മൈത്രായണീയോപനിഷദ്

അഥ യ ഏഷോഽന്തരേ ഹൃത്പുഷ്കര ഏവാശ്രിതോഽന്നമത്തി സ ഏഷോഽഗ്നിര്ദിവി ശ്രിതഃ സൌരഃ കാലാഖ്യോഽദൃശ്യഃ സര്വഭൂതാന്യന്നമത്തീതി കഃ പുഷ്കരഃ കിംമയോ വേതി ഇഅദം വാ വ തത്പുഷ്കരം യോഽയമാകാശോഽസ്യേമാഃ ചതസ്രോ ദിശശ്ചതസ്ര ഉപദിശോ ദലസംസ്ഥാ ആസമര്വാഗ്വിചരത ഏതൌ പ്രാണാദിത്യാ ഏതാ ഉപാസിതോമിത്യേതദക്ഷരേണ വ്യാഹൃതിഭിഃ സാവിത്ര്യാ ചേതി

ഹൃദയത്തിലെ താമരയിൽ വസിച്ച് അന്നം ആസ്വദിക്കുന്നവൻ ആകാശത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന അഗ്നിയാണ്, സൂര്യസ്വരൂപൻ, കാലം എന്നറിയപ്പെടുന്ന, ദൃശ്യരഹിതൻ, എല്ലാ ജീവികളുടെയും അന്നം ആസ്വദിക്കുന്നവൻ. താമരം എന്താണ്? അതെന്തുകൊണ്ടാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്? ആ താമരം ആകാശമാണ്, നാലു ദിശകളും നാലു ഇടദിശകളും അതിന്റെ ദളങ്ങളാണ്. ഇവിടെ അഗ്നി മുന്നോട്ട് സഞ്ചരിക്കുന്നു; ഇവയാണ് പ്രാണനും സൂര്യനും. ഇവയെ അക്ഷരവും സാവിത്രി മന്ത്രവും ഉപയോഗിച്ച് ഉപാസിക്കണം.

ദ്വേ വാവ ബ്രഹ്മണോ രൂപേ മൂര്തം ചാമൂര്തം ച । അഥ യന്മൂര്തം തദസത്യമ് യദമൂര്തം തത്സത്യമ് തദ്ബ്രഹ്മ തജ്ജ്യോതിഃ യജ്ജ്യോതിഃ സ ആദിത്യഃ സ വാ ഏഷ ഓമിത്യേതദാത്മാഭവത് സ ത്രേധാത്മാനം വ്യാകുരുത ഓമിതി തിസ്രോ മാത്രാ ഏതാഭിഃ സര്വമിദമോതം പ്രോതം ചൈവാസ്മീതി ഏവം ഹ്യാഹൈതദ്വാ ആദിത്യ ഓമിത്യേവം ധ്യായത ആത്മാനം യുഞ്ജീതേതി

ബ്രഹ്മാവിന് രണ്ട് രൂപങ്ങളുണ്ട്: രൂപമുള്ളതും രൂപമില്ലാത്തതും. രൂപമുള്ളത് അസത്യമാണ്; രൂപമില്ലാത്തത് സത്യമാണ്. അതാണ് ബ്രഹ്മാവ്. ആ ബ്രഹ്മാവാണ് പ്രകാശം; ആ പ്രകാശമാണ് സൂര്യൻ. ഈ ആത്മാവാണ് 'ഓം' എന്ന അക്ഷരത്തിൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. അവൻ തന്റെ ആത്മാവിനെ മൂന്നായി വിഭജിച്ചു; 'ഓം' എന്നതിൽ മൂന്ന് അക്ഷരങ്ങളുണ്ട്. ഇതിലൂടെയാണ് എല്ലാം ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ട് സൂര്യനെ 'ഓം' എന്ന അക്ഷരത്തിൽ ധ്യാനിച്ച് ആത്മാവിനെ അതിൽ ഏകീകരിക്കണം.

അഥാന്യത്രാപി ഉക്തമഥ ഖലു യ ഉദ്ഗീഥഃ സ പ്രണവോ യഃ പ്രണവഃ സ ഉദ്ഗീഥ ഇതി അസൌ വാ ആദിത്യ ഉദ്ഗീഥ ഏഷ പ്രണവാ ഇതി । ഏവം ഹ്യാഹോദ്ഗീഥം പ്രണവാഖ്യം പ്രണേതാരം ഭാരൂപം വിഗതനിദ്രം വിജരം വിമൃത്യും ത്രിപദം ത്ര്യക്ഷരം പുനഃ പഞ്ചധാ ജ്ഞേയം നിഹിതം ഗുഹായാമിത്യേവം ഹ്യാഹോര്ധ്വമൂലം ത്രിപാദ്ബ്രഹ്മ ശാഖാ ആകാശ വായ്വഗ്ന്യുദകഭൂമ്യാദയ ഏകോഽശ്വത്ഥനാമൈതദ്ബ്രഹ്മൈതസ്യൈതത്തേജോ യദസാ ആദിത്യഃ ഓമിത്യേതദക്ഷരസ്യ ചൈതത്തസ്മാദോമിത്യനേനൈതദുപാസീതാജസ്രമിത്യേകോഽസ്യ സമ്ബോധയിതേത്യേവം ഹ്യാഹ \: ഏതദേവാക്ഷരം പുണ്യമേതദേവാക്ഷരം പരമ് । ഏതദേവാക്ഷരം ജ്ഞാത്വാ യോ യദിച്ഛതി തസ്യ തത്

മറ്റിടത്തും പറയപ്പെടുന്നു: ഉദ്ഗീതം എന്നത് പ്രണവമാണ്; പ്രണവം ഉദ്ഗീതമാണ്. സൂര്യൻ ഉദ്ഗീതമാണ്; ഇത് പ്രണവം തന്നെയാണ്. ഉദ്ഗീതം എന്നത് പ്രണവം എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്ന നേതാവും, പ്രകാശമുള്ളതും, ഉറക്കം ഇല്ലാത്തതും, വൃദ്ധിയില്ലാത്തതും, മരണരഹിതവുമാണ്; മൂന്ന് പാദങ്ങളുള്ളതും, മൂന്ന് അക്ഷരങ്ങളുള്ളതും, വീണ്ടും അഞ്ചുവിധത്തിൽ, ഗുഹയിൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നതായും അറിയണം. അതിന്റെ വേരുകൾ മുകളിലായി, മൂന്ന് പാദങ്ങളുള്ള ബ്രഹ്മാവ്, ശാഖകൾ ആകാശം, വായു, അഗ്നി, ജലം, ഭൂമി എന്നിവയിലേക്കും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു; ഒറ്റതായുള്ളത് അശ്വത്തമെന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു, അതാണ് ബ്രഹ്മാവ്, അതിന്റെ തേജസ് സൂര്യനാണ്, ഈ അക്ഷരത്തിന്റെ സാരം അതാണ്. അതുകൊണ്ട് 'ഓം' എന്ന അക്ഷരത്തിൽ ഉപാസിക്കണം. അവൻ മാത്രമാണ് അതിന്റെ രുചി ഉണർത്തുന്നത്. ഈ അക്ഷരം പുണ്യവുമാണ്, പരമവുമാണ്. ഈ അക്ഷരം അറിഞ്ഞാൽ ആഗ്രഹിക്കുന്നതെല്ലാം ലഭിക്കും.

അഥാന്യത്രാപ്യുക്തം സ്വനവത്യേഷാസ്യസ്തനുര്യാ ഓമിതി സ്ത്രീപുംനപുംസകേതി ലിങ്ഗവതീ ഏഷാഽഥാഗ്നിര്വായുരാദിത്യ ഇതി ഭാസ്വതി ഏഷാ അഥ ബ്രഹ്മ രുദ്രോ വിഷ്ണുരിത്യധിപതിവതീ ഏഷാഽഥ ഗാര്ഹപത്യോ ദക്ഷിണാഗ്നിരാഹവനീയാ ഇതി മുഖവതീ ഏഷാഽഥ ഋഗ്യജുഃസാമേതി വിജ്ഞാനവതീ ഏഷാ ഭൂര്ഭുവഃസ്വരിതി ലോകവതീ ഏഷാഽഥ ഭൂതം ഭവ്യം ഭവിഷ്യദിതി കാലവതീ ഏഷാഽഥ പ്രാണോഽഗ്നിഃ സൂര്യ ഇതി പ്രതാപവതീ ഏഷാഽഥാന്നമാപശ്ചന്ദ്രമാ ഇത്യാപ്യായനവതീ ഏഷാഽഥ ബുദ്ധിര്മനോഽഹങ്കാരാ ഇതി ചേതനവതീ ഏഷാഽഥ പ്രാണോഽപാനോ വ്യാന ഇതി പ്രാണവതീ ഏഷേതി അത ഓമിത്യുക്തേനൈതാഃ പ്രസ്തുതാ അര്ചിതാ അര്പിതാ ഭവന്തീതി ഏവം ഹ്യാഹൈതദ്വൈ സത്യകാമ പരാം ചാപരാം ച ബ്രഹ്മ യദോമിത്യേതദക്ഷരമിതി

മറ്റിടത്തും പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു: ഈ ഒം എന്ന അക്ഷരത്തിന് തനിക്കു തന്നെപോലെയുള്ള തൊണ്ണൂറ് രൂപങ്ങൾ ഉണ്ട്. ഇത് സ്ത്രീ, പുരുഷൻ, നപുംസകം എന്നിങ്ങനെ ലിംഗങ്ങളോടുകൂടിയതും ആകുന്നു. അഗ്നി, വായു, ആദിത്യൻ എന്നിങ്ങനെ പ്രകാശമുള്ളതും ആകുന്നു. ബ്രഹ്മാവ്, രുദ്രൻ, വിഷ്ണു എന്നിങ്ങനെ അധിപതികളായതും ആകുന്നു. ഗാർഹപത്യൻ, ദക്ഷിണാഗ്നി, ആഹവനീയൻ എന്നിങ്ങനെ മുഖംപോലെയുള്ളതും ആകുന്നു. ഋക്, യജുർ, സാമം എന്നിങ്ങനെ ജ്ഞാനമുള്ളതും ആകുന്നു. ഭൂഃ, ഭുവഃ, സ്വഃ എന്നിങ്ങനെ ലോകങ്ങളോടു ബന്ധമുള്ളതും ആകുന്നു. ഭൂതം, ഭവ്യം, ഭവിഷ്യത് എന്നിങ്ങനെ കാലങ്ങളോടു ബന്ധമുള്ളതും ആകുന്നു. പ്രാണൻ, അഗ്നി, സൂര്യൻ എന്നിങ്ങനെ ശക്തിയുള്ളതും ആകുന്നു. അന്നം, വെള്ളം, ചന്ദ്രൻ എന്നിങ്ങനെ പോഷകമായതും ആകുന്നു. ബുദ്ധി, മനസ്, അഹങ്കാരം എന്നിങ്ങനെ ചൈതന്യമുള്ളതും ആകുന്നു. പ്രാണൻ, അപാനൻ, വ്യാനൻ എന്നിങ്ങനെ ജീവശക്തിയുള്ളതും ആകുന്നു. അതിനാൽ, ഒം എന്നത് ഉച്ചരിച്ചാൽ ഇവയെല്ലാം സമർപ്പിക്കപ്പെടുകയും ആദരിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇങ്ങനെ, സത്യകാമാ, പരബ്രഹ്മവും അപരബ്രഹ്മവും ഒം എന്ന ഈ അക്ഷരത്തിൽ തന്നെ ഉൾക്കൊള്ളപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.

