മൈത്രായണീയോപനിഷദ്

തമോ വാ ഇദമേകമാസ തത്പശ്ചാത്പരേണേരിതം വിഷയത്വം പ്രയാത്യേതദ്വൈ രജസോ രൂപം തദ്രജഃ ഖല്വീരിതം വിഷമത്വം പ്രയാത്യേതദ്വൈ തമസോ രൂപം തത്തമഃ ഖല്വീരിതം തമസഃ സമ്പ്രാസ്രവത്യേതദ്വൈ സത്ത്വസ്യ രൂപം തത്സത്ത്വമേവേരിതം തത്സത്ത്വാത്സമ്പ്രാസ്രവത്സോംഽശോഽയം യശ്ചേതനമാത്രഃ പ്രതിപുരുഷം ക്ഷേത്രജ്ഞഃ സങ്കല്പാധ്യവസായാഭിമാനലിങ്ഗഃ പ്രജാപതിസ്തസ്യ പ്രോക്താ അഗ്ര്യാസ്തനവോ ബ്രഹ്മാ രുദ്രോ വിഷ്ണുരിത്യഥ യോ ഹ ഖലു വാവാസ്യ രാജസോംഽശോഽസൌ സ യോഽയം ബ്രഹ്മാഥ യോ ഹ ഖലു വാവാസ്യ താമസോംഽശോഽസൌ സ യോഽയം രുദ്രോഽഥ യോ ഹ ഖലു വാവാസ്യ സാത്വികോംഽശോഽസൌ സ ഏവം വിഷ്ണുഃ സ വാ ഏഷ ഏകസ്ത്രിധാഭൂതോഽഷ്ടധൈകാദശധാ ദ്വാദശധാപരിമിതധാ ചോദ്ഭൂത ഉദ്ഭൂതത്വാദ്ഭൂതേഷു ചരതി പ്രതിഷ്ഠാ സര്വഭൂതാനാമധിപതിര്ബഭൂവേത്യസാവാത്മാന്തര്ബഹിശ്ചാന്തര്ബഹിസ് ഹ്ച

ആദ്യത്തിൽ എല്ലാം അന്ധകാരം മാത്രമായിരുന്നു. പിന്നെ പരമാത്മാവിന്റെ പ്രേരണയിൽ അത് ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളിലേക്കു മാറി; അതാണ് രാജോഗുണത്തിന്റെ രൂപം. ആ രാജസികം ഉണർത്തപ്പെട്ടപ്പോൾ വൈരുദ്ധ്യത്തിലേക്കു മാറി; അതാണ് തമോഗുണത്തിന്റെ രൂപം. ആ തമസ്സ് ഉണർത്തപ്പെട്ടപ്പോൾ സത്ത്വഗുണത്തിലേക്കു ഒഴുകി; അതാണ് സത്ത്വത്തിന്റെ രൂപം. ഈ ശുദ്ധബോധം ഓരോ വ്യക്തിയിലും ഉള്ള ക്ഷേത്രജ്ഞനാണ്, മനസ്സും നിർണയവും അഹങ്കാരവും അടയാളമായുള്ള പ്രജാപതിയാണ്. അവന്റെ പ്രധാന രൂപങ്ങൾ ബ്രഹ്മാവ്, രുദ്രൻ, വിഷ്ണു എന്നിങ്ങനെയാണ്. രാജസികഭാഗം ബ്രഹ്മാവാണ്, തമസികഭാഗം രുദ്രനാണ്, സാത്ത്വികഭാഗം വിഷ്ണുവാണ്. ഇങ്ങനെ ഒരേ ആത്മാവ് മൂന്നായി, എട്ടായി, പതിനൊന്നായി, പന്ത്രണ്ടായി, അനന്തമായ രൂപങ്ങളിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; അവൻ എല്ലാ ജീവികളിലും സഞ്ചരിക്കുന്നു, എല്ലായിടത്തും നിലകൊള്ളുന്നു, എല്ലാ ജീവികളുടെ അധിപനാണ്. ഈ ആത്മാവ് അകത്തും പുറത്തും നിലകൊള്ളുന്നു.

