Maitri Upanishad · Vedha360

MaiU 41

നമഃ ശാന്താത്മനേ തുഭ്യം നമോ ഗുഹ്യതമായ ച । അചിന്ത്യായാപ്രമേയായ അനാദിനിധനായ ചേതി

ശാന്തസ്വഭാവമുള്ളവനേ, നിനക്ക് വന്ദനം; ഏറ്റവും രഹസ്യമായവനേ, നിനക്ക് വന്ദനം; ആലോചനയ്ക്ക് അതീതനും അളക്കാനാവാത്തവനും ആദിയും അന്തവും ഇല്ലാത്തവനും ആയവനേ, നിനക്ക് വന്ദനം.

MaiU 42

തമോ വാ ഇദമേകമാസ തത്പശ്ചാത്പരേണേരിതം വിഷയത്വം പ്രയാത്യേതദ്വൈ രജസോ രൂപം തദ്രജഃ ഖല്വീരിതം വിഷമത്വം പ്രയാത്യേതദ്വൈ തമസോ രൂപം തത്തമഃ ഖല്വീരിതം തമസഃ സമ്പ്രാസ്രവത്യേതദ്വൈ സത്ത്വസ്യ രൂപം തത്സത്ത്വമേവേരിതം തത്സത്ത്വാത്സമ്പ്രാസ്രവത്സോംഽശോഽയം യശ്ചേതനമാത്രഃ പ്രതിപുരുഷം ക്ഷേത്രജ്ഞഃ സങ്കല്പാധ്യവസായാഭിമാനലിങ്ഗഃ പ്രജാപതിസ്തസ്യ പ്രോക്താ അഗ്ര്യാസ്തനവോ ബ്രഹ്മാ രുദ്രോ വിഷ്ണുരിത്യഥ യോ ഹ ഖലു വാവാസ്യ രാജസോംഽശോഽസൌ സ യോഽയം ബ്രഹ്മാഥ യോ ഹ ഖലു വാവാസ്യ താമസോംഽശോഽസൌ സ യോഽയം രുദ്രോഽഥ യോ ഹ ഖലു വാവാസ്യ സാത്വികോംഽശോഽസൌ സ ഏവം വിഷ്ണുഃ സ വാ ഏഷ ഏകസ്ത്രിധാഭൂതോഽഷ്ടധൈകാദശധാ ദ്വാദശധാപരിമിതധാ ചോദ്ഭൂത ഉദ്ഭൂതത്വാദ്ഭൂതേഷു ചരതി പ്രതിഷ്ഠാ സര്വഭൂതാനാമധിപതിര്ബഭൂവേത്യസാവാത്മാന്തര്ബഹിശ്ചാന്തര്ബഹിസ് ഹ്ച

ആദ്യത്തിൽ എല്ലാം അന്ധകാരം മാത്രമായിരുന്നു. പിന്നെ പരമാത്മാവിന്റെ പ്രേരണയിൽ അത് ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളിലേക്കു മാറി; അതാണ് രാജോഗുണത്തിന്റെ രൂപം. ആ രാജസികം ഉണർത്തപ്പെട്ടപ്പോൾ വൈരുദ്ധ്യത്തിലേക്കു മാറി; അതാണ് തമോഗുണത്തിന്റെ രൂപം. ആ തമസ്സ് ഉണർത്തപ്പെട്ടപ്പോൾ സത്ത്വഗുണത്തിലേക്കു ഒഴുകി; അതാണ് സത്ത്വത്തിന്റെ രൂപം. ഈ ശുദ്ധബോധം ഓരോ വ്യക്തിയിലും ഉള്ള ക്ഷേത്രജ്ഞനാണ്, മനസ്സും നിർണയവും അഹങ്കാരവും അടയാളമായുള്ള പ്രജാപതിയാണ്. അവന്റെ പ്രധാന രൂപങ്ങൾ ബ്രഹ്മാവ്, രുദ്രൻ, വിഷ്ണു എന്നിങ്ങനെയാണ്. രാജസികഭാഗം ബ്രഹ്മാവാണ്, തമസികഭാഗം രുദ്രനാണ്, സാത്ത്വികഭാഗം വിഷ്ണുവാണ്. ഇങ്ങനെ ഒരേ ആത്മാവ് മൂന്നായി, എട്ടായി, പതിനൊന്നായി, പന്ത്രണ്ടായി, അനന്തമായ രൂപങ്ങളിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; അവൻ എല്ലാ ജീവികളിലും സഞ്ചരിക്കുന്നു, എല്ലായിടത്തും നിലകൊള്ളുന്നു, എല്ലാ ജീവികളുടെ അധിപനാണ്. ഈ ആത്മാവ് അകത്തും പുറത്തും നിലകൊള്ളുന്നു.