അഥാവ്യാഹൃതം വാ ഇദമാസീത് സ സത്യം പ്രജാപതിസ്തപസ്തപ്ത്വാഽനുവ്യാഹരദ്ഭൂര്ഭുവഃസ്വരിതി । ഏഷൈവാസ്യ പ്രജാപതേഃ സ്ഥവിഷ്ഠാ തനുര്യാ ലോകവതീതി സ്വരിത്യസ്യാഃ ശിരോ നാഭിര്ഭുവോ ഭൂഃ പാദാ ആദിത്യശ്ചക്ഷുഃ ചക്ഷുരായതാ ഹി പുരുഷസ്യ മഹതീ മാത്രാ ചക്ഷുഷാ ഹ്യയം മാത്രാശ്ചരതി സത്യം വൈ ചക്ഷുഃ അക്ഷിണ്യവസ്ഥിതോ ഹി പുരുഷഃ സര്വാര്ഥേഷു ചരതി ഏതസ്മാദ്ഭൂര്ഭുവഃസ്വരിത്യുപാസീതാനേന ഹി പ്രജാപതിര്വിശ്വാത്മാ വിശ്വചക്ഷുരിവോപാസിതോ ഭവതീതി ഏവം ഹ്യാഹൈഷാ വൈ പ്രജാപതേര്വിശ്വഭൃത്തനുരേതസ്യാമിദം സര്വമന്തര്ഹിതമസ്മിന് ച സര്വസ്മിന്നേഷാ അന്തര്ഹിതേതി തസ്മാദേഷോപാസീതാ

ആദ്യത്തിൽ ഈ ലോകം ഉച്ചരിക്കപ്പെടാത്തതായിരുന്നു. ആ സത്യം, പ്രജാപതി, തപസ്സു ചെയ്തു, 'ഭൂഃ, ഭുവഃ, സ്വഃ' എന്നിങ്ങനെ ഉച്ചരിച്ചു. ഇതാണ് പ്രജാപതിയുടെ ഏറ്റവും വലിയ രൂപം, ലോകംപോലെയുള്ളത്. 'സ്വഃ' അതിന്റെ തല, 'ഭുവഃ' നാഭി, 'ഭൂഃ' കാലുകൾ. സൂര്യൻ കണ്ണാണ്, കാരണം മനുഷ്യന്റെ അളവ് കണ്ണിലൂടെ വലുതാണ്, കണ്ണിലൂടെ ഈ അളവ് സഞ്ചരിക്കുന്നു. സത്യം തന്നെയാണ് കണ്ണ്. കണ്ണുകളിൽ നിലകൊള്ളുന്ന മനുഷ്യൻ എല്ലായിടത്തും സഞ്ചരിക്കുന്നു. അതിനാൽ 'ഭൂഃ, ഭുവഃ, സ്വഃ' എന്നത് ധ്യാനിക്കണം. ഇതിലൂടെ പ്രജാപതി, സർവ്വാത്മാവായവൻ, സർവ്വം കാണുന്നവൻ എന്നപോലെ ആരാധിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെടുന്നു: ഇതാണ് പ്രജാപതിയുടെ സർവ്വം ധാരാളം വഹിക്കുന്ന രൂപം; ഇതിൽ എല്ലാം അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു, ഓരോന്നിലും ഇതാണ് അടങ്ങിയിരിക്കുന്നത്. അതിനാൽ ഇതിനെ ധ്യാനിക്കണം.

തത്സവിതുര്വരേണ്യമിത്യസൌ വാ ആദിത്യഃ സവിതാ സ വാ ഏവം പ്രവരണീയ ആത്മകാമേനേത്യാഹുര്ബ്രഹ്മവാദിനോഽഥ ഭര്ഗോ ദേവസ്യ ധീമഹീതി സവിതാ വൈ ദേവസ്തതോ യോഽസ്യ ഭര്ഗാഖ്യസ്തം ചിന്തയാമീത്യാഹുര്ബ്രഹ്മവാദിനോഽഥ ധിയോ യോ നഃ പ്രചോദയാദിതി ബുദ്ധയോ വൈ ധിയസ്തായോഽസ്മാകം പ്രചോദയാദിത്യാഹുര്ബ്രഹ്മവാദിനഃ അഥ ഭര്ഗാ ഇതി യോ ഹ വാ അമുഷ്മിന്നാദിത്യേ നിഹിതസ്താരകോഽക്ഷിണി വൈഷ ഭര്ഗാഖ്യഃ ഭാഭിര്ഗതിരസ്യ ഹീതി ഭര്ഗഃ ഭര്ജയതീതി വൈഷ ഭര്ഗ ഇതി രുദ്രോ ബ്രഹ്മവാദിനോഽഥ ഭ ഇതി ഭാസയതീമാന് ലോകാന് ര ഇതി രംജയതീമാനി ഭൂതാനി ഗ ഇതി ഗച്ഛന്ത്യസ്മിന്നാഗച്ഛന്ത്യസ്മാദിമാഃ പ്രജാസ്തസ്മാദ്ഭ\-രഗ\-ത്വാദ്ഭര്ഗഃ ശാശ്വത് സൂയമാനാത് സൂര്യഃ സവനാത് സവിതാഽദാനാത് ആദിത്യഃ പവനാത്പാവനോഽഥാപോപ്യായനാദിത്യേവം ഹ്യാഹ ഖല്വാത്മനോഽത്മാ നേതാമൃതാഖ്യശ്ചേതാ മന്താ ഗന്തോത്സൃഷ്ടാനന്ദയിതാ കര്താ വക്താ രസയിതാ ഘ്രാതാ ദ്രഷ്ടാ ശ്രോതാ സ്പൃശതി ച വിഭുര്വിഗ്രഹേ സന്നിവിഷ്ടാ ഇത്യേവം ഹ്യാഹ അഥ യത്ര ദ്വൈതീഭൂതം വിജ്ഞാനം തത്ര ഹി ശൃണോതി പശ്യതി ജിഘ്രതി രസയതി ചൈവ സ്പര്ശയതി സര്വമാത്മാ ജാനീതേതി യത്രാദ്വൈതീഭൂതം വിജ്ഞാനം കാര്യകാരണകര്മനിര്മുക്തം നിര്വചനമനൌപമ്യം നിരുപാഖ്യാം കിം തദവാച്യമ്

'തത് സവിചുർ വരേണ്യം' — അതാണ് സൂര്യൻ, സവിറ്റാവ്. ആത്മാവിനെ ആഗ്രഹിച്ച് അവനെ തിരഞ്ഞെടുക്കണം എന്ന് ബ്രഹ്മജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു. 'ഭർഗോ ദേവസ്യ ധീമഹി' — സവിറ്റാവാണ് ദേവൻ; അതിനാൽ അവന്റെ ഭർഗം എന്നത് നമ്മൾ ധ്യാനിക്കുന്നു എന്ന് ബ്രഹ്മജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു. 'ധിയോ യോ നഃ പ്രചോദയാത്' — ബുദ്ധിയാണ് 'ധി'; അവൻ നമ്മുടെ ബുദ്ധികളെ പ്രചോദിപ്പിക്കട്ടെ എന്ന് ബ്രഹ്മജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു. ഇനി, 'ഭർഗം' — സൂര്യനിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന, കണ്ണിന് മാർഗ്ഗം കാണിക്കുന്നവൻ ഭർഗം എന്നാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്; പ്രകാശം കൊണ്ടാണ് അവന്റെ സഞ്ചാരം, അതുകൊണ്ടാണ് ഭർഗം. ദഹിപ്പിക്കുന്നതിനാൽ ഭർഗം എന്നാണ് ബ്രഹ്മജ്ഞാനികൾ പറയുന്നത്. 'ഭ' — ലോകങ്ങളെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു; 'ര' — എല്ലാ ജീവികളെയും ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നു; 'ഗ' — എല്ലാം അവനിലേക്കാണ് പോകുന്നത്, അവനിൽ നിന്നാണ് വരുന്നത്. അതിനാൽ 'ഭ-ര-ഗ' എന്നതിൽ നിന്നാണ് ഭർഗം. എപ്പോഴും പ്രകാശിക്കുന്നതിനാൽ സൂര്യൻ; പ്രേരിപ്പിക്കുന്നതിനാൽ സവിറ്റാവ്; നൽകുന്നതിനാൽ ആദിത്യൻ; ശുദ്ധീകരിക്കുന്നതിനാൽ പാവനൻ; നിറയ്ക്കുന്നതിനാൽ അതേ അവൻ. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെടുന്നു: ആത്മാവിന്റെ ആത്മാവാണ് ഈ അമൃതസ്വരൂപൻ, ചിന്തകൻ, ജ്ഞാനി, സഞ്ചാരി, മോചകൻ, ആനന്ദദായകൻ, കര്‍ത്താവ്, സംസാരിക്കുന്നവൻ, രുചി അനുഭവിക്കുന്നവൻ, വാസനയറിയുന്നവൻ, കാണുന്നവൻ, കേൾക്കുന്നവൻ, സ്പർശിക്കുന്നവൻ, എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നവൻ, ശരീരത്തിൽ സ്ഥാപിതനായവൻ. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെടുന്നു. ഇരട്ടത്വം ഉള്ള ജ്ഞാനം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ അവിടെ കേൾക്കുന്നു, കാണുന്നു, വാസനയറിയുന്നു, രുചി അനുഭവിക്കുന്നു, സ്പർശിക്കുന്നു; ആത്മാവ് എല്ലാം അറിയുന്നു. അദ്വൈതമായ ജ്ഞാനം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, കാരണഫലക്രിയകളിൽ നിന്ന് മോചിതമായ, വിവരണം ചെയ്യാനാവാത്ത, ഉപമയില്ലാത്ത, പറയാനാവാത്ത അവസ്ഥ — അതെന്താണ്, പറയാൻ കഴിയാത്തത്?

ഏഷ ഹി ഖല്വാത്മേശാനഃ ശമ്ഭുര്ഭവോ രുദ്രഃ പ്രജാപതിര്വിശ്വസൃക് ഹിരണ്യഗര്ഭഃ സത്യം പ്രാണോ ഹംസഃ ശാസ്താ വിഷ്ണുര്നാരായണോഽര്കഃ സവിതാ ധാതാ വിധാതാ സമ്രാഡിന്ദ്ര ഇന്ദുരിതി യ ഏഷ തപത്യഗ്നിരിവാഗ്നിനാ പിഹിതഃ സഹസ്രാക്ഷേണ ഹിരണ്മയേനാണ്ഡേന ഏഷ വാ ജിജ്ഞാസിതവ്യോഽന്വേഷ്ടവ്യഃ സര്വഭൂതേഭ്യോഽഭയം ദത്വാരണ്യം ഗത്വാഥ ബഹിഃകൃത്വീന്ദ്രിയാര്ഥാന്സ്വാച്ഛരീരാദുപലഭേത ഏനമിതി । വിശ്വരൂപം ഹരിണം ജാതവേദസം പരായണം ജ്യോതിരേകം തപന്തമ് । സഹസ്രരശ്മിഃ ശതധാ വര്തമാനഃ പ്രാണഃ പ്രജാനാമുദയത്യേഷ സൂര്യഃ

ഈ ആത്മാവാണ് ഈശ്വരൻ, ശംഭുർ, ഭവൻ, രുദ്രൻ, പ്രജാപതി, സർവ്വസ്രഷ്ടാവ്, ഹിരണ്യഗർഭൻ, സത്യം, പ്രാണൻ, ഹംസൻ, ഗുരു, വിഷ്ണു, നാരായണൻ, അർക്കൻ, സവിറ്റാവ്, ധാതാവ്, വിധാതാവ്, സമ്രാട്, ഇന്ദ്രൻ, ഇന്ദ്രു എന്നിങ്ങനെയുള്ളവൻ. ഈ പ്രകാശിക്കുന്നവൻ അഗ്നിപോലെ അഗ്നിയാൽ മറഞ്ഞിരിക്കുന്നു, ആയിരം കണ്ണുകളുള്ള സ്വർണ്ണമണ്ഡലത്തിൽ. അവനെ അന്വേഷിക്കണം, അന്വേഷിക്കപ്പെടേണ്ടവനാണ്. എല്ലാ ജീവികൾക്കും ഭയം ഇല്ലാതാക്കി, വനത്തിലേക്ക് പോയി, ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളെ പുറത്താക്കി, സ്വന്തം ശരീരത്തിൽ അവനെ കണ്ടെത്തണം. സർവ്വരൂപൻ, സ്വർണ്ണംപോലെയുള്ളവൻ, ജീവജ്ഞാനിയായവൻ, പരമഗതിയായവൻ, ഏകപ്രകാശമായവൻ, ആയിരം കിരണങ്ങളുള്ളവൻ, നൂറ് വഴികളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവൻ, ജീവികളുടെ പ്രാണനായവൻ — ഈ സൂര്യൻ ഉദയിക്കുന്നു.