ചതുര്ഥഃ പ്രപാഠകഃ ॥ ദ്വിധാ വാ ഏഷ ആത്മാനം ബിഭര്ത്യയം യഃ പ്രാണോ യശ്ചാസാവാദിത്യോഽഥ ദ്വൌ വാ ഏതാവാസ്താം പഞ്ചധാ നാമാന്തര്ബഹിശ്ചാഹോരാത്രേ തൌ വ്യാവര്തേതേ അസൌ വാ ആദിത്യോ ബഹിരാത്മാന്തരാത്മാ പ്രാണോ ബഹിരാത്മാ ഗത്യാന്തരാത്മനാനുമീയതേ । ഗതിരിത്യേവം ഹ്യാഹ യഃ കശ്ചിദ്വിദ്വാനപഹതപാപ്മാധ്യക്ഷോഽവദാതമനാസ്തന്നിഷ്ഠ ആവൃത്തചക്ഷുഃ സോഽന്തരാത്മാഗത്യാ ബഹിരാത്മനോഽനുമീയതേ ഗതിരിത്യേവം ഹ്യാഹാഥ യ ഏഷോഽന്തരാദിത്യേ ഹിരണ്മയഃ പുരുഷോ യഃ പശ്യതി മാം ഹിരണ്യവത്സ ഏഷോഽന്തരേ ഹൃത്പുഷ്കര ഏവാശ്രിതോഽന്നമത്തി

നാലാം ഭാഗം: ഈ ആത്മാവ് രണ്ടുവിധത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു: ഒരു ഭാഗം പ്രാണനായി, മറ്റേ ഭാഗം സൂര്യനായി. ഇവ രണ്ടും അകത്തും പുറത്തും, പകൽ-രാത്രി എന്നിങ്ങനെയാണ്; ഇവ പരസ്പരം മാറുന്നു. സൂര്യൻ പുറത്തുള്ള ആത്മാവാണ്, പ്രാണൻ അകത്തുള്ള ആത്മാവാണ്; അകത്തുള്ള ആത്മാവിന്റെ ചലനത്തിലൂടെ പുറത്തുള്ളത് മനസ്സിലാക്കാം. ചലനമാണെന്ന് പറയുന്നു. ആരെങ്കിലും ജ്ഞാനിയാകുകയും പാപരഹിതനായി, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ച്, മനസ്സു ശുദ്ധമായി, ഭക്തിയോടെ, കണ്ണുകൾ അകത്തേക്ക് തിരിച്ച്, ആത്മാവിൽ നിലകൊള്ളുകയാണെങ്കിൽ, അകത്തുള്ള ആത്മാവിന്റെ ചലനത്തിലൂടെ പുറത്തുള്ളത് മനസ്സിലാക്കാം. അങ്ങനെ ചലനമാണെന്ന് പറയുന്നു. സൂര്യനിൽ ഉള്ള സ്വർണ്ണമയപുരുഷൻ എന്നെ സ്വർണ്ണം പോലെ കാണുന്നു; അവൻ ഹൃദയത്തിലെ താമരയിൽ വസിച്ച് അന്നം ആസ്വദിക്കുന്നു.

അഥ യ ഏഷോഽന്തരേ ഹൃത്പുഷ്കര ഏവാശ്രിതോഽന്നമത്തി സ ഏഷോഽഗ്നിര്ദിവി ശ്രിതഃ സൌരഃ കാലാഖ്യോഽദൃശ്യഃ സര്വഭൂതാന്നമത്തി കഃ പുഷ്കരഃ കിമയം വേദ വാ വ തത്പുഷ്കരം യോഽയമാകാശോഽസ്യേമാശ്ചതസ്രോ ദിശശ്ചതസ്ര ഉപദിശഃ സംസ്ഥാ അയമര്വാഗഗ്നിഃ പരത ഏതൌ പ്രാണാദിത്യാവേതാവുപാസീതോമിത്യക്ഷരേണ വ്യാഹൃതിഭിഃ സാവിത്ര്യാ ചേതി

ഹൃദയത്തിലെ താമരയിൽ വസിച്ച് അന്നം ആസ്വദിക്കുന്നവൻ ആകാശത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന അഗ്നിയാണ്, സൂര്യസ്വരൂപൻ, കാലം എന്നറിയപ്പെടുന്ന, ദൃശ്യരഹിതൻ, എല്ലാ ജീവികളുടെയും അന്നം ആസ്വദിക്കുന്നവൻ. താമരം എന്താണ്? അതെന്തുകൊണ്ടാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്? ആ താമരം ആകാശമാണ്, നാലു ദിശകളും നാലു ഇടദിശകളും അതിന്റെ ദളങ്ങളാണ്. ഇവിടെ അഗ്നി മുന്നോട്ട് സഞ്ചരിക്കുന്നു; ഇവയാണ് പ്രാണനും സൂര്യനും. ഇവയെ അക്ഷരവും സാവിത്രി മന്ത്രവും ഉപയോഗിച്ച് ഉപാസിക്കണം.