MaiU 43

MaiU 44

MaiU 45

MaiU 46

MaiU 47

MaiU 48

MaiU 49

MaiU 50

MaiU 51

MaiU 52

MaiU 53

MaiU 54

MaiU 55

MaiU 56

MaiU 57

MaiU 58

MaiU 59

MaiU 60

MaiU 61

MaiU 62

MaiU 63

MaiU 64

MaiU 65

MaiU 66

MaiU 67

MaiU 68

MaiU 69

MaiU 70

← Previous Next →

തത്സവിതുര്വരേണ്യമിത്യസൌ വാ ആദിത്യഃ സവിതാ സ വാ ഏവം പ്രവരണായ ആത്മകാമേനേത്യാഹുര്ബ്രഹ്മവാദിനോഽഥ ഭര്ഗോ ദേവസ്യ ധീമഹീതി സവിതാ വൈ തേഽവസ്ഥിതാ യോഽസ്യ ഭര്ഗഃ കം സഞ്ചിതയാമീത്യാഹുര്ബ്രഹ്മവാദിനോഽഥ ധിയോ യോ നഃ പ്രചോദയാദിതി ബുദ്ധയോ വൈ ധിയസ്താ യോഽസ്മാകം പ്രചോദയാദിത്യാഹുര്ബ്രഹ്മവാദിനോഽഥ ഭര്ഗ ഇതി യോ ഹ വാ അസ്മിന്നാദിത്യേ നിഹിതസ്താരകേഽക്ഷിണി ചൈഷ ഭര്ഗാഖ്യോ ഭാഭിര്ഗതിരസ്യ ഹീതി ഭര്ഗോ ഭര്ജതി വൈഷ ഭര്ഗ ഇതി ബ്രഹ്മവാദിനോഽഥ ഭര്ഗ ഇതി ഭാസയതീമാॅംല്ലോകാനിതി രഞ്ജയതീമാനി ഭൂതാനി ഗച്ഛത ഇതി ഗച്ഛത്യസ്മിന്നാഗച്ഛത്യസ്മാ ഇമാഃ പ്രജാസ്തസ്മാദ്ഭാരകത്വാദ്ഭര്ഗഃ ശത്രൂന്സൂയമാനത്വാത്സൂര്യഃ സവ്നാത്സവിതാ ദാനാദാദിത്യഃ പവനാത്പാവമാനോഽഥായോഽഥായനാദാദിത്യ ഇത്യേവം ഹ്യാഹ ഖല്വാത്മനാത്മാമൃതാഖ്യശ്ചേതാ മന്താ ഗന്താ സ്രഷ്ടാ നന്ദയിതാ കര്താ വക്താ രസയിതാ ഘ്രാതാ സ്പര്ശയിതാ ച വിഭുവിഗ്രഹേ സന്നിഷ്ഠാ ഇത്യേവം ഹ്യാഹാഥ യത്ര ദ്വൈതീഭൂതം വിജ്ഞാനം തത്ര ഹി ശൃണോതി പശ്യതി ജിഘ്രതീതി രസയതേ ചൈവ സ്പര്ശയതി സര്വമാത്മാ ജാനീതേതി യത്രാദ്വൈതീഭൂതം വിജ്ഞാനം കാര്യകാരണനിര്മുക്തം നിര്വചനമനൌപമ്യം നിരുപാഖ്യം കിം തദങ്ഗ വാച്യമ്

'തത് സവിചുർ വരേണ്യം'—ആ സൂര്യനാണ് സവിചു. അതുകൊണ്ടാണ് ബ്രഹ്മജ്ഞാനികൾ 'സ്വയം തിരഞ്ഞെടുക്കാനാണ്' എന്ന് പറയുന്നത്. 'ഭർഗോ ദേവസ്യ ധീമഹി'—സവിചു നിലകൊള്ളുന്നു; അവന്റെ തേജസ്, ബ്രഹ്മജ്ഞാനികൾ 'ഞാൻ അത് സമ്പാദിക്കട്ടെ' എന്ന് പറയുന്നു. 'ധിയോ യോ നഃ പ്രചോദയാത്'—ബുദ്ധികൾ ധിയുകളാണ്; അവയെ പ്രചോദിപ്പിക്കട്ടെ എന്ന് ബ്രഹ്മജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു. 'ഭർഗ'—സൂര്യനിൽ നിലകൊള്ളുന്ന, നക്ഷത്രക്കണ്ണിൽ ഉള്ളത്, അതാണ് ഭർഗം എന്ന് പറയുന്നു; അതിന്റെ പ്രകാശം കൊണ്ടാണ് അവന്റെ ചലനം. ഭർഗം ദഹിപ്പിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് ഭർഗം എന്ന് ബ്രഹ്മജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു. ഭർഗം ലോകങ്ങളെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു, ഈ ഭൂതങ്ങളെ വർണ്ണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കുന്നു; ഇവ അവനിലേക്കു പോകുന്നു, പോകുന്നില്ല, ഈ സൃഷ്ടികൾ. അതുകൊണ്ട് ഭാരം വഹിക്കുന്നതുകൊണ്ട് ഭർഗം; ശത്രുക്കളെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നതുകൊണ്ട് സൂര്യൻ; പ്രേരിപ്പിക്കുന്നതുകൊണ്ട് സവിചു; നൽകുന്നതുകൊണ്ട് ആദിത്യൻ; ശുദ്ധിപ്പിക്കുന്നതുകൊണ്ട് പാവമാനൻ; പോകുന്നതുകൊണ്ട് ആദിത്യൻ. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെടുന്നു: സ്വയം, അമൃതം, ചിന്തകൻ, യാത്രക്കാരൻ, സ്രഷ്ടാവ്, സന്തോഷം നൽകുന്നവൻ, പ്രവർത്തകൻ, സംസാരിക്കുന്നവൻ, രുചി അനുഭവിക്കുന്നവൻ, വാസനയറിയുന്നവൻ, സ്പർശിക്കുന്നവൻ എന്നിങ്ങനെയുള്ളവൻ സർവ്വവ്യാപിയായ രൂപത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെടുന്നു: ഇരട്ടമായുള്ള ജ്ഞാനം ഉള്ളിടത്ത് കേൾക്കുന്നു, കാണുന്നു, വാസനയറിയുന്നു, രുചി അനുഭവിക്കുന്നു, സ്പർശിക്കുന്നു, എല്ലാം ആത്മാവിലൂടെ അറിയുന്നു. അദ്വൈതമായ ജ്ഞാനം ഉള്ളിടത്ത്, കാരണഫലങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതമായത്, വിവരണരഹിതം, ഉപമയില്ലാത്തത്, വിവരണശേഷിയില്ലാത്തത്—അത് എന്ത് എന്ന് പറയാൻ കഴിയില്ല.

