിഹോത്രം ചെയ്യണം; അഗ്നിഷ്ടോമയാഗം കൊണ്ട് യമരാജ്യത്തിൽ എത്താം; ഉക്തയാഗം കൊണ്ട് സോമരാജ്യത്തിൽ; ഷോഡശീ യാഗം കൊണ്ട് സൂര്യരാജ്യത്തിൽ; അതിരാത്രയാഗം കൊണ്ട് സ്വാരാജ്യം; ആയിരം സംവത്സരങ്ങളുള്ള യാഗം കൊണ്ട് വർഷാന്ത്യം.' വത്തി, ആധാരം, എണ്ണ എന്നിവ ചേർന്ന് ദീപം നിലനിൽക്കുന്നതുപോലെ, അകത്തുള്ള അണ്ഡത്തിന്റെ ഉപയോഗം കൊണ്ടാണ് ഈ രണ്ടു ആത്മാക്കളും നിലനിൽക്കുന്നത്.

തസ്മാദോമിത്യനേനൈതദുപാസീതാപരിമിതം തേജസ്തത്ത്രേധഭിഹിതമഗ്നാവാദിത്യേ പ്രാണേഽഥൈഷാ നാഡ്യന്നബഹുമിത്യേഷാഗ്നൌ ഹുതമാദിത്യം ഗമയതി അതോ യോ രസോഽസ്രവത് സ ഉദ്ഗീഥം വര്ഷതി തേനേമേ പ്രാണാഃ പ്രാണേഭ്യഃ പ്രജാ ഇത്യത്രോദാഹരന്തി \: യദ്ധവിരഗ്നൌ ഹൂയതേ തദാദിത്യം ഗമയതി തത്സൂര്യോ രശ്മിഭിര്വര്ഷതി തേനാന്നം ഭവതി അന്നാദ്ഭൂതാനാമുത്പത്തിരിത്യേവം ഹ്യാഹ \: അഗ്നൌ പ്രാസ്താഹുതിഃ സമ്യഗാദിത്യമുപതിഷ്ഠതേ । ആദിത്യാജ്ജായതേ വൃഷ്ടിര്വൃഷ്ടേരന്നം തതഃ പ്രജാഃ

അതുകൊണ്ട്, 'ഓം' എന്ന ശബ്ദത്തോടെ ഈ അതിരില്ലാത്ത പ്രകാശത്തെ ആരാധിക്കണം. ഈ പ്രകാശം മൂന്നു രൂപത്തിൽ വ്യക്തമാക്കിയിരിക്കുന്നു: അഗ്നി, സൂര്യൻ, ശ്വാസം. ഇവിടെ പറയുന്നത്: 'അവശ്യമായതിലധികം അന്നമില്ല', അഗ്നിയിൽ ഹോമം ചെയ്താൽ അതിന്റെ ഫലം സൂര്യനിലേക്കെത്തുന്നു. അവിടെ നിന്ന് അതിന്റെ സാരം മഴയായി താഴേക്ക് ഒഴുകുന്നു; അതാണ് ഉദ്ഗീതം പോലെ മഴയായി വീഴുന്നത്. അതിനാൽ ഈ ശ്വാസങ്ങൾ മറ്റുള്ളവയിൽ നിന്ന് ഉത്ഭവിക്കുന്നു, അവയിൽ നിന്ന് ജീവികൾ ജനിക്കുന്നു. അതിനാൽ പറയപ്പെടുന്നു: അഗ്നിയിൽ സമർപ്പിച്ച ഹോമം ശരിയായി സൂര്യനിലേക്കെത്തുന്നു; സൂര്യനിൽ നിന്ന് മഴ, മഴയിൽ നിന്ന് അന്നം, അന്നത്തിൽ നിന്ന് സകല ജീവികളും ജനിക്കുന്നു.