ദ്വേ വാവ ബ്രഹ്മണോ രൂപേ മൂര്തം ചാമൂര്തം ചാഥ യന്മൂര്തം തദസത്യം യദമൂര്തം തത്സത്യം തദ്ബ്രഹ്മ യദ്ബ്രഹ്മ തജ്ജ്യോതിര്യജ്ജ്യോതിഃ സ ആദിത്യഃ സ വാ ഏഷ ഓമിത്യേതദാത്മാ സ ത്രേധാത്മാനം വ്യകുരുത ഓമിതി തിസ്രോ മാത്രാ ഏതാഭിഃ സര്വമിദമോതം പ്രോതം ചൈവാസ്മിന്നിത്യേവം ഹ്യാഹൈതദ്വാ ആദിത്യ ഓമിത്യേവം ധ്യായംസ്തഥാത്മാനം യുഞ്ജീതേതി

ബ്രഹ്മാവിന് രണ്ട് രൂപങ്ങളുണ്ട്: രൂപമുള്ളതും രൂപമില്ലാത്തതും. രൂപമുള്ളത് അസത്യമാണ്; രൂപമില്ലാത്തത് സത്യമാണ്. അതാണ് ബ്രഹ്മാവ്. ആ ബ്രഹ്മാവാണ് പ്രകാശം; ആ പ്രകാശമാണ് സൂര്യൻ. ഈ ആത്മാവാണ് 'ഓം' എന്ന അക്ഷരത്തിൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. അവൻ തന്റെ ആത്മാവിനെ മൂന്നായി വിഭജിച്ചു; 'ഓം' എന്നതിൽ മൂന്ന് അക്ഷരങ്ങളുണ്ട്. ഇതിലൂടെയാണ് എല്ലാം ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ട് സൂര്യനെ 'ഓം' എന്ന അക്ഷരത്തിൽ ധ്യാനിച്ച് ആത്മാവിനെ അതിൽ ഏകീകരിക്കണം.

അഥാന്യത്രാപ്യുക്തമഥ ഖലു യ ഉദ്ഗീഥഃ സ പ്രണവോ യഃ പ്രണവഃ സ ഉദ്ഗീഥ ഇത്യസാവാദിത്യ ഉദ്ഗീഥ ഏവ പ്രണവ ഇത്യേവം ഹ്യാഹോദ്ഗീഥഃ പ്രണവാഖ്യം പ്രണേതാരം നാമരൂപം വിഗതനിദ്രം വിജരമവിമൃത്യും പുനഃ പഞ്ചധാ ജ്ഞേയം നിഹിതം ഗുഹായാമിത്യേവം ഹ്യാഹോര്ധ്വമൂലം വാ ആബ്രഹ്മശാഖാ ആകാശവായ്വഗ്ന്യുദകഭൂമ്യാദയ ഏകേനാത്തമേതദ്ബ്രഹ്മ തത്തസ്യൈതത്തേ യദസാവാദിത്യ ഓമിത്യേതദക്ഷരസ്യ ചൈതത്തസ്മാദോമിത്യനേനൈതദുപാസീതാജസ്രമിത്യേകോഽസ്യ രസം ബോധയീത ഇത്യേവം ഹ്യാഹൈതദേവാക്ഷരം പുണ്യമേതദേവാക്ഷരം ജ്ജ്ഞാത്വാ യോ യദിച്ഛതി തസ്യ തത്