മറ്റിടത്തും പറയപ്പെടുന്നു: ഉദ്ഗീതം എന്നത് പ്രണവമാണ്; പ്രണവം ഉദ്ഗീതമാണ്. സൂര്യൻ ഉദ്ഗീതമാണ്; ഇത് പ്രണവം തന്നെയാണ്. ഉദ്ഗീതം എന്നത് പ്രണവം എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്ന നേതാവും, പ്രകാശമുള്ളതും, ഉറക്കം ഇല്ലാത്തതും, വൃദ്ധിയില്ലാത്തതും, മരണരഹിതവുമാണ്; മൂന്ന് പാദങ്ങളുള്ളതും, മൂന്ന് അക്ഷരങ്ങളുള്ളതും, വീണ്ടും അഞ്ചുവിധത്തിൽ, ഗുഹയിൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നതായും അറിയണം. അതിന്റെ വേരുകൾ മുകളിലായി, മൂന്ന് പാദങ്ങളുള്ള ബ്രഹ്മാവ്, ശാഖകൾ ആകാശം, വായു, അഗ്നി, ജലം, ഭൂമി എന്നിവയിലേക്കും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു; ഒറ്റതായുള്ളത് അശ്വത്തമെന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു, അതാണ് ബ്രഹ്മാവ്, അതിന്റെ തേജസ് സൂര്യനാണ്, ഈ അക്ഷരത്തിന്റെ സാരം അതാണ്. അതുകൊണ്ട് 'ഓം' എന്ന അക്ഷരത്തിൽ ഉപാസിക്കണം. അവൻ മാത്രമാണ് അതിന്റെ രുചി ഉണർത്തുന്നത്. ഈ അക്ഷരം പുണ്യവുമാണ്, പരമവുമാണ്. ഈ അക്ഷരം അറിഞ്ഞാൽ ആഗ്രഹിക്കുന്നതെല്ലാം ലഭിക്കും.

മറ്റിടത്തും പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു: ഈ ഒം എന്ന അക്ഷരത്തിന് തനിക്കു തന്നെപോലെയുള്ള തൊണ്ണൂറ് രൂപങ്ങൾ ഉണ്ട്. ഇത് സ്ത്രീ, പുരുഷൻ, നപുംസകം എന്നിങ്ങനെ ലിംഗങ്ങളോടുകൂടിയതും ആകുന്നു. അഗ്നി, വായു, ആദിത്യൻ എന്നിങ്ങനെ പ്രകാശമുള്ളതും ആകുന്നു. ബ്രഹ്മാവ്, രുദ്രൻ, വിഷ്ണു എന്നിങ്ങനെ അധിപതികളായതും ആകുന്നു. ഗാർഹപത്യൻ, ദക്ഷിണാഗ്നി, ആഹവനീയൻ എന്നിങ്ങനെ മുഖംപോലെയുള്ളതും ആകുന്നു. ഋക്, യജുർ, സാമം എന്നിങ്ങനെ ജ്ഞാനമുള്ളതും ആകുന്നു. ഭൂഃ, ഭുവഃ, സ്വഃ എന്നിങ്ങനെ ലോകങ്ങളോടു ബന്ധമുള്ളതും ആകുന്നു. ഭൂതം, ഭവ്യം, ഭവിഷ്യത് എന്നിങ്ങനെ കാലങ്ങളോടു ബന്ധമുള്ളതും ആകുന്നു. പ്രാണൻ, അഗ്നി, സൂര്യൻ എന്നിങ്ങനെ ശക്തിയുള്ളതും ആകുന്നു. അന്നം, വെള്ളം, ചന്ദ്രൻ എന്നിങ്ങനെ പോഷകമായതും ആകുന്നു. ബുദ്ധി, മനസ്, അഹങ്കാരം എന്നിങ്ങനെ ചൈതന്യമുള്ളതും ആകുന്നു. പ്രാണൻ, അപാനൻ, വ്യാനൻ എന്നിങ്ങനെ ജീവശക്തിയുള്ളതും ആകുന്നു. അതിനാൽ, ഒം എന്നത് ഉച്ചരിച്ചാൽ ഇവയെല്ലാം സമർപ്പിക്കപ്പെടുകയും ആദരിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇങ്ങനെ, സത്യകാമാ, പരബ്രഹ്മവും അപരബ്രഹ്മവും ഒം എന്ന ഈ അക്ഷരത്തിൽ തന്നെ ഉൾക്കൊള്ളപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.