തസ്മാദ്വാ ഏഷ ഉഭയാത്മൈവം വിദാത്മന്യേവാഭിദ്യായത്യാത്മന്യേവ യജതീതി ധ്യാനം പ്രയോഗസ്ഥം മനോ വിദ്വദ്ഭിഷ്ടുതം മനഃപൂതിമുച്ഛിഷ്ടോപഹതമിത്യനേന തത്പാവയേത് മന്ത്രം പഠതി ഉച്ഛിഷ്ടോച്ഛിഷ്ടോപഹിതം യച്ച പാപേന ദത്തം മൃതസൂതകാദ്വാ വസോഃ പവിത്രമഗ്നിഃ സവിതുശ്ച രശ്മയഃ പുനന്ത്വന്നം മമ ദുഷ്കൃതം ച യദന്യത് അദ്ഭിഃ പുരസ്താത്പരിദധാതി പ്രാണായ സ്വാഹാപാനായ സ്വാഹാ വ്യാനായ സ്വാഹാ സമാനായ സ്വാഹോദാനായ സ്വാഹേതി പഞ്ചഭിരഭിജുഹോതി അഥാവാശിഷ്ടം യതവാഗശ്നാത്യതോഽദ്ഭിര്ഭൂയ ഏവോപരിഷ്ടാത്പരിദധാത്യാചാന്തോ ഭൂത്വാത്മേജ്യാനഃ പ്രാണോഽഗ്നിര്വിശ്വോഽസീതി ച ദ്വാഭ്യാമാത്മാനമഭിധ്യായേത് പ്രാണോഽഗ്നിഃ പരമാത്മാ വൈ പഞ്ചവായുഃ സമാശ്രിതഃ സ പ്രീതഃ പ്രീണാതു വിശ്വം വിശ്വഭുക് വിശ്വോഽസി വൈശ്വാനരോഽസി വിശ്വം ത്വയാ ധാര്യതേ ജായമാനമ് വിശന് തു ത്വാമാഹുതയശ്ച സര്വാഃ പ്രജാസ്തത്ര യത്ര വിശ്വാമൃതോഽസീതി ഏവം ന വിധിനാ ഖല്വനേനാത്താനത്വം പുനരുപൈതി

അതിനാല്‍ ഇങ്ങനെ അറിഞ്ഞവന്‍ ഇരുവിധ സ്വഭാവമുള്ളവനാണ്; അവന്‍ ആത്മാവില്‍ തന്നെ ധ്യാനം ചെയ്യുന്നു, ആത്മാവില്‍ തന്നെ യജ്ഞം ചെയ്യുന്നു. ധ്യാനം എന്നത്, മനസ്സ് ക്രമമായി സ്ഥാപിച്ച അവസ്ഥയാണ്, പണ്ഡിതന്മാര്‍ പ്രശംസിക്കുന്നതും അതാണ്. മനസ്സ് അശുദ്ധമായാല്‍ അല്ലെങ്കില്‍ ഉച്ചിഷ്ടം കൊണ്ടു മലിനമായാല്‍, ഈ മന്ത്രം ഉച്ചരിച്ച് അതിനെ ശുദ്ധീകരിക്കണം: 'ഉച്ചിഷ്ടം കൊണ്ടോ പാപം കൊണ്ടോ, മരിച്ചവരുടെയോ പ്രസവിച്ച സ്ത്രീയുടെയോ സ്പര്‍ശം കൊണ്ടോ മലിനമായ വസ്ത്രം, അഗ്നിയും സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങളും ശുദ്ധീകരിക്കട്ടെ; എന്റെ അഹിതം ചെയ്തതും അന്നവും ശുദ്ധമാകട്ടെ.' അതിനുശേഷം, മുന്നില്‍ വെള്ളം തളിച്ച്, 'പ്രാണായ സ്വാഹാ, അപാനായ സ്വാഹാ, വ്യാനായ സ്വാഹാ, സമാനായ സ്വാഹാ, ഉദാനായ സ്വാഹാ' എന്നിങ്ങനെ അഞ്ചു പ്രാണന്മാര്‍ക്കായി അർപ്പണം നടത്തുന്നു. ശേഷിച്ച അന്നം ഉണ്ടെങ്കില്‍ വാക്ക് ഇല്ലാതെ ആഹാരം കഴിക്കുന്നു; പിന്നെ വീണ്ടും മുകളിലേക്ക് വെള്ളം തളിക്കുന്നു. വായ് കഴുകി, ആത്മയജ്ഞം അറിയുന്നവന്‍ ഈ രണ്ടു മന്ത്രങ്ങളോടുകൂടി ആത്മാവില്‍ ധ്യാനം ചെയ്യണം: 'പ്രാണൻ അഗ്നിയാണ്, പരമാത്മാവ് അഞ്ചു വായുക്കളിൽ അടങ്ങിയവനാണ്; അവൻ സന്തോഷത്തോടെ എല്ലാം സന്തോഷിപ്പിക്കട്ടെ; നീ എല്ലാം തന്നെയാണ്, നീ വൈശ്വാനരൻ, നീ ലോകം താങ്ങുന്നവൻ, എല്ലാ ഹോമങ്ങളും സകല ജീവികളും നിന്നിലേക്കു പ്രവേശിക്കട്ടെ, അവിടെ ലോകാമൃതം ഉണ്ട്.' ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ, ഈ വിധിയനുസരിച്ച്, വീണ്ടും ആഹാരമായി മാറേണ്ടി വരില്ല.

അഥാപരം വേദിതവ്യമുത്തരോ വികാരോഽസ്യാത്മയജ്ഞസ്യ യഥാന്നമന്നാദശ്ചേതി അസ്യോപവ്യാഖ്യാനം പുരുഷശ്ചേതാ പ്രധാനാന്തഃസ്ഥഃ സ ഏവ ഭോക്താ പ്രാകൃതമന്നം ഭുങ്ക്ത ഇതി തസ്യായം ഭൂതാത്മാ ഹ്യന്നമസ്യകര്താ പ്രധാനഃ തസ്മാത്ത്രിഗുണം ഭോജ്യം ഭോക്താ പുരുഷോഽന്തസ്ഥഃ അത്ര ദൃഷ്ടം നാമ പ്രത്യയമ് യസ്മാദ്ബീജസമ്ഭവാ ഹി പശവസ്തസ്മാദ്ബീജം ഭോജ്യമനേനൈവ പ്രധാനസ്യ ഭോജ്യത്വം വ്യാഖ്യാതം തസ്മാദ്ഭോക്താ പുരുഷോ ഭോജ്യാ പ്രകൃതിസ്തത്സ്ഥോ ഭുങ്ക്ത ഇതി പ്രാകൃതമന്നം ത്രിഗുണഭേദപരിണമത്വാന്മഹദാദ്യം വിശേഷാന്തം ലിങ്ഗമനേനൈവ ചതുര്ദശവിധസ്യ മാര്ഗസ്യ വ്യാഖ്യാ കൃതാ ഭവതി സുഖദുഃഖമോഹസംജ്ഞം ഹ്യന്നഭൂതമിദം ജഗത് ന ഹി ബീജസ്യ സ്വാദുപരിഗ്രഹോഽസ്തീതി യാവന്നപ്രസൂതിഃ തസ്യാപ്യേവം തിസൃഷ്വവസ്ഥാസ്വന്നത്വം ഭവതി കൌമാരം യൌവനം ജരാ പരിണമത്വാതത്ദന്നത്വമേവം പ്രധാനസ്യ വ്യക്തതാം ഗതസ്യോപലബ്ധിര്ഭവതി തത്ര ബുദ്ധ്യാദീനി സ്വാദുനി ഭവന്ത്യധ്യവസായസങ്കല്പാഭിമാനാ ഇതി അഥേന്ദ്രിയാര്ഥാന് പഞ്ചസ്വാദുനി ഭവന്തി ഏവം സര്വാണീന്ദ്രിയകര്മാണി പ്രാണകര്മാണി ഏവം വ്യക്തമന്നമവ്യക്തമന്നമ് അസ്യ നിര്ഗുണോ ഭോക്താ ഭോക്തൃത്വാച്ചൈതന്യം പ്രസിദ്ധം തസ്യ യഥാഗ്നിര്വൈ ദേവാനാമന്നദഃ സോമോഽന്നമഗ്നിനൈവാന്നമിത്യേവംവിത് സോമസംജ്ഞോഽയംഭൂതത്മാഽഗ്നിസംജ്ഞോഽപ്യവ്യക്തമുഖാ ഇതി വചനാത്പുരുഷോ ഹ്യവ്യക്തമുഖേന ത്രിഗുണം ഭുങ്ക്ത ഇതി യോ ഹൈവം വേദ സംന്യാസീ യോഗീ ചാത്മയാജീ ചേതി അഥ യദ്വന്ന കശ്ചിച്ഛൂന്യാഗാരേ കാമിന്യഃ പ്രവിഷ്ടാഃ സ്പൃശതീന്ദ്രിയാര്ഥാന് തദ്വദ് യോ ന സ്പൃശതി പ്രവിഷ്ടാന് സംന്യാസീ യോഗീ ചാത്മയാജീ ചേതി

ഇനി മറ്റൊരു കാര്യവും മനസ്സിലാക്കണം: ഈ ആത്മയജ്ഞത്തിന്റെ ഉയർന്ന രൂപം 'അന്നവും അന്നഭോക്താവും' എന്നതുപോലെയാണ്. അതിന്റെ വിശദീകരണം: പുരുഷൻ, അതായത് ചൈതന്യസ്വരൂപൻ, പ്രധാനത്തിൽ അകത്താണ്; അവനാണ് അനുഭവിക്കുന്നവൻ, പ്രകൃതിദത്തമായ അന്നം അനുഭവിക്കുന്നു. അവനു വേണ്ടി, ഈ ഭൂതാത്മാവാണ് അന്നവും അന്നം സൃഷ്ടിക്കുന്നതും, പ്രധാനവുമാണ്. അതിനാൽ, അന്നം മൂന്നു ഗുണങ്ങളുള്ളതും അനുഭവിക്കുന്നവൻ അകത്തുള്ള പുരുഷനുമാണ്. ഇവിടെ കാണുന്നവയെ 'വിഷയം' എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്; കാരണം, മൃഗങ്ങൾ വിത്തിൽ നിന്നാണ് ജനിക്കുന്നത്, അതിനാൽ വിത്താണ് അന്നം; ഇതുവഴി പ്രധാനത്തിന്റെ അന്നസ്വഭാവം വ്യക്തമാക്കുന്നു. അതിനാൽ, അനുഭവിക്കുന്നവൻ പുരുഷനും അനുഭവിക്കപ്പെടുന്നത് പ്രകൃതിയും; അവിടെ നിന്നു അവൻ അനുഭവിക്കുന്നു. പ്രകൃതിദത്തമായ അന്നം മൂന്നു ഗുണങ്ങളാൽ രൂപം മാറുന്നു, മഹത്തിൽ നിന്ന് വിശേഷം വരെ വ്യാപിക്കുന്നു, അങ്ങനെ പതിനാലു ഘടകങ്ങളുടെയും വഴി വിശദീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഈ ലോകം, അന്നരൂപമായത്, സുഖം, ദു:ഖം, മോഹം എന്നിങ്ങനെയാണ്. വിത്തിന് സ്വാദറിയുന്നില്ല, അന്നമായി മാറുമ്പോഴാണ് അതിന് സ്വാദുണ്ടാകുന്നത്. ബാല്യം, യൗവനം, വയസ്സായ കാലം എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു അവസ്ഥകളിലും അന്നസ്വഭാവം കാണാം. ഇങ്ങനെ പ്രധാനം വ്യക്തമായാൽ അതിനെ ഗ്രഹിക്കാം; അപ്പോൾ ബുദ്ധി മുതലായവ സ്വാദുള്ളവയാകുന്നു—നിശ്ചയം, സംകൽപ്പം, അഹങ്കാരം എന്നിവ. പിന്നെ ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങൾ അഞ്ചിലും സ്വാദുള്ളവയാകുന്നു. അങ്ങനെ എല്ലാ ഇന്ദ്രിയകർമ്മങ്ങളും പ്രാണകർമ്മങ്ങളും അന്നസ്വഭാവമുള്ളവയാണ്. വ്യക്തമായ അന്നവും അവ്യക്തമായ അന്നവും ഇങ്ങനെ ഉണ്ട്; അനുഭവിക്കുന്നവനു ഗുണങ്ങളില്ല, പക്ഷേ അനുഭവം ചൈതന്യത്തിലൂടെ അറിയാം. ദേവന്മാരിൽ അഗ്നിയാണ് അന്നം അനുഭവിക്കുന്നവൻ, സോമം അന്നമാണ്, അഗ്നിക്കാണ് അന്നം അർപ്പിക്കുന്നത്; അതുപോലെ ഭൂതാത്മാവിന് സോമം എന്ന പേരും അഗ്നിക്ക് അവ്യക്തമുഖം എന്ന പേരുമുണ്ട്. അതിനാൽ പുരുഷൻ അവ്യക്തമുഖത്തിലൂടെ മൂന്നു ഗുണങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവൻ സന്ന്യാസിയും യോഗിയും ആത്മയാജിയും ആകുന്നു. ഒരു ശൂന്യഗൃഹത്തിൽ സ്ത്രീകൾ കടന്നാൽ അവിടെ ആരും ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളെ സ്പർശിക്കില്ല; അതുപോലെ, അവയൊക്കെ അകത്തു കടന്നാലും അവയെ സ്പർശിക്കാത്തവൻ സന്ന്യാസിയും യോഗിയും ആത്മയാജിയും ആകുന്നു.