മറ്റിടത്തും പറയപ്പെടുന്നത്: ഉദ്ഗീതം എന്നത് പ്രണവമാണ്; പ്രണവം ഉദ്ഗീതമാണ്. സൂര്യൻ ഉദ്ഗീതമാണ്; ഉദ്ഗീതം പ്രണവം തന്നെയാണ്. ഉദ്ഗീതം എന്നത് പ്രണവം എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്ന നേതാവും, നാമരൂപമുള്ളതും, ഉറക്കം ഇല്ലാത്തതും, വൃദ്ധിയില്ലാത്തതും, മരണരഹിതവുമാണ്; വീണ്ടും അഞ്ചുവിധത്തിൽ, ഗുഹയിൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നതായും അറിയണം. അതിന്റെ വേരുകൾ മുകളിലായി, ശാഖകൾ ബ്രഹ്മാവിലേക്കും ആകാശം, വായു, അഗ്നി, ജലം, ഭൂമി എന്നിവയിലേക്കും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു; ഒറ്റതായുള്ളത് എല്ലാം ആസ്വദിക്കുന്നു—ഇത് ബ്രഹ്മാവാണ്. അതിന്റെ തേജസ് സൂര്യനാണ്; ഈ അക്ഷരത്തിന്റെ സാരം അതാണ്. അതുകൊണ്ട് 'ഓം' എന്ന അക്ഷരത്തിൽ ഉപാസിക്കണം. അവൻ മാത്രമാണ് അതിന്റെ രുചി ഉണർത്തുന്നത്. ഈ അക്ഷരം പുണ്യവുമാണ്, ജ്ഞാനവുമാണ്. ഈ അക്ഷരം അറിഞ്ഞാൽ ആഗ്രഹിക്കുന്നതെല്ലാം ലഭിക്കും.

അഥാന്യത്രാപ്യുക്തം സ്തനയത്യേപാസ്യ തനൂര്യാ ഓമിതി സ്ത്രീപുംനപുംസകമിതി ലിങ്ഗവത്യേഷാഥാഗ്നിര്വായുരാദിത്യ ഇതി ഭാസ്വത്യേഷാഥ രുദ്രോ വിഷ്ണുരിത്യധിപതിരിത്യേഷാഥ ഗാര്ഹപത്യോ ദക്ഷണാഗ്നിരാഹവനീയ ഇതി മുഖവത്യേഷാഥ ഋഗ്യജുഃസാമേതി വിജാനാത്യേഷഥ ഭൂര്ഭുവസ്വരിതി ലോകവത്യേഷാഥ ഭൂതം ഭവ്യം ഭവിഷ്യദിതി കാലവത്യേഷാഥ പ്രാണോഽഗ്നിഃ സൂര്യഃ ഇതി പ്രതാപവത്യേഷാഥാന്നമാപശ്ചന്ദ്രമാ ഇത്യാപ്യായനവത്യേഷാഥ ബുദ്ധിര്മനോഽഹങ്കാര ഇതി ചേതനവത്യേഷാഥ പ്രാണോഽപാനോ വ്യാന ഇതി പ്രാണവത്യേകേ ത്യജാമീത്യുക്തൈതാഹ പ്രസ്തോതാര്പിതാ ഭവതീത്യേവം ഹ്യാഹൈതദ്വൈ സത്യകാമ പരം ചാപരം ച യദോമിത്യേതദക്ഷരമിതി

മറ്റിടത്തും പറയപ്പെടുന്നു: ഇടിമുഴങ്ങുന്നു, അതിന്റെ ശരീരം 'ഓം' ആണ്, സ്ത്രീ, പുരുഷൻ, നപുംസകം എന്നിങ്ങനെയുള്ള ലിംഗങ്ങളോടുകൂടിയതാണ്; അതാണ് അഗ്നി, വായു, സൂര്യൻ, പ്രകാശമുള്ളത്; അതാണ് രുദ്രൻ, വിഷ്ണു, അധിപൻ; അതാണ് ഗാർഹപത്യാഗ്നി, ദക്ഷിണാഗ്നി, ആഹവനീയാഗ്നി, മുഖമുള്ളത്; അതാണ് ഋഗ്, യജുർ, സാമം, ജ്ഞാനമുള്ളത്; അതാണ് ഭൂ, ഭുവ, സ്വർ, ലോകങ്ങളോടുകൂടിയത്; അതാണ് ഭൂതം, ഭവ്യം, ഭാവി, കാലത്തോടുകൂടിയത്; അതാണ് പ്രാണൻ, അഗ്നി, സൂര്യൻ, താപമുള്ളത്; അതാണ് അന്നം, ജലം, ചന്ദ്രൻ, പോഷകശക്തിയുള്ളത്; അതാണ് ബുദ്ധി, മനസ്സ്, അഹങ്കാരം, ചൈതന്യമുള്ളത്; അതാണ് പ്രാണൻ, അപാനൻ, വ്യാനൻ, ശ്വാസമുള്ളത്; ചിലർ പറയുന്നു, 'ഞാൻ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു' എന്ന്; അങ്ങനെ പ്രസ്തോതാവിന് സമർപ്പിതമായിരിക്കുന്നു. സത്യകാമനേ, പരവും അപരവും 'ഓം' എന്ന അക്ഷരത്തിൽ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു.