തത്സവിതുര്വരേണ്യമിത്യസൌ വാ ആദിത്യഃ സവിതാ സ വാ ഏവം പ്രവരണീയ ആത്മകാമേനേത്യാഹുര്ബ്രഹ്മവാദിനോഽഥ ഭര്ഗോ ദേവസ്യ ധീമഹീതി സവിതാ വൈ ദേവസ്തതോ യോഽസ്യ ഭര്ഗാഖ്യസ്തം ചിന്തയാമീത്യാഹുര്ബ്രഹ്മവാദിനോഽഥ ധിയോ യോ നഃ പ്രചോദയാദിതി ബുദ്ധയോ വൈ ധിയസ്തായോഽസ്മാകം പ്രചോദയാദിത്യാഹുര്ബ്രഹ്മവാദിനഃ അഥ ഭര്ഗാ ഇതി യോ ഹ വാ അമുഷ്മിന്നാദിത്യേ നിഹിതസ്താരകോഽക്ഷിണി വൈഷ ഭര്ഗാഖ്യഃ ഭാഭിര്ഗതിരസ്യ ഹീതി ഭര്ഗഃ ഭര്ജയതീതി വൈഷ ഭര്ഗ ഇതി രുദ്രോ ബ്രഹ്മവാദിനോഽഥ ഭ ഇതി ഭാസയതീമാന് ലോകാന് ര ഇതി രംജയതീമാനി ഭൂതാനി ഗ ഇതി ഗച്ഛന്ത്യസ്മിന്നാഗച്ഛന്ത്യസ്മാദിമാഃ പ്രജാസ്തസ്മാദ്ഭ\-രഗ\-ത്വാദ്ഭര്ഗഃ ശാശ്വത് സൂയമാനാത് സൂര്യഃ സവനാത് സവിതാഽദാനാത് ആദിത്യഃ പവനാത്പാവനോഽഥാപോപ്യായനാദിത്യേവം ഹ്യാഹ ഖല്വാത്മനോഽത്മാ നേതാമൃതാഖ്യശ്ചേതാ മന്താ ഗന്തോത്സൃഷ്ടാനന്ദയിതാ കര്താ വക്താ രസയിതാ ഘ്രാതാ ദ്രഷ്ടാ ശ്രോതാ സ്പൃശതി ച വിഭുര്വിഗ്രഹേ സന്നിവിഷ്ടാ ഇത്യേവം ഹ്യാഹ അഥ യത്ര ദ്വൈതീഭൂതം വിജ്ഞാനം തത്ര ഹി ശൃണോതി പശ്യതി ജിഘ്രതി രസയതി ചൈവ സ്പര്ശയതി സര്വമാത്മാ ജാനീതേതി യത്രാദ്വൈതീഭൂതം വിജ്ഞാനം കാര്യകാരണകര്മനിര്മുക്തം നിര്വചനമനൌപമ്യം നിരുപാഖ്യാം കിം തദവാച്യമ്