പരം വാ ഏതദാത്മനോ രൂപം യദന്നമന്നമയോ ഹ്യയം പ്രാണോഽഥ ന യദ്യശ്നാത്യമന്താഽശ്രോതാഽസ്പ്രഷ്ടാഽദ്രഷ്ടാഽവക്താഽഘ്രാതാരസയിതാ ഭവതി പ്രാണാംശ്ചോത്സൃജതീതി ഏവം ഹ്യാഹാഥ യദി ഖല്വശ്നാതി പ്രാണസമൃദ്ധോ ഭൂത്വാ മന്താ ഭവതി ശ്രോതാ ഭവതി സ്പ്രഷ്ടാ ഭവതി വക്താ ഭവതി രസയിതാ ഭവതി ഘ്രാതാ ഭവതി ദ്രഷ്ടാ ഭവതീതി ഏവം ഹ്യാഹ അന്നാദ്വൈ പ്രജാഃ പ്രജായന്തേ യാഃ കശ്ചിത്പൃഥിവീശൃതാഃ । അതോഽന്നേനൈവ ജീവന്തി അഥൈതദപി യന്തി അന്തതഃ

ആത്മാവിന്റെ പരമരൂപം അന്നമാണ്; ഈ പ്രാണൻ അന്നത്തിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്. ആഹാരം കഴിക്കാതെ ഇരുന്നാൽ, ആൾക്ക് ചിന്തിക്കാനും കേൾക്കാനും സ്പർശിക്കാനും കാണാനും സംസാരിക്കാനും നക്കാനും വാസനയറിയാനും കഴിയില്ല; പ്രാണന്മാരെ ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടി വരും. എന്നാൽ ആഹാരം കഴിച്ചാൽ, പ്രാണശക്തി നിറഞ്ഞു, ചിന്തിക്കാനും കേൾക്കാനും സ്പർശിക്കാനും സംസാരിക്കാനും നക്കാനും വാസനയറിയാനും കാണാനും കഴിയും. അങ്ങനെ പറയുന്നു: 'അന്നത്തിൽ നിന്നാണ് സകല ജീവികളും ജനിക്കുന്നത്; ഭൂമിയിൽ ജീവിക്കുന്നവരൊക്കെയും അന്നത്തിൽ നിന്നാണ് ജീവിക്കുന്നത്; ഒടുവിൽ അവരും അന്നത്തിലേക്കാണ് മടങ്ങുന്നത്.'

അഥാന്യത്രാപി ഉക്തമ് സര്വാണി ഹ വാ ഇമാനി ഭൂതാന്യഹരഹഃ പ്രപതന്ത്യന്നമഭിജിഘൃക്ഷമാണാനി സൂര്യോ രശ്മിഭിരാദദാത്യന്നം തേനാസൌ തപത്യന്നേനാഭിഷിക്താഃ പചന്തീമേ പ്രാണാ അഗ്നിര്വാ അന്നേനോജ്ജ്വലത്യന്നകാമേനേദം പ്രകല്പിതം ബ്രഹ്മണാ അതോഽന്നമാത്മേത്യുപാസീതേത്വേയം ഹ്യാഹ । അനാദ്ഭൂതാനി ജായന്തേ ജാതാന്യന്നേന വര്ധന്തേ അദ്യതേഽത്തി ച ഭൂതാനി തസ്മാദന്നം തദുച്യതേ

മറ്റൊരു സ്ഥലത്ത് ഇങ്ങനെ പറയുന്നു: എല്ലാ ജീവികളും ദിവസേന അന്നം പിടിക്കാനായി ഓടുന്നു. സൂര്യൻ തന്റെ കിരണങ്ങളാൽ അന്നം ആകർഷിക്കുന്നു; അതിനാൽ സൂര്യൻ ചൂടാർന്നിരിക്കുന്നു, അന്നം കൊണ്ട് അഭിഷിക്തനാണ്. ഈ പ്രാണന്മാർ അന്നം കൊണ്ട് അഭിഷിക്തരായി പാകം ചെയ്യുന്നു. അഗ്നി അന്നം കൊണ്ടാണ് ജ്വലിക്കുന്നത്; അന്നലോലത കൊണ്ടാണ് ഈ ലോകം നിലനിൽക്കുന്നത്, ബ്രഹ്മാവാണ് ഇത് സൃഷ്ടിച്ചത്. അതിനാൽ അന്നത്തെ ആത്മാവായി ധ്യാനിക്കണം. അങ്ങനെ പറയുന്നു: 'ജലം കൊണ്ടാണ് ജീവികൾ ജനിക്കുന്നത്; ജനിച്ചശേഷം അന്നം കൊണ്ടാണ് വളരുന്നത്; ജീവികൾ അന്നം കഴിക്കുന്നു, അവയും അന്നമായി മാറുന്നു; അതിനാലാണ് അതിനെ അന്നം എന്ന് വിളിക്കുന്നത്.'

അഥാന്യത്രാപി ഉക്തമ് \: വിശ്വഭൃദ്വൈ നാമൈഷാ തനുര്ഭഗവതോ വിഷ്ണോര്യദിദമന്നം പ്രാണോ വാ അന്നസ്യ രസോ മനഃ പ്രാണസ്യ വിജ്ഞാനം മനസ ആനന്ദം വിജ്ഞാനസ്യേതി അന്നവാന് പ്രാണവാന് മനശ്വാന് വിജ്ഞാനവാന് ആനന്ദവാന് ച ഭവതി യോ ഹൈവം വേദ യാവാന്തീഹ വൈ ഭൂതാന്യന്നമദന്തി താവത്സ്വന്തസ്ഥോഽന്നമത്തി യോ ഹൈവംവേദ । അന്നമേവ വിജരന്നമന്നം സംവനനം സ്മൃതമ് । അന്നം പശൂനാം പ്രാണോഽന്നം ജ്യേഷ്ഠമന്നം ഭിഷക് സ്മൃതമ്

മറ്റൊരു സ്ഥലത്തും പറയുന്നുണ്ട്: ഈ ലോകത്തെ താങ്ങുന്ന ഭഗവാന്‍ വിഷ്ണുവിന്റെ ഈ രൂപം തന്നെയാണ് അന്നം. അന്നത്തിന്റെ സാരം പ്രാണനാണ്, പ്രാണത്തിന്റെ സാരം മനസ്സാണ്, മനസ്സിന്റെ സാരം വിജ്ഞാനമാണ്, വിജ്ഞാനത്തിന്റെ സാരം ആനന്ദമാണ്. ഇതെല്ലാം ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവന് അന്നവും, പ്രാണനും, മനസ്സും, വിജ്ഞാനവും, ആനന്ദവും ലഭിക്കും. ഈ ലോകത്ത് എത്രയോ ജീവികള്‍ അന്നം കഴിക്കുന്നുവോ, അത്രയും അന്നം അവന്‍ തന്റെ ഉള്ളില്‍ അനുഭവിക്കും. അന്നം തന്നെ ക്ഷയമില്ലാത്ത അന്നം എന്നു പറയുന്നു; അന്നം ഐക്യത്തിന്റെ മാര്‍ഗ്ഗം എന്നും ഓര്‍മ്മിക്കുന്നു. അന്നം മൃഗങ്ങളുടെ ജീവന്‍ ആണ്, അന്നം ഏറ്റവും പ്രാചീനമാണ്, അന്നം രോഗശാന്തിക്ക് കാരണമാണെന്നും പറയുന്നു.

അഥാന്യാത്രപ്യുക്തമ് \: അന്നം വാ അസ്യ സര്വസ്യ യോനിഃ കാലശ്ചാന്നസ്യ സൂര്യോ യോനിഃ കാലസ്യ തസ്യൈതദ്രൂപം യന് നിമേഷാദികാലാത്സമ്ഭൃതം ദ്വാദശാത്മകം വത്സരമേതസ്യാഗ്നേയമര്ധമര്ധം വാരുണം മഘാദ്യം ശ്രവിഷ്ഠാര്ധമാഗ്നേയം ക്രമേണോത്ക്രമേണ സാര്പാദ്യം ശ്രവിഷ്ഠാര്ധാന്തം സൌമ്യമ് തത്രൈകൈകമാത്മനോ നവാംശകം സചാരകവിധമ് സൌക്ഷ്മ്യത്വാദേതത്പ്രമാണമനേനൈവ പ്രമീയതേ ഹി കാലഃ ന വിനാ പ്രമാണേന പ്രമേയസ്യോപലബ്ധിഃ പ്രമേയോഽപി പ്രമാണതാം പൃഥക്ത്വാദുപൈത്യാത്മസമ്ബോധനാര്ഥമിത്യേവം ഹ്യാഹ । യാവത്യോ വൈ കാലസ്യ കലാസ്താവതീഷു ചരത്യസൌ യഃ കാലം ബ്രഹ്മേത്യുപാസീത കാലസ്തസ്യാതിദൂരമപസരതീതി ഏവം ഹ്യാഹ \: കാലാത്സ്രവന്തി ഭൂതാനി കാലാദ്വൃദ്ധിം പ്രയാന്തി ച । കാലേ ചാസ്തം നിയച്ഛന്തി കാലോ മൂര്തിരമൂര്തിമാന്

മറ്റൊരു സ്ഥലത്തും പറയുന്നുണ്ട്: ഈ സകലത്തിന്റെയും ഉറവിടം അന്നമാണ്; അന്നത്തിന്റെ ഉറവിടം കാലമാണ്; കാലത്തിന്റെ ഉറവിടം സൂര്യനാണ്. അതിന്റെ രൂപം ഇങ്ങനെ: നിമിഷം മുതലായ സമയങ്ങളുടെ കൂട്ടായ്മയില്‍ നിന്നുള്ള പന്ത്രണ്ടു ഭാഗങ്ങളുള്ള ഒരു വര്‍ഷം. അതില്‍ പകുതി അഗ്നിദേവന്‍റെയും പകുതി വരുണന്റെതുമാണ്; മഖം മുതല്‍ ശ്രവിഷ്ഠയുടെ മധ്യവരെ അഗ്നിയുടെ ഭാഗം, അതിനുശേഷം ശ്രവിഷ്ഠയുടെ അവസാനം വരെ സോമയുടെ ഭാഗം, ഓരോന്നും ഒന്‍പതു ഭാഗങ്ങളായി വിഭജിച്ചിരിക്കുന്നു. അതിന്റെ സൂക്ഷ്മത കൊണ്ടാണ് ഇത് അളവാകുന്നത്; ഇതുവഴിയാണ് കാലം അളക്കപ്പെടുന്നത്. അളവ് ഇല്ലാതെ അളക്കേണ്ട വസ്തുവിനെ അറിയാന്‍ കഴിയില്ല; അളക്കേണ്ടത് വ്യത്യാസം കൊണ്ടാണ് അളവാകുന്നത്, സ്വയം അറിയുന്നതിനായി. അതുകൊണ്ടാണ് പറയുന്നത്: കാലത്തിന്റെ എത്ര ഭാഗങ്ങളുണ്ടോ, അത്രയിലും അവന്‍ സഞ്ചരിക്കുന്നു. കാലത്തെ ബ്രഹ്മം എന്നു കരുതി ആരാധിക്കുന്നവനില്‍ നിന്ന് കാലം വളരെ ദൂരെയ്ക്ക് മാറിപ്പോകുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് പറയുന്നത്: കാലത്തില്‍ നിന്നാണ് ജീവികള്‍ ഉരുവാകുന്നത്, കാലത്തിലൂടെയാണ് വളരുന്നത്, കാലത്തിലാണ് ലയിക്കുന്നത്; കാലം രൂപമുള്ളതും രൂപമില്ലാത്തതുമാണ്.

ദ്വേ വാവ ബ്രഹ്മണോ രുപേ കാലശ്ചാകാലശ്ചാഥ യഃ പ്രാഗാദിത്യാത്സോഽകാലോഽകാലോഽഥ യ ആദിത്യദ്യഃ സ കാലഃ സകലഃ സകലസ്യ വാ ഏതദ്രൂപം യത്സംവത്സരഃ സംവത്സരാത്ഖല്വേവേമാഃ പ്രജാഃ പ്രജായന്തേ സംവത്സരേണേഹ വൈ ജാതാ വിവര്ധന്തേ സംവത്സരേ പ്രത്യസ്തം യന്തി തസ്മാത്സംവത്സരോ വൈ പ്രജാപതിഃ കാലോഽന്നം ബ്രഹ്മനീഡമാത്മാ ചേത്യേവം ഹ്യാഹ കാലഃ പചതി ഭൂതാനി സര്വാണ്യേവ മഹാത്മനി । യസ്മിന് തു പച്യതേ കാലോ യസ്തം വേദ സ വേദവിത്

ബ്രഹ്മാവിന് രണ്ടു രൂപങ്ങളുണ്ട്: കാലവും കാലമല്ലാത്തതും. സൂര്യന് മുമ്പുള്ളത് കാലമല്ലാത്തതാണ്; സൂര്യനോടെ ആരംഭിക്കുന്നതാണ് കാലം. വര്‍ഷം കാലത്തിന്റെ രൂപമാണ്; വര്‍ഷത്തില്‍ നിന്നാണ് ഈ സകല ജീവികളും ജനിക്കുന്നത്. വര്‍ഷത്തിലൂടെയാണ് ഇവര്‍ വളരുന്നത്, വര്‍ഷത്തിലേക്കാണ് ഇവര്‍ ലയിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ടാണ് വര്‍ഷം തന്നെ പ്രജാപതിയെന്ന് പറയുന്നത്. കാലം അന്നമാണ്, ബ്രഹ്മാവിന്റെ കൂടാരവും ആത്മാവും തന്നെയാണ്. അതുകൊണ്ടാണ് പറയുന്നത്: മഹാത്മാവില്‍ എല്ലാ ജീവികളും കാലം പാകുന്നു; എന്നാല്‍ കാലം പാകുന്നവനെ ആരെങ്കിലും അറിയുകയാണെങ്കില്‍, അവനാണ് വേദം അറിയുന്നത്.