അഥ വ്യാത്തം വാ ഇദമാസീത്സത്യം പ്രജാപതിസ്തപസ്തപ്ത്വാ അനുവ്യാഹരദ്ഭൂര്ഭുവഃസ്വരിത്യേഷാ ഹാഥ പ്രജാപതേഃ സ്ഥവിഷ്ഠാ തനൂര്വാ ലോകവതീതി സ്വരിത്യസ്യാഃ ശിരോ നാഭിര്ഭുവോ ഭൂഃ പാദാ ആദിത്യശ്ചക്ഷുരായത്തഃ പുരുഷസ്യ മഹതോ മാത്രാശ്ചക്ഷുഷാ ഹ്യയം മാത്രാശ്ചരിതി സത്യം വൈ ചക്ഷുരക്ഷിണ്യുപസ്ഥിതോ ഹി പുരുഷഃ സര്വാര്ഥേഷു വദത്യേതസ്മാദ്ഭൂര്ഭുവഃസ്വരിത്യുപാസീതാന്നം ഹി പ്രജാപതിര്വിശ്വാത്മാ വിശ്വചക്ഷുരിവോപാസിതോ ഭവതീത്യേവം ഹ്യാഹൈഷാ വൈ പ്രജാപതിര്വിശ്വഭൃത്തനൂരേതസ്യാമിദം സര്വമന്തര്ഹിതമസ്മിॅംശ്ച സര്വസ്മിന്നേഷാന്തര്ഹിതേതി തസ്മാദേഷോപാസീതേതി

ഇനി, പ്രജാപതി തപസ്സു ചെയ്തശേഷം 'ഭൂഃ, ഭുവഃ, സ്വഃ' എന്ന് ഉച്ചരിച്ചു. ഇവയാണ് പ്രജാപതിയുടെ ഏറ്റവും വലിയ രൂപങ്ങൾ, ലോകങ്ങളോടുകൂടിയവ. 'സ്വഃ' അതിന്റെ തല, 'ഭുവഃ' അതിന്റെ നാഭി, 'ഭൂഃ' അതിന്റെ പാദങ്ങൾ; സൂര്യൻ കണ്ണാണ്, മഹാപുരുഷന്റെ അളവിൽ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. കണ്ണിലൂടെ ഈ അളവ് സഞ്ചരിക്കുന്നു. കണ്ണ് സത്യമാണ്; പുരുഷൻ എല്ലായിടത്തും നിലകൊള്ളുന്നു. അതുകൊണ്ട് 'ഭൂഃ, ഭുവഃ, സ്വഃ' എന്നത് ഉപാസിക്കണം. പ്രജാപതി, ലോകത്തിന്റെ ആത്മാവും കണ്ണുമാണ്, അങ്ങനെ ഉപാസിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ പ്രജാപതി ലോകഭാരവാഹിയാണ്; അതിൽ എല്ലാം ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. എല്ലാം അതിൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് അതിനെ ഉപാസിക്കണം.