'തത് സവിചുർ വരേണ്യം' — അതാണ് സൂര്യൻ, സവിറ്റാവ്. ആത്മാവിനെ ആഗ്രഹിച്ച് അവനെ തിരഞ്ഞെടുക്കണം എന്ന് ബ്രഹ്മജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു. 'ഭർഗോ ദേവസ്യ ധീമഹി' — സവിറ്റാവാണ് ദേവൻ; അതിനാൽ അവന്റെ ഭർഗം എന്നത് നമ്മൾ ധ്യാനിക്കുന്നു എന്ന് ബ്രഹ്മജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു. 'ധിയോ യോ നഃ പ്രചോദയാത്' — ബുദ്ധിയാണ് 'ധി'; അവൻ നമ്മുടെ ബുദ്ധികളെ പ്രചോദിപ്പിക്കട്ടെ എന്ന് ബ്രഹ്മജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു. ഇനി, 'ഭർഗം' — സൂര്യനിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന, കണ്ണിന് മാർഗ്ഗം കാണിക്കുന്നവൻ ഭർഗം എന്നാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്; പ്രകാശം കൊണ്ടാണ് അവന്റെ സഞ്ചാരം, അതുകൊണ്ടാണ് ഭർഗം. ദഹിപ്പിക്കുന്നതിനാൽ ഭർഗം എന്നാണ് ബ്രഹ്മജ്ഞാനികൾ പറയുന്നത്. 'ഭ' — ലോകങ്ങളെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു; 'ര' — എല്ലാ ജീവികളെയും ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നു; 'ഗ' — എല്ലാം അവനിലേക്കാണ് പോകുന്നത്, അവനിൽ നിന്നാണ് വരുന്നത്. അതിനാൽ 'ഭ-ര-ഗ' എന്നതിൽ നിന്നാണ് ഭർഗം. എപ്പോഴും പ്രകാശിക്കുന്നതിനാൽ സൂര്യൻ; പ്രേരിപ്പിക്കുന്നതിനാൽ സവിറ്റാവ്; നൽകുന്നതിനാൽ ആദിത്യൻ; ശുദ്ധീകരിക്കുന്നതിനാൽ പാവനൻ; നിറയ്ക്കുന്നതിനാൽ അതേ അവൻ. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെടുന്നു: ആത്മാവിന്റെ ആത്മാവാണ് ഈ അമൃതസ്വരൂപൻ, ചിന്തകൻ, ജ്ഞാനി, സഞ്ചാരി, മോചകൻ, ആനന്ദദായകൻ, കര്‍ത്താവ്, സംസാരിക്കുന്നവൻ, രുചി അനുഭവിക്കുന്നവൻ, വാസനയറിയുന്നവൻ, കാണുന്നവൻ, കേൾക്കുന്നവൻ, സ്പർശിക്കുന്നവൻ, എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നവൻ, ശരീരത്തിൽ സ്ഥാപിതനായവൻ. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെടുന്നു. ഇരട്ടത്വം ഉള്ള ജ്ഞാനം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ അവിടെ കേൾക്കുന്നു, കാണുന്നു, വാസനയറിയുന്നു, രുചി അനുഭവിക്കുന്നു, സ്പർശിക്കുന്നു; ആത്മാവ് എല്ലാം അറിയുന്നു. അദ്വൈതമായ ജ്ഞാനം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, കാരണഫലക്രിയകളിൽ നിന്ന് മോചിതമായ, വിവരണം ചെയ്യാനാവാത്ത, ഉപമയില്ലാത്ത, പറയാനാവാത്ത അവസ്ഥ — അതെന്താണ്, പറയാൻ കഴിയാത്തത്?

തസ്മാദ്വാ ഏഷ ഉഭയാത്മൈവം വിദാത്മന്യേവാഭിദ്യായത്യാത്മന്യേവ യജതീതി ധ്യാനം പ്രയോഗസ്ഥം മനോ വിദ്വദ്ഭിഷ്ടുതം മനഃപൂതിമുച്ഛിഷ്ടോപഹതമിത്യനേന തത്പാവയേത് മന്ത്രം പഠതി ഉച്ഛിഷ്ടോച്ഛിഷ്ടോപഹിതം യച്ച പാപേന ദത്തം മൃതസൂതകാദ്വാ വസോഃ പവിത്രമഗ്നിഃ സവിതുശ്ച രശ്മയഃ പുനന്ത്വന്നം മമ ദുഷ്കൃതം ച യദന്യത് അദ്ഭിഃ പുരസ്താത്പരിദധാതി പ്രാണായ സ്വാഹാപാനായ സ്വാഹാ വ്യാനായ സ്വാഹാ സമാനായ സ്വാഹോദാനായ സ്വാഹേതി പഞ്ചഭിരഭിജുഹോതി അഥാവാശിഷ്ടം യതവാഗശ്നാത്യതോഽദ്ഭിര്ഭൂയ ഏവോപരിഷ്ടാത്പരിദധാത്യാചാന്തോ ഭൂത്വാത്മേജ്യാനഃ പ്രാണോഽഗ്നിര്വിശ്വോഽസീതി ച ദ്വാഭ്യാമാത്മാനമഭിധ്യായേത് പ്രാണോഽഗ്നിഃ പരമാത്മാ വൈ പഞ്ചവായുഃ സമാശ്രിതഃ സ പ്രീതഃ പ്രീണാതു വിശ്വം വിശ്വഭുക് വിശ്വോഽസി വൈശ്വാനരോഽസി വിശ്വം ത്വയാ ധാര്യതേ ജായമാനമ് വിശന് തു ത്വാമാഹുതയശ്ച സര്വാഃ പ്രജാസ്തത്ര യത്ര വിശ്വാമൃതോഽസീതി ഏവം ന വിധിനാ ഖല്വനേനാത്താനത്വം പുനരുപൈതി