വിഗ്രഹവാനേഷ കാലഃ സിന്ധുരാജഃ പ്രജാനാമ് ഏഷ തത്സ്ഥഃ സവിതാഖ്യോ യസ്മാദേവേമേ ചന്ദ്രര്ക്ഷഗ്രഹ സംവത്സരാദയഃ സൂയന്തേ അഥൈഭ്യഃ സര്വമിദമത്ര വാ യത്കിഞ്ചിത്ശുഭാശുഭം ദൃശ്യന്തേഹ ലോകേ തദേതേഭ്യസ്തസ്മാദാദിത്യാത്മാ ബ്രഹ്മാഥ കാലസംജ്ഞമാദിത്യമുപാസീതാദിത്യോ ബ്രഹ്മേത്യേകേഽഥ ഏവം ഹ്യാഹ । ഹോതാ ഭോക്താ ഹവിര്മന്ത്രോ യജ്ഞോ വിഷ്ണുഃ പ്രജാപതിഃ । സര്വഃ കശ്ചിത്പ്രഭുഃ സാക്ഷീ യോഽമുഷ്മിന്ഭാതി മണ്ഡലേ

രൂപമുള്ള ഈ കാലം നദികളുടെ രാജാവും സകല ജീവികളുടെയും രാജാവുമാണ്. അവന് അവിടെയുണ്ട്, സവിതാ എന്ന പേരില്‍ അറിയപ്പെടുന്നു; അവനില്‍ നിന്നാണ് ചന്ദ്രനും നക്ഷത്രങ്ങളും ഗ്രഹങ്ങളും വര്‍ഷങ്ങളും ഉരുവാകുന്നത്. ഇവയില്‍ നിന്നാണ് ഈ ലോകത്തിലെ എല്ലാ നല്ലതും ചീത്തയും ഉണ്ടാകുന്നത്. അതുകൊണ്ടാണ് സൂര്യനെ ബ്രഹ്മാവിന്റെ സ്വരൂപമായ കാലമായി, ആദിത്യന്‍ എന്ന പേരില്‍ ആരാധിക്കേണ്ടത്; ചിലര്‍ സൂര്യനാണ് ബ്രഹ്മം എന്നും പറയുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് പറയുന്നത്: യജ്ഞം ചെയ്യുന്നവനും, അനുഭവിക്കുന്നവനും, ഹവിസും, മന്ത്രവും, യജ്ഞവും, വിഷ്ണുവും, പ്രജാപതിയും—എല്ലാവരും, ആരായാലും, ആ വട്ടത്തില്‍ പ്രകാശിക്കുന്ന സാക്ഷിയും, സ്വാമിയും അവനാണ്.

ബ്രഹ്മ ഹ വാ ഇദമഗ്ര ആസീത് ഏകോഽനന്തഃ പ്രാഗനന്തോ ദക്ഷിണോഽനന്തഃ പ്രതീച്യനന്ത ഉദീച്യനന്ത ഊര്ധ്വാന് ചാഽവാന് ച സര്വതോഽനന്തഃ ന ഹ്യാസ്യ പ്രാച്യാദി ദിശഃ കല്പന്തേഽഥ തിര്യഗ്വാന് ചോര്ധ്വം വാ അനൂഹ്യ ഏഷ പരമാത്മാഽപരിമിതോഽതര്ക്യോഽചിന്ത്യ ഏഷ ആകാശാത്മാ ഏവൈഷ കൃത്സ്നക്ഷയ ഏകോ ജാഗര്തീതി ഏതസ്മാദാകാശാദേഷ ഖല്വിദം ചേതാമാത്രം ബോധയതി അനേനൈവ ചേദമ് ധ്യായതേ അസ്മിന് ച പ്രത്യസ്തം യാതി അസ്യൈതദ്ഭാസ്വരം രൂപം യദമുഷ്മിന്നാദിത്യേ തപതി അഗ്നൌ ചാധുമകേ യജ്ജ്യോതിശ്ചിത്രതരമുദരസ്തോഽഥ വാ യഃ പചത്യന്നമ് ഇത്യേവം ഹ്യാഹ യശ്ചൈഷോഽഗ്നൌ യശ്ചായം ഹൃദയേ യശ്ചാസാവാദിത്യേ സ ഏഷ ഏകാ ഇത്യേകസ്യ ഹൈകത്വമേതി യ ഏവം വേദ

ആദിയിൽ ബ്രഹ്മം മാത്രമേ ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ. അതിന് കിഴക്കും തെക്കും പടിഞ്ഞാറും വടക്കും മുകളിലും താഴെയും എല്ലായിടത്തും അതിരില്ലാത്തത്. അതിന് കിഴക്കോ മറ്റേതെങ്കിലും ദിശകളോ ഇല്ല; കയറ്റവും ഇറക്കവും എന്നിങ്ങനെയുള്ള പരിധികളും ഇല്ല. ഇതാണ് പരമാത്മാവ്, അളവറ്റത്, ചിന്തിക്കാനാവാത്തത്, വിചാരിക്കാനാവാത്തത്. ഇതാണ് ആകാശസ്വഭാവമുള്ള ആത്മാവ്, എല്ലാം ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഒരേ ഒരാൾ, എല്ലായ്പ്പോഴും ജാഗരൂകനായിരിക്കുന്നവൻ. ഈ ആകാശത്തിൽ നിന്നാണ് ഈ ആത്മാവ് എല്ലാം ബോധിപ്പിക്കുന്നത്; ഇതിലൂടെയാണ് ധ്യാനം നടക്കുന്നത്; എല്ലാം ഇതിലേക്കാണ് തിരിച്ചു പോകുന്നത്. അതിന്റെ പ്രകാശമുള്ള രൂപം സൂര്യനിൽ പ്രകാശിക്കുന്നതും, പുകയില്ലാത്ത അഗ്നിയിൽ ജ്വലിക്കുന്നതും, വയറ്റിനുള്ളിലെ ഏറ്റവും തെളിഞ്ഞ വെളിച്ചവും, ഭക്ഷണം പാകം ചെയ്യുന്നതും ആത്മാവാണ്. അതിനാൽ പറയപ്പെടുന്നു: അഗ്നിയിലുണ്ടാവുന്നതും, ഹൃദയത്തിൽ ഉള്ളതും, സൂര്യനിൽ ഉള്ളതും എല്ലാം ഒരേ ആത്മാവാണ്. ഇത് അറിയുന്നവൻ ഏകത്വം പ്രാപിക്കുന്നു.

തഥാ തത്പ്രയോഗകല്പഃ പ്രാണായാമഃ പ്രത്യാഹാരോ ധ്യാനം ധാരണാ തര്കഃ സമാധിഃ ഷഡങ്ഗാ ഇത്യുച്യതേ യോഗഃ അനേന യദാ പശ്യന്പശ്യതി രുക്മവര്ണം കര്താരമീശം പുരുഷം ബ്രഹ്മയോനിമ് തദാ വിദ്വാന്പുണ്യപാപേ വിഹായ പരേഽവ്യയേ സര്വമേകീകരോതി ഏവം ഹ്യാഹ \: യഥാ പര്വതമാദീപ്തം നാശ്രയന്തി മൃഗദ്വിജാഃ । തദ്വദ്ബ്രഹ്മവിദോ ദോഷാ നാശ്രയന്തി കദാചന

അതുപോലെ തന്നെ, യോഗത്തിന്റെ ആചരണം ഇങ്ങനെ പറയുന്നു: ശ്വാസനിയന്ത്രണം, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ പിൻവലിക്കൽ, ധ്യാനം, ഏകാഗ്രത, വിവേകം, സമാധി — ഈ ആറും യോഗത്തിന്റെ അവയവങ്ങളാണ്. ഇതിലൂടെ, ആരെങ്കിലും സ്വർണമണിഞ്ഞ സ്രഷ്ടാവായ ഭഗവാനെ, പുരുഷനെയും ബ്രഹ്മത്തിന്റെ ഉറവിടത്തെയും കാണുമ്പോൾ, അജ്ഞാനിയും പുണ്യവും പാപവും ഉപേക്ഷിച്ച്, എല്ലാം പരമാവ്യയത്തിൽ ലയിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ പറയപ്പെടുന്നു: എങ്ങിനെ കത്തുന്ന പർവതത്തോട് മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും അടുത്ത് വരാറില്ലയോ, അങ്ങനെ ബ്രഹ്മം അറിയുന്നവരോട് ദോഷങ്ങൾ ഒരിക്കലും അടുത്ത് വരാറില്ല.

അഥാന്യത്രാപ്യുക്തമ് \: യദാ വൈ ബഹിര്വിദ്വാന്മനോ നിയമ്യേന്ദ്രിയാര്ഥാന് ച പ്രാണോ നിവേശയിത്വാ നിഃസങ്കല്പസ്തതസ്തിഷ്ഠേത് അപ്രാണാദിഹ യസ്മാത്സമ്ഭൂതഃ പ്രാണസംജ്ഞകോ ജീവസ്തസ്മാത്പ്രാണോ വൈ തുര്യാഖ്യേ ധാരയേത്പ്രാണമ് ഇത്യേവം ഹ്യാഹ \: അചിത്തം ചിത്തമധ്യസ്തമചിന്ത്യം ഗുഹ്യമുത്തമമ് । തത്ര ചിത്തം നിധായേത തച്ച ലിങ്ഗം നിരാശ്രയമ്

മറ്റൊരിടത്തും പറയപ്പെടുന്നു: ജ്ഞാനി മനസ്സും ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളും നിയന്ത്രിച്ച്, ശ്വാസം സ്ഥിരമാക്കി, ആഗ്രഹങ്ങളൊന്നുമില്ലാതെ ഇരിക്കുമ്പോൾ, ജീവൻ എന്നറിയപ്പെടുന്ന പ്രാണൻ ഇവിടെ ഉദയം ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ, പ്രാണനെ നാലാമത്തെ അവസ്ഥയിൽ നിലനിർത്തണം. അതിനാൽ പറയപ്പെടുന്നു: മനസ്സില്ലാത്ത മനസ്സ്, ചിന്തയുടെ നടുവിൽ, അകത്തറിയാനാവാത്തത്, ഏറ്റവും രഹസ്യമായത് — അവിടെ മനസ്സിനെ സ്ഥാപിക്കണം; അതാണ് ആശ്രയമില്ലാത്ത സൂക്ഷ്മചിഹ്നം.

അഥാന്യത്രാപ്യുക്തമ് \: അതഃ പരാസ്യ ധാരണാ താലുരസനാഗ്രനിപീഡനാ\- ദ്വാങ്മനഃപ്രാണനിരോധനാദ്ബ്രഹ്മ തര്കേണ പശ്യതി യദാത്മനാഽഽത്മാന\- മണോരണീയാംസം ദ്യോതമാനം മനഃക്ഷയാത്പശ്യതി തദാത്മനാത്മാനം ദൃഷ്ട്വാ നിരാത്മാ ഭവതി നിരാത്മകത്വാദസങ്ഖ്യോഽയോനിശ്ചിന്ത്യോ മോക്ഷലക്ഷണമിത്യേതത്പരം രഹസ്യമ് ഇത്യേവം ഹ്യാഹ \: ചിത്തസ്യ ഹി പ്രസാദേന ഹന്തി കര്മ ശുഭാശുഭമ് । പ്രസന്നാത്മാത്മനി സ്ഥിത്വാ സുഖമവ്യയമശ്നുതാ ഇതി

മറ്റൊരിടത്തും പറയപ്പെടുന്നു: ഇതിന് മുകളിൽ, താലുവിലും നാവിന്റെ അഗ്രത്തിലും അമർത്തി, മനസ്സും ശ്വാസവും നിയന്ത്രിച്ച്, വിവേകത്തോടെ ബ്രഹ്മത്തെ കാണുന്നു. മനസ്സിന്റെ ലയത്തിലൂടെ, മനസ്സിലൂടെ അതിമനോഹരമായ, ഏറ്റവും ചെറുതും പ്രകാശമുള്ളതുമായ ആത്മാവിനെ കാണുമ്പോൾ, ആത്മാവിനെ ആത്മാവിലൂടെ കണ്ടാൽ, അഹങ്കാരമില്ലാത്തവനാകുന്നു. അഹങ്കാരമില്ലായ്മ മൂലം അതിന് എണ്ണമില്ല, ജനനം ഇല്ല, ചിന്തിക്കാനാവാത്തത്, മോക്ഷത്തിന്റെ ലക്ഷണം — ഇതാണ് പരമ രഹസ്യം. അതിനാൽ പറയപ്പെടുന്നു: മനസ്സിന്റെ ശുദ്ധിയാൽ, നല്ലതും ചീത്തയുമായ കർമ്മങ്ങൾ നശിപ്പിക്കുന്നു. ശാന്തമായ ആത്മാവിൽ ആത്മാവിനെ സ്ഥാപിച്ച്, മാറ്റമില്ലാത്ത സന്തോഷം അനുഭവിക്കുന്നു.