തത്സവിതുര്വരേണ്യമിത്യസൌ വാ ആദിത്യഃ സവിതാ സ വാ ഏവം പ്രവരണായ ആത്മകാമേനേത്യാഹുര്ബ്രഹ്മവാദിനോഽഥ ഭര്ഗോ ദേവസ്യ ധീമഹീതി സവിതാ വൈ തേഽവസ്ഥിതാ യോഽസ്യ ഭര്ഗഃ കം സഞ്ചിതയാമീത്യാഹുര്ബ്രഹ്മവാദിനോഽഥ ധിയോ യോ നഃ പ്രചോദയാദിതി ബുദ്ധയോ വൈ ധിയസ്താ യോഽസ്മാകം പ്രചോദയാദിത്യാഹുര്ബ്രഹ്മവാദിനോഽഥ ഭര്ഗ ഇതി യോ ഹ വാ അസ്മിന്നാദിത്യേ നിഹിതസ്താരകേഽക്ഷിണി ചൈഷ ഭര്ഗാഖ്യോ ഭാഭിര്ഗതിരസ്യ ഹീതി ഭര്ഗോ ഭര്ജതി വൈഷ ഭര്ഗ ഇതി ബ്രഹ്മവാദിനോഽഥ ഭര്ഗ ഇതി ഭാസയതീമാॅംല്ലോകാനിതി രഞ്ജയതീമാനി ഭൂതാനി ഗച്ഛത ഇതി ഗച്ഛത്യസ്മിന്നാഗച്ഛത്യസ്മാ ഇമാഃ പ്രജാസ്തസ്മാദ്ഭാരകത്വാദ്ഭര്ഗഃ ശത്രൂന്സൂയമാനത്വാത്സൂര്യഃ സവ്നാത്സവിതാ ദാനാദാദിത്യഃ പവനാത്പാവമാനോഽഥായോഽഥായനാദാദിത്യ ഇത്യേവം ഹ്യാഹ ഖല്വാത്മനാത്മാമൃതാഖ്യശ്ചേതാ മന്താ ഗന്താ സ്രഷ്ടാ നന്ദയിതാ കര്താ വക്താ രസയിതാ ഘ്രാതാ സ്പര്ശയിതാ ച വിഭുവിഗ്രഹേ സന്നിഷ്ഠാ ഇത്യേവം ഹ്യാഹാഥ യത്ര ദ്വൈതീഭൂതം വിജ്ഞാനം തത്ര ഹി ശൃണോതി പശ്യതി ജിഘ്രതീതി രസയതേ ചൈവ സ്പര്ശയതി സര്വമാത്മാ ജാനീതേതി യത്രാദ്വൈതീഭൂതം വിജ്ഞാനം കാര്യകാരണനിര്മുക്തം നിര്വചനമനൌപമ്യം നിരുപാഖ്യം കിം തദങ്ഗ വാച്യമ്

'തത് സവിചുർ വരേണ്യം'—ആ സൂര്യനാണ് സവിചു. അതുകൊണ്ടാണ് ബ്രഹ്മജ്ഞാനികൾ 'സ്വയം തിരഞ്ഞെടുക്കാനാണ്' എന്ന് പറയുന്നത്. 'ഭർഗോ ദേവസ്യ ധീമഹി'—സവിചു നിലകൊള്ളുന്നു; അവന്റെ തേജസ്, ബ്രഹ്മജ്ഞാനികൾ 'ഞാൻ അത് സമ്പാദിക്കട്ടെ' എന്ന് പറയുന്നു. 'ധിയോ യോ നഃ പ്രചോദയാത്'—ബുദ്ധികൾ ധിയുകളാണ്; അവയെ പ്രചോദിപ്പിക്കട്ടെ എന്ന് ബ്രഹ്മജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു. 'ഭർഗ'—സൂര്യനിൽ നിലകൊള്ളുന്ന, നക്ഷത്രക്കണ്ണിൽ ഉള്ളത്, അതാണ് ഭർഗം എന്ന് പറയുന്നു; അതിന്റെ പ്രകാശം കൊണ്ടാണ് അവന്റെ ചലനം. ഭർഗം ദഹിപ്പിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് ഭർഗം എന്ന് ബ്രഹ്മജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു. ഭർഗം ലോകങ്ങളെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു, ഈ ഭൂതങ്ങളെ വർണ്ണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കുന്നു; ഇവ അവനിലേക്കു പോകുന്നു, പോകുന്നില്ല, ഈ സൃഷ്ടികൾ. അതുകൊണ്ട് ഭാരം വഹിക്കുന്നതുകൊണ്ട് ഭർഗം; ശത്രുക്കളെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നതുകൊണ്ട് സൂര്യൻ; പ്രേരിപ്പിക്കുന്നതുകൊണ്ട് സവിചു; നൽകുന്നതുകൊണ്ട് ആദിത്യൻ; ശുദ്ധിപ്പിക്കുന്നതുകൊണ്ട് പാവമാനൻ; പോകുന്നതുകൊണ്ട് ആദിത്യൻ. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെടുന്നു: സ്വയം, അമൃതം, ചിന്തകൻ, യാത്രക്കാരൻ, സ്രഷ്ടാവ്, സന്തോഷം നൽകുന്നവൻ, പ്രവർത്തകൻ, സംസാരിക്കുന്നവൻ, രുചി അനുഭവിക്കുന്നവൻ, വാസനയറിയുന്നവൻ, സ്പർശിക്കുന്നവൻ എന്നിങ്ങനെയുള്ളവൻ സർവ്വവ്യാപിയായ രൂപത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെടുന്നു: ഇരട്ടമായുള്ള ജ്ഞാനം ഉള്ളിടത്ത് കേൾക്കുന്നു, കാണുന്നു, വാസനയറിയുന്നു, രുചി അനുഭവിക്കുന്നു, സ്പർശിക്കുന്നു, എല്ലാം ആത്മാവിലൂടെ അറിയുന്നു. അദ്വൈതമായ ജ്ഞാനം ഉള്ളിടത്ത്, കാരണഫലങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതമായത്, വിവരണരഹിതം, ഉപമയില്ലാത്തത്, വിവരണശേഷിയില്ലാത്തത്—അത് എന്ത് എന്ന് പറയാൻ കഴിയില്ല.