അതിനാല്‍ ഇങ്ങനെ അറിഞ്ഞവന്‍ ഇരുവിധ സ്വഭാവമുള്ളവനാണ്; അവന്‍ ആത്മാവില്‍ തന്നെ ധ്യാനം ചെയ്യുന്നു, ആത്മാവില്‍ തന്നെ യജ്ഞം ചെയ്യുന്നു. ധ്യാനം എന്നത്, മനസ്സ് ക്രമമായി സ്ഥാപിച്ച അവസ്ഥയാണ്, പണ്ഡിതന്മാര്‍ പ്രശംസിക്കുന്നതും അതാണ്. മനസ്സ് അശുദ്ധമായാല്‍ അല്ലെങ്കില്‍ ഉച്ചിഷ്ടം കൊണ്ടു മലിനമായാല്‍, ഈ മന്ത്രം ഉച്ചരിച്ച് അതിനെ ശുദ്ധീകരിക്കണം: 'ഉച്ചിഷ്ടം കൊണ്ടോ പാപം കൊണ്ടോ, മരിച്ചവരുടെയോ പ്രസവിച്ച സ്ത്രീയുടെയോ സ്പര്‍ശം കൊണ്ടോ മലിനമായ വസ്ത്രം, അഗ്നിയും സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങളും ശുദ്ധീകരിക്കട്ടെ; എന്റെ അഹിതം ചെയ്തതും അന്നവും ശുദ്ധമാകട്ടെ.' അതിനുശേഷം, മുന്നില്‍ വെള്ളം തളിച്ച്, 'പ്രാണായ സ്വാഹാ, അപാനായ സ്വാഹാ, വ്യാനായ സ്വാഹാ, സമാനായ സ്വാഹാ, ഉദാനായ സ്വാഹാ' എന്നിങ്ങനെ അഞ്ചു പ്രാണന്മാര്‍ക്കായി അർപ്പണം നടത്തുന്നു. ശേഷിച്ച അന്നം ഉണ്ടെങ്കില്‍ വാക്ക് ഇല്ലാതെ ആഹാരം കഴിക്കുന്നു; പിന്നെ വീണ്ടും മുകളിലേക്ക് വെള്ളം തളിക്കുന്നു. വായ് കഴുകി, ആത്മയജ്ഞം അറിയുന്നവന്‍ ഈ രണ്ടു മന്ത്രങ്ങളോടുകൂടി ആത്മാവില്‍ ധ്യാനം ചെയ്യണം: 'പ്രാണൻ അഗ്നിയാണ്, പരമാത്മാവ് അഞ്ചു വായുക്കളിൽ അടങ്ങിയവനാണ്; അവൻ സന്തോഷത്തോടെ എല്ലാം സന്തോഷിപ്പിക്കട്ടെ; നീ എല്ലാം തന്നെയാണ്, നീ വൈശ്വാനരൻ, നീ ലോകം താങ്ങുന്നവൻ, എല്ലാ ഹോമങ്ങളും സകല ജീവികളും നിന്നിലേക്കു പ്രവേശിക്കട്ടെ, അവിടെ ലോകാമൃതം ഉണ്ട്.' ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ, ഈ വിധിയനുസരിച്ച്, വീണ്ടും ആഹാരമായി മാറേണ്ടി വരില്ല.

അഥാപരം വേദിതവ്യമുത്തരോ വികാരോഽസ്യാത്മയജ്ഞസ്യ യഥാന്നമന്നാദശ്ചേതി അസ്യോപവ്യാഖ്യാനം പുരുഷശ്ചേതാ പ്രധാനാന്തഃസ്ഥഃ സ ഏവ ഭോക്താ പ്രാകൃതമന്നം ഭുങ്ക്ത ഇതി തസ്യായം ഭൂതാത്മാ ഹ്യന്നമസ്യകര്താ പ്രധാനഃ തസ്മാത്ത്രിഗുണം ഭോജ്യം ഭോക്താ പുരുഷോഽന്തസ്ഥഃ അത്ര ദൃഷ്ടം നാമ പ്രത്യയമ് യസ്മാദ്ബീജസമ്ഭവാ ഹി പശവസ്തസ്മാദ്ബീജം ഭോജ്യമനേനൈവ പ്രധാനസ്യ ഭോജ്യത്വം വ്യാഖ്യാതം തസ്മാദ്ഭോക്താ പുരുഷോ ഭോജ്യാ പ്രകൃതിസ്തത്സ്ഥോ ഭുങ്ക്ത ഇതി പ്രാകൃതമന്നം ത്രിഗുണഭേദപരിണമത്വാന്മഹദാദ്യം വിശേഷാന്തം ലിങ്ഗമനേനൈവ ചതുര്ദശവിധസ്യ മാര്ഗസ്യ വ്യാഖ്യാ കൃതാ ഭവതി സുഖദുഃഖമോഹസംജ്ഞം ഹ്യന്നഭൂതമിദം ജഗത് ന ഹി ബീജസ്യ സ്വാദുപരിഗ്രഹോഽസ്തീതി യാവന്നപ്രസൂതിഃ തസ്യാപ്യേവം തിസൃഷ്വവസ്ഥാസ്വന്നത്വം ഭവതി കൌമാരം യൌവനം ജരാ പരിണമത്വാതത്ദന്നത്വമേവം പ്രധാനസ്യ വ്യക്തതാം ഗതസ്യോപലബ്ധിര്ഭവതി തത്ര ബുദ്ധ്യാദീനി സ്വാദുനി ഭവന്ത്യധ്യവസായസങ്കല്പാഭിമാനാ ഇതി അഥേന്ദ്രിയാര്ഥാന് പഞ്ചസ്വാദുനി ഭവന്തി ഏവം സര്വാണീന്ദ്രിയകര്മാണി പ്രാണകര്മാണി ഏവം വ്യക്തമന്നമവ്യക്തമന്നമ് അസ്യ നിര്ഗുണോ ഭോക്താ ഭോക്തൃത്വാച്ചൈതന്യം പ്രസിദ്ധം തസ്യ യഥാഗ്നിര്വൈ ദേവാനാമന്നദഃ സോമോഽന്നമഗ്നിനൈവാന്നമിത്യേവംവിത് സോമസംജ്ഞോഽയംഭൂതത്മാഽഗ്നിസംജ്ഞോഽപ്യവ്യക്തമുഖാ ഇതി വചനാത്പുരുഷോ ഹ്യവ്യക്തമുഖേന ത്രിഗുണം ഭുങ്ക്ത ഇതി യോ ഹൈവം വേദ സംന്യാസീ യോഗീ ചാത്മയാജീ ചേതി അഥ യദ്വന്ന കശ്ചിച്ഛൂന്യാഗാരേ കാമിന്യഃ പ്രവിഷ്ടാഃ സ്പൃശതീന്ദ്രിയാര്ഥാന് തദ്വദ് യോ ന സ്പൃശതി പ്രവിഷ്ടാന് സംന്യാസീ യോഗീ ചാത്മയാജീ ചേതി