അഥാന്യത്രാപ്യുക്തമ് \: ഊര്ധ്വഗാ നാഡീ സുഷുമ്നാഖ്യാ പ്രാണസഞ്ചാരിണീ താല്വന്തര്വിച്ഛിന്നാ തയാ പ്രാണോങ്കാരമനോയുക്തയോര്ധ്വമുത്ക്രമേത് താല്വധ്യാഗ്രം പരിവര്ത്യ ഇന്ദ്രിയാണ്യസംയോജ്യ മഹിമാ മഹിമാനം നിരീക്ഷേതാ തതോ നിരാത്വകമേതി നിരാത്മകത്വാന്ന സുഖദുഃഖഭാഗ്ഭവതി കേവലത്വം ലഭതാ ഇത്യേവം ഹ്യാഹ \: പരഃ പൂര്വം പ്രതിഷ്ഠാപ്യ നിഗൃഹീതാനിലം തതഃ । തീര്ത്വാ പാരമപാരേണ പശ്ചാദ്യുഞ്ജീത മൂര്ധ്വനി

മറ്റൊരു സ്ഥലത്തും ഇങ്ങനെ പറയുന്നു: മേലോട്ടുചലിക്കുന്ന സുഷുമ്ന എന്ന നാഡിയാണ് പ്രാണന്റെ വഴി. ഈ നാഡി താലുവിന്റെ അകത്താണ് മുറിഞ്ഞിരിക്കുന്നത്. അതിലൂടെ പ്രാണൻ, ഓം എന്ന ശബ്ദത്തെയും മനസ്സിനെയും കൂട്ടിക്കൊണ്ട് മേലോട്ടുയരുന്നു. താലുവിന്റെ താഴെയുള്ള അഗ്രം തിരിച്ച്, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ പിൻവലിച്ച്, മഹത്വത്തിന്റെ മഹത്വം കാണുന്നു. അപ്പോൾ ആത്മാവില്ലാത്ത അവസ്ഥയിലേക്കെത്തുന്നു; ആത്മാവില്ലാത്തതിനാൽ സുഖവും ദു:ഖവും അനുഭവിക്കാറില്ല, പൂര്‍ണ ഏകത്വം നേടുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് പറയുന്നത്: ആദ്യം പരമമായതിനെ സ്ഥാപിച്ച്, വായു നിയന്ത്രിച്ച്, അതിനുശേഷം ഉത്തമമായ മാർഗ്ഗം വഴി അതിനെ കടന്ന്, പിന്നെ അതിനെ മേലോട്ടു ചേർക്കണം.

അഥാന്യത്രാപ്യുക്തമ് \: ദ്വേ വാ വ ബ്രഹ്മണീ അഭിധ്യേയേ ശബ്ദശ്ചാശബ്ദശ്ച അഥ ശബ്ദേനൈവാശബ്ദമാവിഷ്ക്രിയതേ അഥ തത്ര ഓമിതി ശബ്ദോഽനേനോര്ധ്വമുത്ക്രാന്തോഽശബ്ദേ നിധനമേതി അഥാഹൈഷാ ഗതിരേതദമൃതമ് അതത്സായുജ്യത്വമ് നിര്വൃതത്വമ് തഥാ ചേതി അഥ യഥോര്ണനാഭിസ്തന്തുനോര്ധ്വമുത്ക്രാന്തോഽവകാശം ലഭതീത്യേവം വാ വ ഖല്വാസാവഭിധ്യാതാ ഓമിത്യനേനോര്ധ്വമുത്ക്രാന്തഃ സ്വാതന്ത്ര്യം ലഭതേ അന്യഥാ പരേ ശബ്ദവാദിനഃ \: ശ്രവണാങ്ഗുഷ്ഠയോഗേനാന്തര്ഹൃദയാകാശശബ്ദമാകര്ണയന്തി സപ്തവിധേയം തസ്യോപമാ യഥാ നദ്യഃ കിങ്കിണീ കാംസ്യചക്രകഭേക വിഃകൃന്ദികാ വൃഷ്ടിര്നിവാതേ വദതീതി തം പൃഥഗ്ലക്ഷണമതീത്യ പരേഽശബ്ദേഽവ്യക്തേ ബ്രഹ്മണ്യസ്തം ഗതാഃ തത്ര തേഽപൃഥഗ്ധര്മിണോഽപൃഥഗ്വിവേക്യാ യഥാ സമ്പന്നാ മധുത്വം നാനാരസാ ഇത്യേവം ഹ്യാഹ \: ദ്വേ ബ്രഹ്മണി വേദിതവ്യേ ശബ്ദബ്രഹ്മ പരാം ച യത് । ശബ്ദബ്രഹ്മണി നിഷ്ണാതഃ പരം ബ്രഹ്മാധിഗച്ഛതി

മറ്റൊരു സ്ഥലത്തും ഇങ്ങനെ പറയുന്നു: ബ്രഹ്മത്തിന് ചിന്തിക്കേണ്ട രണ്ട് രൂപങ്ങളുണ്ട് — ശബ്ദവും ശബ്ദരഹിതവും. ശബ്ദം കൊണ്ടാണ് ശബ്ദരഹിതം വെളിപ്പെടുത്തപ്പെടുന്നത്. ഇവിടെ ഓം എന്ന ശബ്ദം കൊണ്ടാണ് മേലോട്ടുയരുന്നത്, പിന്നെ ശബ്ദരഹിതത്തിൽ ലയിക്കുന്നു. ഇതാണ് മാർഗം, ഇതാണ് അമൃതത, ഇതാണ് ഐക്യം, ഇതാണ് മോക്ഷം. അതുപോലെ, ഒരു ഇലഞ്ഞിത്തണ്ടിൽ കയറി പൊക്കളിൽ എത്തുന്ന ഉരണമാനത്തെപ്പോലെ, ഓം എന്ന ശബ്ദം ഉപയോഗിച്ച് ധ്യാനി സ്വാതന്ത്ര്യം നേടുന്നു. അല്ലെങ്കിൽ, ചിലർ കാതിൽ വലതംഗൂഠം ചേർത്ത് ഹൃദയത്തിലെ ശബ്ദം കേൾക്കുന്നു; അതിന് ഏഴു വിധങ്ങളുണ്ട് — നദികൾ, മണികൾ, കംശം, തവള, പുഴു, മഴ, കാറ്റ് എന്നിവ പോലുള്ള ശബ്ദങ്ങൾ. ഈ വ്യത്യസ്ത ലക്ഷണങ്ങൾ കടന്ന്, മറ്റുള്ളവർ ശബ്ദരഹിതമായ, അവ്യക്തമായ ബ്രഹ്മത്തിൽ എത്തുന്നു, അവിടെ എല്ലാവരും ഒന്നാകുന്നു, വേർതിരിവില്ലാതെ, പല രുചികളുള്ള തേൻ ഒടുവിൽ ഒന്നാകുന്നതുപോലെ. അതുകൊണ്ടാണ് പറയുന്നത്: അറിയേണ്ട രണ്ട് ബ്രഹ്മങ്ങളുണ്ട് — ശബ്ദബ്രഹ്മവും പരബ്രഹ്മവും. ശബ്ദബ്രഹ്മത്തിൽ നിപുണനായവൻ പരബ്രഹ്മം നേടുന്നു.

അഥാന്യത്രാപ്യുക്തമ് \: യഃ ശബ്ദസ്തദോമിത്യേതദക്ഷരമ് യദസ്യാഗ്രം തച്ഛാന്തമശബ്ദമഭയമശോകമാനന്ദം തൃപ്തം സ്ഥിരമചലമമൃതമച്യുതം ധ്രുവം വിഷ്ണുസംജ്ഞിതം സര്വാപരത്വായ തദേതാ ഉപസീതേത്യേവം ഹ്യാഹ \: യോഽസൌ പരാപരോ ദേവാ ഓംകാരോ നാമ നാമതഃ । നിഃശബ്ദഃ ശൂന്യഭൂതസ്തു മൂര്ധ്നി സ്ഥാനേ തതോഽഭ്യസേത്

മറ്റൊരു സ്ഥലത്തും ഇങ്ങനെ പറയുന്നു: ശബ്ദം ഓം എന്ന അക്ഷരമാണ്. അതിന്റെ ആരംഭം ശാന്തവും ശബ്ദരഹിതവും ഭയമില്ലാത്തതും ദു:ഖമില്ലാത്തതും ആനന്ദവും തൃപ്തിയും സ്ഥിരതയും അചഞ്ചലതയും അമൃതവും അച്യുതവും സ്ഥിരതയും വിഷ്ണുവെന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നതുമാണ്, പരമമായ അതീതത്വത്തിനായി. ഇവയെ ആരാധിക്കണം. അതുകൊണ്ടാണ് പറയുന്നത്: പരവും അപരവുമായ ദേവൻ ഓം എന്ന പേരിലാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്. ശബ്ദരഹിതവും ശൂന്യമായതുമായ അവസ്ഥയിൽ, തലയുടെ മുകളിൽ അത് അഭ്യസിക്കണം.

അഥാന്യത്രാപ്യുക്തമ് \: ധനുഃ ശരീരമ് ഓമിത്യേതച്ഛരഃ ശിഖാസ്യ മനഃ തമോലക്ഷണം ഭിത്വാ തമോഽതമാവിഷ്ടമാഗച്ഛതി അഥാവിഷ്ടം ഭിത്വാഽലാതചക്രമിവ സ്ഫുരന്തമാദിത്യവര്ണമൂര്ജസ്വന്തം ബ്രഹ്മ തമസഃ പര്യമപശ്യദ്യദമുഷ്മിന്നാദിത്യേഽഥ സോമേഽഗ്നൌ വിദ്യുതി വിഭാതി അഥ ഖല്വേനം ദൃഷ്ട്വാഽമൃതത്വം ഗച്ഛതീത്യേവം ഹ്യാഹ \: ധ്യാനമന്തഃപരേ തത്ത്വേ ലക്ഷ്യേഷു ച നിധീയതേ । അതോഽവിശേഷവിജ്ഞാനം വിശേഷമുപഗച്ഛതി ॥ മാനസേ ച വിലീനേ തു യത്സുഖം ചാത്മസാക്ഷികമ് । തദ്ബ്രഹ്മ ചാമൃതം ശുക്രം സാ ഗതിര്ലോക ഏവ സഃ

മറ്റൊരു സ്ഥലത്തും ഇങ്ങനെ പറയുന്നു: ശരീരം വില്ലാണ്, ഓം അമ്പാണ്, മനസ്സാണ് അമ്പിന്റെ അഗ്രം. ഇരുണ്ടതിന്റെ ലക്ഷ്യം തുരന്ന്, അതിനപ്പുറമുള്ള ഇരുണ്ടതിലേക്ക് കടക്കുന്നു. അതിനകത്തും തുരന്ന്, ചുറ്റുന്ന അഗ്നിചക്രംപോലെ തിളങ്ങുന്ന, ശക്തിയുള്ള ബ്രഹ്മത്തെ, ഇരുണ്ടതിന്റെ അതീതത്തിൽ, സൂര്യനിൽ, ചന്ദ്രനിൽ, അഗ്നിയിൽ, മിന്നലിൽ, അതിൽ പ്രകാശിക്കുന്നതിനെ കാണുന്നു. അതിനെ കണ്ടാൽ അമൃതത നേടുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് പറയുന്നത്: ധ്യാനം പരമതത്ത്വത്തിനകത്തും ലക്ഷ്യങ്ങളിൽ വെച്ചും ആകണം; അവ്യക്തമായ അറിവിൽ നിന്ന് വ്യക്തതയിലേക്ക് എത്തുന്നു. മനസ്സ് ലയിച്ചാൽ, ആത്മാവ് നേരിട്ട് അനുഭവിക്കുന്ന ആനന്ദം — അതാണ് ബ്രഹ്മം, അമൃതം, ശുദ്ധം; അതാണ് മാർഗം, അതാണ് ലോകം.