ഏഷ ഹി ഖല്വാത്മേശാനഃ ശംഭുര്ഭവോ രുദ്രഃ പ്രജാപതിര്വിശ്വസൃഡ്ഢിരണ്യഗര്ഭഃ സത്യം പ്രാണോ ഹംസഃ ശാന്തോ വിഷ്ണുര്നാരായണോഽര്കഃ സവിതാ ധാതാ സമ്രാഡിന്ദ്ര ഇന്ദുരിതി യ ഏഷ തപത്യഗ്നിനാ പിഹിതഃ സഹസ്രാക്ഷേണ ഹിരണ്മയേനാനന്ദേനൈഷ വാവ വിജിജ്ഞാസിതവ്യോഽന്വേഷ്ടവ്യഃ സര്വഭൂതേഭ്യോഽഭയം ദത്ത്വാരണ്യം ഗത്വാഥ ബഹിഃകൃതേന്ദ്രിയാര്ഥാന്സ്വശരീരാദുപലഭതേഽഥൈനമിതി വിശ്വരൂപം ഹരിണം ജാതവേദസം പരായണം ജ്യോതിരേകം തപന്തമ് । സഹസ്രരശ്മിഃ ശതധാ വര്തമാനഃ പ്രാണഃ പ്രജാനാമുദയത്യേഷ സൂര്യഃ

ഇവൻ തന്നെയാണ് ആത്മാവിന്റെ ഈശ്വരൻ: ശംഭു, ഭവ, രുദ്രൻ, പ്രജാപതി, ലോകസ്രഷ്ടാവ്, ഹിരണ്യഗർഭൻ, സത്യം, പ്രാണൻ, ഹംസൻ, ശാന്തൻ, വിഷ്ണു, നാരായണൻ, അർക്കൻ, സവിചു, ധാതാവ്, സാമ്രാട്ട്, ഇന്ദ്രൻ, ഇന്ദ്രു (ചന്ദ്രൻ). അഗ്നിയിൽ മറഞ്ഞ്, ആയിരം കിരണങ്ങളോടെ, സ്വർണ്ണമയനായി, ആനന്ദത്തോടെ പ്രകാശിക്കുന്നവനാണ് അവൻ. അവനെ അന്വേഷിക്കണം, അറിയണം. എല്ലാ ജീവികൾക്കും ഭയരഹിതം നൽകി, കാടിലേക്ക് പോയി, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ പുറത്തുള്ള വസ്തുക്കളിൽ നിന്ന് പിൻവലിച്ച്, സ്വന്തം ശരീരത്തിൽ അവനെ അനുഭവിക്കുന്നു. പിന്നെ ഈ സർവ്വരൂപിയായ ഹരിണൻ, സ്വർണ്ണമയനായ ജാതവേദസ്സ്, പരമമായ ഏകപ്രകാശം, ആയിരം കിരണങ്ങളോടെ, നൂറു വഴികളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവൻ, പ്രാണൻ ജീവികളിൽ ഉദയിക്കുന്നു—ഇവൻ സൂര്യനാണ്.