ഇനി മറ്റൊരു കാര്യവും മനസ്സിലാക്കണം: ഈ ആത്മയജ്ഞത്തിന്റെ ഉയർന്ന രൂപം 'അന്നവും അന്നഭോക്താവും' എന്നതുപോലെയാണ്. അതിന്റെ വിശദീകരണം: പുരുഷൻ, അതായത് ചൈതന്യസ്വരൂപൻ, പ്രധാനത്തിൽ അകത്താണ്; അവനാണ് അനുഭവിക്കുന്നവൻ, പ്രകൃതിദത്തമായ അന്നം അനുഭവിക്കുന്നു. അവനു വേണ്ടി, ഈ ഭൂതാത്മാവാണ് അന്നവും അന്നം സൃഷ്ടിക്കുന്നതും, പ്രധാനവുമാണ്. അതിനാൽ, അന്നം മൂന്നു ഗുണങ്ങളുള്ളതും അനുഭവിക്കുന്നവൻ അകത്തുള്ള പുരുഷനുമാണ്. ഇവിടെ കാണുന്നവയെ 'വിഷയം' എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്; കാരണം, മൃഗങ്ങൾ വിത്തിൽ നിന്നാണ് ജനിക്കുന്നത്, അതിനാൽ വിത്താണ് അന്നം; ഇതുവഴി പ്രധാനത്തിന്റെ അന്നസ്വഭാവം വ്യക്തമാക്കുന്നു. അതിനാൽ, അനുഭവിക്കുന്നവൻ പുരുഷനും അനുഭവിക്കപ്പെടുന്നത് പ്രകൃതിയും; അവിടെ നിന്നു അവൻ അനുഭവിക്കുന്നു. പ്രകൃതിദത്തമായ അന്നം മൂന്നു ഗുണങ്ങളാൽ രൂപം മാറുന്നു, മഹത്തിൽ നിന്ന് വിശേഷം വരെ വ്യാപിക്കുന്നു, അങ്ങനെ പതിനാലു ഘടകങ്ങളുടെയും വഴി വിശദീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഈ ലോകം, അന്നരൂപമായത്, സുഖം, ദു:ഖം, മോഹം എന്നിങ്ങനെയാണ്. വിത്തിന് സ്വാദറിയുന്നില്ല, അന്നമായി മാറുമ്പോഴാണ് അതിന് സ്വാദുണ്ടാകുന്നത്. ബാല്യം, യൗവനം, വയസ്സായ കാലം എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു അവസ്ഥകളിലും അന്നസ്വഭാവം കാണാം. ഇങ്ങനെ പ്രധാനം വ്യക്തമായാൽ അതിനെ ഗ്രഹിക്കാം; അപ്പോൾ ബുദ്ധി മുതലായവ സ്വാദുള്ളവയാകുന്നു—നിശ്ചയം, സംകൽപ്പം, അഹങ്കാരം എന്നിവ. പിന്നെ ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങൾ അഞ്ചിലും സ്വാദുള്ളവയാകുന്നു. അങ്ങനെ എല്ലാ ഇന്ദ്രിയകർമ്മങ്ങളും പ്രാണകർമ്മങ്ങളും അന്നസ്വഭാവമുള്ളവയാണ്. വ്യക്തമായ അന്നവും അവ്യക്തമായ അന്നവും ഇങ്ങനെ ഉണ്ട്; അനുഭവിക്കുന്നവനു ഗുണങ്ങളില്ല, പക്ഷേ അനുഭവം ചൈതന്യത്തിലൂടെ അറിയാം. ദേവന്മാരിൽ അഗ്നിയാണ് അന്നം അനുഭവിക്കുന്നവൻ, സോമം അന്നമാണ്, അഗ്നിക്കാണ് അന്നം അർപ്പിക്കുന്നത്; അതുപോലെ ഭൂതാത്മാവിന് സോമം എന്ന പേരും അഗ്നിക്ക് അവ്യക്തമുഖം എന്ന പേരുമുണ്ട്. അതിനാൽ പുരുഷൻ അവ്യക്തമുഖത്തിലൂടെ മൂന്നു ഗുണങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവൻ സന്ന്യാസിയും യോഗിയും ആത്മയാജിയും ആകുന്നു. ഒരു ശൂന്യഗൃഹത്തിൽ സ്ത്രീകൾ കടന്നാൽ അവിടെ ആരും ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളെ സ്പർശിക്കില്ല; അതുപോലെ, അവയൊക്കെ അകത്തു കടന്നാലും അവയെ സ്പർശിക്കാത്തവൻ സന്ന്യാസിയും യോഗിയും ആത്മയാജിയും ആകുന്നു.