അഗ്നിഹോത്രം ജുഹ്വാനോ ലോഭജാലം ഭിനത്തി അതഃ സംമോഹം ഛിത്വാ ന ക്രോധാന്സ്തുന്വാനഃ കാമമഭിധ്യായമാനസ്തതശ്ചതുര്ജാലം ബ്രഹ്മകോശം ഭിന്ദദതഃ പരമാകാശമത്ര ഹി സൌര സൌമ്യാഗ്നേയസാത്വികാനി മണ്ഡലാനി ഭിത്ത്വാ തതഃ ശുദ്ധഃ സത്ത്വാന്തരസ്ഥമചലമമൃതമച്യുതം ധ്രുവം വിഷ്ണുസംജ്ഞിതമ് സര്വാപരം ധാമ സത്യകാമസര്വജ്ഞത്വസംയുക്തമ് സ്വതന്ത്രമ് ചൈതന്യമ് സ്വേ മഹിമ്നി തിഷ്ഠമാനം പശ്യതി അത്രോദാഹരന്തി \: രവിമധ്യേ സ്ഥിതഃ സോമഃ സോമമധ്യേ ഹുതാശനഃ । തേജോമധ്യേ സ്ഥിതം സത്ത്വം സത്ത്വമധ്യേ സ്ഥിതോഽച്യുതഃ ॥ ശരീരപ്രാദേശാങ്ഗുഷ്ഠമാത്രമണോരപ്യന്വയം ധ്യാത്വാതഃപരമതാം ഗച്ഛതി അത്ര ഹി സര്വേ കാമാഃ സമാഹിതാ ഇതി അത്രോദാഹരന്തി \: അങ്ഗുഷ്ഠപ്രാദേശശരീരമാത്രം പ്രദീപപ്രതാപവദ്വിസ്ത്രിധാ ഹി തദ്ബ്രഹ്മാഭിഷ്ടൂയമാനം മഹോ ദേവോ ഭുവനാന്യാവിവേശ । ഓം നമോ ബ്രഹ്മണേ നമഃ

അഗ്നിഹോത്രം ചെയ്യുന്നവൻ ലോഭത്തിന്റെ വല തകർക്കുന്നു; അങ്ങനെ അവൻ മോഹത്തെ മുറിച്ച്, ക്രോധം വളർത്താതെ, ആസക്തിയില്ലാതെ, ഇച്ഛകളെ പിന്തുടരാതെ, നാലുവിധ വലയും ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആവരണം തകർക്കുന്നു. അതിനുശേഷം, സൂര്യ, ചന്ദ്ര, അഗ്നി, ശുദ്ധ സത്ത്വം എന്നിങ്ങനെ ഉള്ള ഉയർന്ന ലോകങ്ങൾ താണ്ടി, ശുദ്ധനായവൻ അകത്തുള്ള അചഞ്ചലമായ അമൃതസ്വരൂപിയായ, അച്യുതനായ, ദൃഢനായ, വിഷ്ണുവെന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്ന പരമപദം കാണുന്നു. അവിടെയാണ് സത്യമായ ഇച്ഛയും സർവ്വജ്ഞതയും സ്വതന്ത്രമായ ചൈതന്യവും അതിന്റെ മഹത്വത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നത്. ഇവിടെ പറയപ്പെടുന്നു: സൂര്യനിൽ സോമം, സോമത്തിൽ അഗ്നി, അഗ്നിയിൽ സാരം, സാരത്തിൽ അച്യുതൻ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. ശരീരത്തിനകത്തുള്ള അങ്ങുശ്ഠനിലവിലെ അതില്പ്രമാനം അല്ലെങ്കിൽ അതിനേക്കാൾ സൂക്ഷ്മമായത് ധ്യാനിച്ചാൽ, അത്യുന്നതമായ അവസ്ഥയിലേക്കെത്തുന്നു. അവിടെയാണ് എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ഏകോപിതമായിരിക്കുന്നത്. അതിനാൽ പറയപ്പെടുന്നു: അങ്ങുശ്ഠനിലവിലെ ശരീരപ്രമാനം ഉള്ളത്, വിളക്കിന്റെ പ്രകാശംപോലെ, മൂന്നു രൂപത്തിൽ പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്ന ബ്രഹ്മം ലോകങ്ങളിലേക്കു പ്രവേശിച്ചു. ഓം, ബ്രഹ്മാവിന് നമസ്കാരം.