അഥാന്യത്രാപ്യുക്തമ് \: നിദ്രേവാന്തര്ഹിതേന്ദ്രിയഃ ശുദ്ധിതമയാ ധിയാ സ്വപ്ന ഇവ യഃ പശ്യതീന്ദ്രിയബിലേഽവിവശഃ പ്രണവാഖ്യം പ്രണേതാരം ഭാരൂപം വിഗതനിദ്രം വിജരം വിമൃത്യും വിശോകം ച സോഽപി പ്രണവാഖ്യഃ പ്രണേതാ ഭാരൂപഃ വിഗത നിദ്രഃ വിജരഃ വിമൃത്യുര്വിശോകോ ഭവതീത്യേവം ഹ്യാഹ \: ഏവം പ്രാണമഥോങ്കാരം യസ്മാത്സര്വമനേകധാ । യുനക്തി യുഞ്ജതേ വാപി യസ്മാദ്യോഗ ഇതി സ്മൃതഃ ॥ ഏകത്വം പ്രാണമനസോരിന്ദ്രിയാണാം തഥൈവ ച । സര്വഭാവപരിത്യാഗോ യോഗ ഇത്യഭിധീയതേ

മറ്റൊരു സ്ഥലത്തും ഇങ്ങനെ പറയുന്നു: ഉറക്കം പോലെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ പൂർണ്ണമായും അകറ്റി, ശുദ്ധമായ മനസ്സോടെ, സ്വപ്നം കാണുന്നതുപോലെ, ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ ആന്തരിക ഭാഗത്ത്, അശക്തനായി, 'പ്രണവം' എന്നറിയപ്പെടുന്ന, എല്ലാം ചലിപ്പിക്കുന്ന, ഭാരത്തിന്റെ രൂപമായ, ഉറക്കം ഇല്ലാത്ത, വൃദ്ധിയില്ലാത്ത, മരണമില്ലാത്ത, ദുഃഖരഹിതനായതിനെ കാണുമ്പോൾ, അവനും അതുപോലെ പ്രണവം, ചലിപ്പിക്കുന്നവൻ, ഭാരത്തിന്റെ രൂപം, ഉറക്കം ഇല്ലാത്തവൻ, വൃദ്ധിയില്ലാത്തവൻ, മരണമില്ലാത്തവൻ, ദുഃഖരഹിതൻ എന്നിങ്ങനെയാണ്. അതിനാൽ ഇങ്ങനെ പറയുന്നു: ഇതിൽ നിന്ന് പ്രാണനും ഓംകാരവും എല്ലാം പലവിധത്തിൽ ഒന്നിച്ച് ചേരുന്നു, അതിനാൽ അതിനെ യോഗം എന്നു വിളിക്കുന്നു. പ്രാണനും മനസ്സും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ഒന്നാകുന്നതും, എല്ലാ ഭാവങ്ങളും ഉപേക്ഷിക്കുന്നതും യോഗം എന്നാണ് പറയുന്നത്.

അഥാന്യത്രാപ്യുക്തമ് \: യഥാ വാപ്സു ചാരിണഃ ശാകുനികഃ സൂത്രയന്ത്രേണോദ്ധൃത്യോദരേഽഗ്നൌ ജുഹോത്യേവം വാ വ ഖല്വിമാന്പ്രാണാനോമിത്യനേനോദ്ധൃത്യാനാമയേഽഗ്നൌ ജുഹോതി അതസ്തപ്തോര്വിവസോഽഥ യഥാ തപ്തോര്വി സാര്പിസ്തൃണകാഷ്ഠസംസ്പര്ശേ\- നോജ്ജ്വലതീത്യേവം വാ വ ഖല്വസാവപ്രാണാഖ്യഃ പ്രാണസംസ്പര്ശേനോജ്ജ്വലതി അഥ യദുജ്ജ്വലത്യേതദ്ബ്രഹ്മണോ രൂപം ചൈതദ്വിഷ്ണോഃ പരമം പദമ് ചൈതദ്രുദ്രസ്യ രുദ്രത്വമേതത്തദപരിമിതധാ ചാത്മാനം വിഭജ്യ പൂരയതീമാം ലോകാനിത്യേവം ഹ്യാഹ \: വഹ്നേശ്ച യദ്വത്ഖലു വിസ്ഫുലിങ്ഗാഃ സൂര്യാന്മയൂഖാശ്ച തഥൈവ തസ്യ പ്രാണാദയോ വൈ പുനരേവ തസ്മാദ് അഭ്യുച്ചരന്തീഹ യഥാക്രമേണ

മറ്റൊരു സ്ഥലത്തും ഇങ്ങനെ പറയുന്നു: ജലത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന പക്ഷികളെ ഒരു പക്ഷികാരൻ നൂലാൽ പിടിച്ച് വയറിലെ അഗ്നിയിൽ അർപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, ഓം എന്നതിലൂടെ പ്രാണങ്ങളെ എടുത്ത് ശരീരത്തിലെ അഗ്നിയിൽ അർപ്പിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട്, ചൂടേറ്റ പൊന്നിന് പുല്ലോ മരമോ സ്പർശിച്ചാൽ എങ്ങനെ ദീപ്തിയാകുന്നുവോ, അതുപോലെ 'പ്രാണൻ' എന്നറിയപ്പെടുന്നവൻ പ്രാണസ്പർശം കൊണ്ടു ദീപ്തിയാകുന്നു. ഈ ദീപ്തി ബ്രഹ്മത്തിന്റെ രൂപമാണ്, വിഷ്ണുവിന്റെ പരമപദവും, രുദ്രന്റെ രുദ്രത്വവും ഇതാണ്. അനന്തമായ വിധങ്ങളിൽ അതു തന്നെ വിഭജിച്ച് ഈ ലോകങ്ങളെ നിറയ്ക്കുന്നു. അതിനാൽ ഇങ്ങനെ പറയുന്നു: അഗ്നിയിൽ നിന്ന് സ്പടികങ്ങൾ ഉയരുന്നതുപോലെയും സൂര്യനിൽ നിന്ന് കിരണങ്ങൾ പുറപ്പെടുന്നതുപോലെയും, അതിൽ നിന്ന് പ്രാണാദികൾ വീണ്ടും വീണ്ടും ക്രമമായി ഉയരുന്നു.

അഥാന്യത്രാപ്യുക്തമ് \: ബ്രഹ്മണോ വാ വൈതത്തേജഃ പരസ്യാമൃതസ്യാശരീരസ്യ യച്ഛരീരസ്യൌഷ്ണ്യമസ്യൈതദ്ഘൃതമഥാവിഃ സന് നഭസി നിഹിതം വൈതദേകാഗ്രേണൈവമന്തര്ഹൃദയാകാശം വിനുദന്തി യത്തസ്യ ജ്യോതിരിവ സമ്പദ്യതീതി അതസ്തദ്ഭാവമ് അചിരേണൈതി ഭൂമാവയസ്പിണ്ഡം നിഹിതം യഥാഽചിരേണൈതി ഭൂമിത്വമ് മൃദ്വത്സംസ്ഥമയസ്പിണ്ഡം യഥാഗ്ന്യയസ്കാരാദയോ നാഭിഭവന്തി പ്രണശ്യതി ചിത്തം തഥാശ്രയേണ സഹൈവമിത്യേവം ഹ്യാഹ \: ഹൃദ്യാകാശമയം കോശമാനന്ദം പരമാലയമ് । സ്വം യോഗശ്ച തതോഽസ്മാകം തേജശ്ചൈവാഗ്നിസൂര്യയോഃ

മറ്റൊരു സ്ഥലത്തും ഇങ്ങനെ പറയുന്നു: ബ്രഹ്മത്തിന്റെ പ്രകാശം, പരമമായ അമൃതം, ശരീരമില്ലാത്തതിന്റെ പ്രകാശം, ശരീരമുള്ളവന്റെ ചൂട് ഇതാണ്, അതിന്റെ നെയ്യാണ്. ഇത് വ്യക്തമായപ്പോൾ, ആകാശത്തിൽ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, ഏകാഗ്രതയോടെ ഹൃദയത്തിലെ ആന്തരികാകാശം തുളച്ച്, അതിന്റെ പ്രകാശം പോലെ ഒന്നാകുന്നു. അതിനാൽ അതിന്റെ അവസ്ഥയെ വേഗത്തിൽ പ്രാപിക്കുന്നു. മണ്ണിന്റെ കട്ട മണ്ണിൽ വെച്ചാൽ എങ്ങനെ വേഗത്തിൽ മണ്ണായി മാറുന്നുവോ, കല്ല് കട്ട പാത്രക്കാരുടെ ഇടയിൽ വെച്ചാൽ അഗ്നി അതിനെ കീഴടക്കാതെ അതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തോടൊപ്പം നശിക്കുന്നതുപോലെ, മനസ്സും അങ്ങനെ തന്നെ. അതിനാൽ ഇങ്ങനെ പറയുന്നു: ഹൃദയാകാശം നിറഞ്ഞ ആനന്ദം, പരമമായ വാസസ്ഥലം, അതാണ് നമ്മുടെ യോസം, അഗ്നിയുടെയും സൂര്യന്റെയും പ്രകാശം അതാണ്.

അഥാന്യത്രാപ്യുക്തമ് \: ഭൂതേന്ദ്രിയാര്ഥാനതിക്രമ്യ തതഃ പ്രവ്രജ്യാജ്യം ധൃതിദണ്ഡം ധനുര്ഗൃഹീത്വാഽനഭിമാനമയേന ചൈവേഷുണാ തം ബ്രഹ്മ ദ്വാരപാരം നിഹത്യാദ്യം സംമോഹമൌലീ തൃഷ്ണേര്ഷ്യാകുണ്ഡലീ തന്ദ്രീരാഘവേത്ര്യഭിമാനാധ്യക്ഷഃ ക്രോധജ്യം പ്രലോഭദണ്ഡം ധനുര്ഗൃഹീത്വേച്ഛാമയേന ചൈവേഷുണേമാനി ഖലു ഭൂതാനി ഹന്തി തം ഹത്വോംകാരപ്ലവേനാന്തര്ഹൃദയാകാശസ്യ പാരം തീര്ത്വാവിര്ഭൂതേ അന്തരാകാശേ ശനകൈരവടൈവാവടകൃദ്ധാതുകാമഃ സംവിശത്യേവം ബ്രഹ്മശാലാം വിശേത് തതശ്ചതുര്ജാലം ബ്രഹ്മകോശം പ്രണുദേത് ഗുര്വാഗമേനേതി \: അതഃ ശുദ്ധഃ പൂതഃ ശൂന്യഃ ശാന്തോഽപ്രാണോ നിരാത്മാഽനന്തോഽക്ഷയ്യഃ സ്ഥിരഃ ശാശ്വതോഽജഃ സ്വതന്ത്രഃ സ്വേ മഹിമ്നി തിഷ്ഠതി അതഃ സ്വേ മഹിമ്നി തിഷ്ഠമാനമ് ദൃഷ്ട്വാഽവൃത്തചക്രമിവ സഞ്ചാരചക്രമാലോകയതി ഇത്യേവം ഹ്യാഹ \: ഷഡ്ഭിര്മാസൈസ്തു യുക്തസ്യ നിത്യമുക്തസ്യ ദേഹിനഃ അനന്തഃ പരമോ ഗുഹ്യഃ സമ്യഗ്യോഗഃ പ്രവര്തതേ ॥ രജസ്തമോഭ്യാം വിദ്ധസ്യ സുസമിദ്ധസ്യ ദേഹിനഃ പുത്രദാരകുടുമ്ബേഷു സക്തസ്യ ന കദാചന

മറ്റൊരു സ്ഥലത്തും ഇങ്ങനെ പറയുന്നു: ഭൂതങ്ങളെയും ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും അവയുടെ വിഷയങ്ങളെയും അതിജയിച്ച്, ധൈര്യത്തിന്റെ ദണ്ഡും, ത്യാഗത്തിന്റെ വില്ലും എടുത്ത്, അസക്തിയെന്ന അമ്പുമായി, ബ്രഹ്മം എന്ന വാതിലിന്റെ കാവലാളെയും, മൂലമോഹത്തെയും, തൃഷ്ണയും ഈർഷ്യയും കിരീടമായി, മന്ദത്വം പാമ്പുപോലെ ചുറ്റി, കോപം ചവിട്ടുമായി, അഭിമാനത്തിന്റെ വില്ലും, ആഗ്രഹത്തിന്റെ അമ്പും എടുത്ത്, ഈ ഭാവങ്ങളെ ജയിച്ച്, ഓം എന്ന തൂണുപിടിച്ച് ഹൃദയാകാശത്തിന്റെ അപ്പുറം കടന്ന്, ആന്തരാകാശം വ്യക്തമായപ്പോൾ, പക്ഷി കൂടിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതുപോലെ, ഭൗതികത്വം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ അതിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു; അങ്ങനെ ബ്രഹ്മശാലയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. പിന്നെ നാലു വലകൾ പോലെ ഉള്ള ബ്രഹ്മകോശം ഗുരുവിന്റെ ഉപദേശത്തോടെ തുളച്ച്, ശുദ്ധനും വിശുദ്ധനും ശൂന്യനും ശാന്തനും പ്രാണരഹിതനും ആത്മരഹിതനും അനന്തനും ക്ഷയമില്ലാത്തവനും സ്ഥിരനും ശാശ്വതനും ജനനമില്ലാത്തവനും സ്വതന്ത്രനും സ്വമഹിമയിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. അങ്ങനെ സ്വമഹിമയിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനെ കണ്ടാൽ, തിരിഞ്ഞു വരാനുള്ള ചക്രം നില്ക്കുന്ന ചക്രം പോലെ കാണുന്നു. അതിനാൽ ഇങ്ങനെ പറയുന്നു: ആറുമാസം സ്ഥിരമായി യോഗത്തിൽ ലീനനായ ശരീരവാനായവനിൽ, അനന്തമായ പരമരഹസ്യമായ യഥാർത്ഥ യോഗം ഉദിക്കുന്നു. പക്ഷേ, രജസ്സും തമസ്സും ബാധിച്ച, എത്രയും ഉണർന്നിട്ടും മക്കളിലും ഭാര്യയിലും കുടുംബത്തിലും അകപ്പെട്ടവനിൽ ഒരിക്കലും അല്ല.