മറ്റൊരു സ്ഥലത്തും പറയുന്നുണ്ട്: ഈ സകലത്തിന്റെയും ഉറവിടം അന്നമാണ്; അന്നത്തിന്റെ ഉറവിടം കാലമാണ്; കാലത്തിന്റെ ഉറവിടം സൂര്യനാണ്. അതിന്റെ രൂപം ഇങ്ങനെ: നിമിഷം മുതലായ സമയങ്ങളുടെ കൂട്ടായ്മയില്‍ നിന്നുള്ള പന്ത്രണ്ടു ഭാഗങ്ങളുള്ള ഒരു വര്‍ഷം. അതില്‍ പകുതി അഗ്നിദേവന്‍റെയും പകുതി വരുണന്റെതുമാണ്; മഖം മുതല്‍ ശ്രവിഷ്ഠയുടെ മധ്യവരെ അഗ്നിയുടെ ഭാഗം, അതിനുശേഷം ശ്രവിഷ്ഠയുടെ അവസാനം വരെ സോമയുടെ ഭാഗം, ഓരോന്നും ഒന്‍പതു ഭാഗങ്ങളായി വിഭജിച്ചിരിക്കുന്നു. അതിന്റെ സൂക്ഷ്മത കൊണ്ടാണ് ഇത് അളവാകുന്നത്; ഇതുവഴിയാണ് കാലം അളക്കപ്പെടുന്നത്. അളവ് ഇല്ലാതെ അളക്കേണ്ട വസ്തുവിനെ അറിയാന്‍ കഴിയില്ല; അളക്കേണ്ടത് വ്യത്യാസം കൊണ്ടാണ് അളവാകുന്നത്, സ്വയം അറിയുന്നതിനായി. അതുകൊണ്ടാണ് പറയുന്നത്: കാലത്തിന്റെ എത്ര ഭാഗങ്ങളുണ്ടോ, അത്രയിലും അവന്‍ സഞ്ചരിക്കുന്നു. കാലത്തെ ബ്രഹ്മം എന്നു കരുതി ആരാധിക്കുന്നവനില്‍ നിന്ന് കാലം വളരെ ദൂരെയ്ക്ക് മാറിപ്പോകുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് പറയുന്നത്: കാലത്തില്‍ നിന്നാണ് ജീവികള്‍ ഉരുവാകുന്നത്, കാലത്തിലൂടെയാണ് വളരുന്നത്, കാലത്തിലാണ് ലയിക്കുന്നത്; കാലം രൂപമുള്ളതും രൂപമില്ലാത്തതുമാണ്.

ആദിയിൽ ബ്രഹ്മം മാത്രമേ ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ. അതിന് കിഴക്കും തെക്കും പടിഞ്ഞാറും വടക്കും മുകളിലും താഴെയും എല്ലായിടത്തും അതിരില്ലാത്തത്. അതിന് കിഴക്കോ മറ്റേതെങ്കിലും ദിശകളോ ഇല്ല; കയറ്റവും ഇറക്കവും എന്നിങ്ങനെയുള്ള പരിധികളും ഇല്ല. ഇതാണ് പരമാത്മാവ്, അളവറ്റത്, ചിന്തിക്കാനാവാത്തത്, വിചാരിക്കാനാവാത്തത്. ഇതാണ് ആകാശസ്വഭാവമുള്ള ആത്മാവ്, എല്ലാം ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഒരേ ഒരാൾ, എല്ലായ്പ്പോഴും ജാഗരൂകനായിരിക്കുന്നവൻ. ഈ ആകാശത്തിൽ നിന്നാണ് ഈ ആത്മാവ് എല്ലാം ബോധിപ്പിക്കുന്നത്; ഇതിലൂടെയാണ് ധ്യാനം നടക്കുന്നത്; എല്ലാം ഇതിലേക്കാണ് തിരിച്ചു പോകുന്നത്. അതിന്റെ പ്രകാശമുള്ള രൂപം സൂര്യനിൽ പ്രകാശിക്കുന്നതും, പുകയില്ലാത്ത അഗ്നിയിൽ ജ്വലിക്കുന്നതും, വയറ്റിനുള്ളിലെ ഏറ്റവും തെളിഞ്ഞ വെളിച്ചവും, ഭക്ഷണം പാകം ചെയ്യുന്നതും ആത്മാവാണ്. അതിനാൽ പറയപ്പെടുന്നു: അഗ്നിയിലുണ്ടാവുന്നതും, ഹൃദയത്തിൽ ഉള്ളതും, സൂര്യനിൽ ഉള്ളതും എല്ലാം ഒരേ ആത്മാവാണ്. ഇത് അറിയുന്നവൻ ഏകത്വം പ്രാപിക്കുന്നു.

മൈത്രായണീയോപനിഷദ്