ഇതി ഷഷ്ഠഃ പ്രപാഠകഃ ॥ പ്രപാഠക ൭ । അഗ്നിര്ഗായത്രം ത്രിവൃദ്രഥന്തരം വസന്തഃ പ്രാണോ നക്ഷത്രാണി വസവഃ പുരസ്താദുദ്യന്തി തപന്തി വര്ഷന്തി സ്തുവന്തി പുനര്വിശ്നതി അന്തര്വിവഏണേക്ഷന്തി അചിന്ത്യോഽമൂര്തോ ഗഭീരോ ഗുണഭുഗ്ഭയോഽനിര്വൃത്തിര്യോഗീശ്വരഃ സര്വജ്ഞോ മഘോഽപ്രമേയോഽനാദ്യന്തഃ ശ്രീമാന് അജോ ധീമാനനിര്ദേശ്യഃ സര്വസൃക് സര്വസ്യാത്മാ സര്വഭുക് സര്വസ്യേശാനഃ സര്വസ്യാന്തരാന്തരഃ

ഇതോടെ ആറാം അധ്യായം അവസാനിക്കുന്നു. ഏഴാം അധ്യായം: അഗ്നിയാണ് ഗായത്രീ, ത്രിവൃത്, രഥന്തരം; വസന്തം, ശ്വാസം, നക്ഷത്രങ്ങൾ, വസുക്കൾ — ഇവ കിഴക്കോട്ട് ഉദയിക്കുന്നു, പ്രകാശിക്കുന്നു, മഴയാകുന്നു, സ്തുതിക്കുന്നു, വീണ്ടും മടങ്ങുന്നു; ഇടയ്ക്കുള്ള ശൂന്യത്തിൽ അവ കാണുന്നു. അവൻ മനസ്സിൽ പിടികൂടാനാവാത്തവൻ, രൂപരഹിതൻ, ആഴമുള്ളവൻ, ഗുണങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നവൻ, ഭയപ്പെടുത്തുന്നവൻ, പ്രകടമല്ലാത്തവൻ, യോഗികളുടെ ഇശ്വരൻ, സർവ്വജ്ഞൻ, ദാനശീലൻ, അളക്കാനാവാത്തവൻ, ആദിയും അന്തവും ഇല്ലാത്തവൻ, മഹത്വമുള്ളവൻ, ജനിക്കാത്തവൻ, ബുദ്ധിമാൻ, വിവരണാതീതൻ, സകലത്തിന്റെയും സ്രഷ്ടാവ്, എല്ലായിടത്തും ഉള്ള ആത്മാവ്, എല്ലാം അനുഭവിക്കുന്നവൻ, എല്ലാറ്റിനും ഇശ്വരൻ, എല്ലാറ്റിനും അകത്തുള്ള അകത്താണ്.

ഇന്ദ്രസ്ത്രിഷ്ടുപ് പഞ്ചദശോ ബൃഹദ്ഗ്രീഷ്മോ വ്യാനഃ സോമോ രുദ്രാ ദക്ഷിണത ഉദ്യന്തി തപന്തി വര്ഷന്തി സ്തുവന്തി പുനര്വിശന്തി അന്തര്വിവരേണ ഈക്ഷന്തി \: അനാദ്യന്തോഽപരിമിതോഽപരിച്ഛിന്നോഽപരപ്രയോജ്യഃ സ്വതന്ത്രോഽലിങ്ഗോഽമൂര്തോഽനന്തശക്തിര്ധാതാ ഭാസ്കരഃ

ഇന്ദ്രൻ ത്രിഷ്ടുപ്, പതിനഞ്ചാമത്, ബൃഹത്, ഗ്രീഷ്മം, വ്യാനം, സോമൻ, രുദ്രന്മാർ, തെക്കേ ദിശ — ഇവ ഉദയിക്കുന്നു, പ്രകാശിക്കുന്നു, മഴയാകുന്നു, സ്തുതിക്കുന്നു, വീണ്ടും മടങ്ങുന്നു; ഇടയ്ക്കുള്ള ശൂന്യത്തിൽ അവ കാണുന്നു. അവൻ ആദിയും അന്തവും ഇല്ലാത്തവൻ, അതിരില്ലാത്തവൻ, പരിധിയില്ലാത്തവൻ, മറ്റൊന്നിനും ആശ്രയമില്ലാത്തവൻ, സ്വതന്ത്രൻ, ലക്ഷണമില്ലാത്തവൻ, രൂപരഹിതൻ, അനന്തശക്തിയുള്ളവൻ, സ്രഷ്ടാവ്, പ്രകാശമുള്ളവൻ.