ഏവമുക്ത്വാഽന്തര്ഹൃദയഃ ശകായന്യസ്തസ്മൈ നമസ്കൃത്വാഽനയാ ബ്രഹ്മവിദ്യയാ രാജന് ബ്രഹ്മണഃ പന്ഥാനമാരൂഢാഃ പുത്രാഃ പ്രജാപതേരിതി സന്തോഷം ദ്വന്ദ്വതിതിക്ഷാം ശാന്തത്വം യോഗാഭ്യാസാദവാപ്നോതീതി ഏതദ്ഗുഹ്യതമം നാപുത്രായ നാശിഷ്യായ നാശാന്തായ കീര്തയേദിതി അനന്യഭക്തായ സര്വഗുണസമ്പന്നായ ദദ്യാത്

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം ശാകായന്യൻ മനസ്സിൽ ആന്തരമായ്, അവനോട് നമസ്കരിച്ചു പറഞ്ഞു: 'രാജാവേ, ഈ ബ്രഹ്മവിദ്യയാൽ പ്രജാപതിയുടെ പുത്രന്മാർ ബ്രഹ്മപഥത്തിൽ എത്തി. സംതൃപ്തി, ദ്വന്ദ്വങ്ങൾ സഹിക്കുക, മനസ്സിന്റെ ശാന്തി — ഇവയെല്ലാം യോഗാഭ്യാസം കൊണ്ടാണ് ലഭിക്കുക. ഇതാണ് ഏറ്റവും രഹസ്യമായ ഉപദേശം; ഇത് പുത്രനല്ലാത്തവനും ശിഷ്യനല്ലാത്തവനും മനസ്സിൽ ശാന്തിയില്ലാത്തവനും പറയരുത്. അനന്യഭക്തിയും എല്ലാ ഗുണങ്ങളും ഉള്ളവനു മാത്രം ഇത് നൽകണം.'

ഓം ശുചൌ ദേശേ ശുചിഃ സത്ത്വസ്ഥഃ സദധീയാനഃ സദ്വാദീ സദ്ധ്യായീ സദ്യാജീ സ്യാദിതി । അതഃ സദ്ബ്രഹ്മണി സത്യഭിലാഷിണി നിര്വൃത്ത്യോഽനസ്തത്ഫലച്ഛിന്നപാശോ നിരാശഃ പരേഷ്വാത്മവദ്വിഗതഭയോ നിഷ്കാമോഽക്ഷയ്യമപരിമിതം സുഖമാക്രമ്യ തിഷ്ഠതി । പരമം വൈ ശേവധേരിവ പരസ്യോദ്ധരണം യന്നിഷ്കാമത്വമ് । സ ഹി സര്വകാമമയഃ പുരുഷോഽധ്യവസായസങ്കല്പാഭിമാനലിങ്ഗോ ബദ്ദഃ । അതസ്തദ്വിപരീതോ മുക്തഃ । അത്രൈക ആഹുര്ഗുണഃ പ്രകൃതിഭേദവശാസധ്യവസായാത്മബന്ധമുപാഗതോ। അധ്യവസായസ്യ ദോഷക്ഷയാദ്ധി മോക്ഷഃ മനസാ ഹ്യേവ പശ്യതി മനസാ ശൃണോതി കാമഃ സങ്കല്പോ വിചികിത്സാ ശ്രദ്ധാഽശ്രദ്ധാ ധൃതിരധൃതിര്ഹ്രീര്ധീര്ഭീരിത്യേതത്സര്വം മന ഏവ ഗുണൌഘൈരുഹ്യമാനഃ കലുഷീകൃതശ്ചാസ്ഥിരശ്ചലോ ലുപ്യമാനഃ സസ്പൃഹോ വ്യഗ്രശ്ചാഭിമാനിത്വം പ്രയാത ഇതി അഹം സോ മമേദമിത്യേവം മന്യമാനോ നിബധ്നാത്യാത്മനാത്മാന്ം ജാലേനേവ ഖേചരഃ । അതഃ പുരുഷോഽധ്യാവസായസങ്കല്പാബിമാനലിങ്ഗോ ബദ്ദഃ അതസ്തദ്വിപരീതോ മുക്തഃ തസ്മാന്നിരധ്യവസായോ നിഃസങ്കല്പോ നിരഭിമാനസ്തിഷ്ഠേത് ഏതന്മോക്ഷലക്ഷണമ് ഏഷാത്ര ബ്രഹ്മപദവീ ഏഷോഽത്ര ദ്വാരവിവരോഽനേനാസ്യ തമസഃ പാരം ഗമിഷ്യതി । അത്ര ഹി സര്വേ കാമാഃ സമാഹിതാ ഇത്യത്രോദാഹരന്തി \: യദാ പഞ്ചാവതിഷ്ഠന്തേ ജ്ഞാനാനി മനസാ സഹ । ബുദ്ധിശ ന വിചേഷ്ടതേ താമാഹുഃ പരമാം ഗതിമ് ॥ ഏതദുക്ത്വാന്തര്ഹൃദയഃ ശാകായന്യസ്തസ്മൈ നമസ്കൃത്വാ യഥാവദുപചാരീ കൃതകൃത്യോ മരുദുത്തരായണം ഗതോ ന ഹ്യത്രോദ്വര്ത്മനാ ഗതിഃ ഏഷോഽത്ര ബ്രഹ്മപഥഃ സൌരം സ്ദ്വാരം ഭിത്ത്വോര്ദ്ധ്വേന വിനിര്ഗതാ ഇത്യത്രോദാഹരന്തി അനന്താ രശ്മയസ്തസ്യ ദീപവദ്യഃ സ്ഥിതോ ഹൃദി । സിതാസിതാഃ കദ്രുനീലാഃ കപിലാ മൃദുലോഹിതാഃ ॥ ഊര്ധ്വമേകഃ സ്ഥിതസ്തേഷാം യോ ഭിഭിത്വാ സൂര്യമണ്ഡലമ് । ബ്രഹ്മലോകമതിക്രമ്യ തേന യാന്തി പരാം ഗതിമ് ॥ യദസ്യാന്യദ്രശ്മിശതമൂര്ധ്വമേവ വ്യവസ്ഥിതമ് । തേന ദേവനികായാനാം സ്വധാമാനി പ്രപദ്യതേ ॥ യേ നൈകരൂപാശ്ചാധസ്താദ്രശ്മയോഽസ്യ മൃദുപ്രഭാഃ । ഇഹ കര്മോപഭോഗായ തൈഃ സംസരതി സോഽവഷഃ । തസ്മാത്സര്ഗസ്വര്ഗാപവര്ഗഹേതുര്ഭഗവാനസാവാദിത്യ ഇതി

ശുദ്ധമായ സ്ഥലത്ത്, സ്വയം ശുദ്ധനായ്, സത്വഗുണത്തിൽ നിലകൊണ്ടു, സത്യം പഠിച്ചു, സത്യം സംസാരിച്ചു, സത്യമായി ജപിച്ചു, യജ്ഞം നടത്തി — ഇങ്ങനെ ആകണം. അതുകൊണ്ട്, സത്യമായ ബ്രഹ്മം ആഗ്രഹിക്കുന്നവനും, തൃപ്തനായവനും, ഫലബന്ധങ്ങൾ മുറിഞ്ഞവനും, പ്രതീക്ഷയില്ലാത്തവനും, മറ്റുള്ളവരെ സ്വയംപോലെ കാണുന്നവനും, ഭയമില്ലാത്തവനും, ആഗ്രഹരഹിതനുമായവനും, അക്ഷയമായ അതിരില്ലാത്ത സന്തോഷം പ്രാപിച്ചവനും, ഈ ലോകത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. ഏറ്റവും ഉന്നതമായത് ആഗ്രഹരഹിതത്വമാണ്; അതാണ് പരമാവധി ഉയരാൻ വഴിയാക്കുന്നത്. എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങൾ നിറഞ്ഞ മനുഷ്യൻ നിർണ്ണയവും സങ്കല്പവും അഭിമാനവും കൊണ്ടാണ് ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നത്. അതിന്റെ വിപരീതം മോക്ഷമാണ്. ചിലർ പറയുന്നു ഗുണം പ്രകൃതിയുടെ വ്യത്യാസം കൊണ്ടാണ് ഉണ്ടാകുന്നതെന്നും, നിർണ്ണയമാണ് ബന്ധത്തിന്റെ കാരണം എന്നും. നിർണ്ണയത്തിലെ ദോഷങ്ങൾ നശിച്ചാൽ മോക്ഷം ലഭിക്കും. മനസ്സുകൊണ്ടാണ് കാണുന്നതും കേൾക്കുന്നതും: ആഗ്രഹം, സങ്കല്പം, സംശയം, വിശ്വാസം, അവിശ്വാസം, സ്ഥിരത, അസ്ഥിരത, ലജ്ജ, ബുദ്ധി, ഭയം — ഇതെല്ലാം മനസ്സാണ്. ഗുണങ്ങൾ കൊണ്ട് ആകർഷിക്കപ്പെട്ട്, മനസ്സ് അശുദ്ധവും അസ്ഥിരവും ചഞ്ചലവും ആകുന്നു; ആഗ്രഹവും വ്യഗ്രതയും അഭിമാനവും ഉണ്ടാകുന്നു. 'ഞാൻ ഇതാണ്, ഇത് എന്റേതാണ്' എന്ന് കരുതുമ്പോൾ, പക്ഷിയെ പോലെ സ്വയം കുടയിലാക്കി ബന്ധിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട്, നിർണ്ണയവും സങ്കല്പവും അഭിമാനവും ഉള്ളവൻ ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നു; അതിന്റെ വിപരീതം മോക്ഷമാണ്. അതിനാൽ, നിർണ്ണയമില്ലാതെ, സങ്കല്പമില്ലാതെ, അഭിമാനമില്ലാതെ നിലകൊള്ളണം. ഇതാണ് മോക്ഷത്തിന്റെ ലക്ഷണം; ഇതാണ് ബ്രഹ്മപഥം; ഇതാണ് വാതിൽ തുറക്കുന്നത് — ഇതിലൂടെ അവൻ അജ്ഞാനത്തിന്റെ അപ്പുറം കടക്കും. ഇവിടെ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ഒന്നിക്കുന്നു. ഉദാഹരണമായി പറയുന്നു: 'അഞ്ചു ഇന്ദ്രിയങ്ങളും മനസ്സുമായി ശമിച്ചപ്പോൾ, ബുദ്ധി ചലിക്കാതിരിക്കുമ്പോൾ, അതാണ് പരമാവസ്ഥ.' ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം ശാകായന്യൻ മനസ്സിൽ ആന്തരമായ്, അവനോട് നമസ്കരിച്ചു, യഥാവിധി ആചരണം നടത്തി, തന്റെ കര്‍ത്തവ്യം പൂർത്തിയാക്കി, വടക്കൻ കാറ്റിലേക്കു പോയി. ഇവിടെ മേലോട്ട് പോകാനുള്ള വഴി ഇല്ല; ഇതാണ് ബ്രഹ്മപഥം. സൂര്യന്റെ വാതിൽ തുളച്ച് മേലോട്ട് പോകുന്നു. ഉദാഹരണമായി പറയുന്നു: 'അനന്തമായ അവന്റെ കിരണങ്ങൾ, വിളക്കുപോലെ, ഹൃദയത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു — വെള്ള, കറുപ്പ്, മഞ്ഞ, നീല, കപില, മൃദുലമായ ചുവപ്പ്. അവയിൽ ഒന്നാണ് നേരെ നിലകൊള്ളുന്നത്; അതാണ് സൂര്യമണ്ഡലം തുളച്ച് ബ്രഹ്മലോകം കടന്ന് പരമാവസ്ഥയിലേക്കു എത്തിക്കുന്നത്. മേലോട്ടുള്ള നൂറ് കിരണങ്ങളാൽ ദേവതകളുടെ ലോകങ്ങളിൽ എത്തുന്നു. താഴെയുള്ള മൃദുലമായ കിരണങ്ങൾ കർമ്മഫലങ്ങൾ അനുഭവിക്കാൻ ആണ്; അവയാൽ അവൻ നിർബ്ബന്ധമായി സഞ്ചരിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് സൃഷ്ടിക്കും സ്വർഗ്ഗത്തിനും മോക്ഷത്തിനും കാരണം ഭഗവാൻ സൂര്യനാണ്.'