ഇതി പഞ്ചമഃ പ്രപാഠകഃ ॥ । അഥ പ്രപാഠക ൬ । ദ്വിധാ വാ ഏഷ ആത്മാനം ബിഭര്ത്യയം യഃ പ്രാണോ യശ്ചാസാ ആദിത്യോഽഥ ദ്വൌ വാ ഏതാ അസ്യ പന്ഥാനാ അന്തര്ബഹിശ്ചാഹോരാത്രേണൈതൌ വ്യാവര്തേതേ അസൌ വാ ആദിത്യോ ബഹിരാത്മാന്തരാത്മാ പ്രാണോഽതോ ബഹിരാത്മക്യാ ഗത്യാന്തരാത്മനോഽനുമീയതേ ഗതിരിത്യേവം ഹി ആഹാഥ യഃ കശ്ചിദ്വിദ്വാനപഹതപാപ്മാഽക്ഷാധ്യക്ഷോഽവദാതമനാസ്തന്നിഷ്ഠ ആവൃത്തചക്ഷുഃ സോ അന്തരാത്മക്യാ ഗത്യാ ബഹിരാത്മനോഽനുമീയതേ ഗതിരിത്യേവം ഹ ആഹ അഥ യ ഏഷോഽന്തരാദിത്യേ ഹിരണ്മയഃ പുരുഷോ യഃ പശ്യതീമാം ഹിരണ്യവസ്ഥാത് സ ഏഷോഽന്തരേ ഹൃത്പുഷ്കര ഏവാശ്രിതോഽന്നമത്തി

ഇതോടെ അഞ്ചാം ഭാഗം അവസാനിക്കുന്നു. ഇനി ആറാം ഭാഗം: ഈ ആത്മാവ് രണ്ടുവിധത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു: പ്രാണനായി, സൂര്യനായി. ഇവ രണ്ടും അതിന്റെ വഴികളാണ്, അകത്തും പുറത്തും, പകൽ-രാത്രി എന്നിങ്ങനെയാണ്; ഇവ പരസ്പരം മാറുന്നു. സൂര്യൻ പുറത്തുള്ള ആത്മാവാണ്, പ്രാണൻ അകത്തുള്ള ആത്മാവാണ്; അകത്തുള്ള ആത്മാവിന്റെ ചലനത്തിലൂടെ പുറത്തുള്ളത് മനസ്സിലാക്കാം. ചലനമാണെന്ന് പറയുന്നു. ആരെങ്കിലും ജ്ഞാനിയാകുകയും പാപരഹിതനായി, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ച്, മനസ്സു ശുദ്ധമായി, ഭക്തിയോടെ, കണ്ണുകൾ അകത്തേക്ക് തിരിച്ച്, ആത്മാവിൽ നിലകൊള്ളുകയാണെങ്കിൽ, അകത്തുള്ള ആത്മാവിന്റെ ചലനത്തിലൂടെ പുറത്തുള്ളത് മനസ്സിലാക്കാം. അങ്ങനെ ചലനമാണെന്ന് പറയുന്നു. സൂര്യനിൽ ഉള്ള സ്വർണ്ണമയപുരുഷൻ എന്നെ സ്വർണ്ണം പോലെ കാണുന്നു; അവൻ ഹൃദയത്തിലെ താമരയിൽ വസിച്ച് അന്നം ആസ്വദിക്കുന്നു.

അഥ യ ഏഷോഽന്തരേ ഹൃത്പുഷ്കര ഏവാശ്രിതോഽന്നമത്തി സ ഏഷോഽഗ്നിര്ദിവി ശ്രിതഃ സൌരഃ കാലാഖ്യോഽദൃശ്യഃ സര്വഭൂതാന്യന്നമത്തീതി കഃ പുഷ്കരഃ കിംമയോ വേതി ഇഅദം വാ വ തത്പുഷ്കരം യോഽയമാകാശോഽസ്യേമാഃ ചതസ്രോ ദിശശ്ചതസ്ര ഉപദിശോ ദലസംസ്ഥാ ആസമര്വാഗ്വിചരത ഏതൌ പ്രാണാദിത്യാ ഏതാ ഉപാസിതോമിത്യേതദക്ഷരേണ വ്യാഹൃതിഭിഃ സാവിത്ര്യാ ചേതി

ഹൃദയത്തിലെ താമരയിൽ വസിച്ച് അന്നം ആസ്വദിക്കുന്നവൻ ആകാശത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന അഗ്നിയാണ്, സൂര്യസ്വരൂപൻ, കാലം എന്നറിയപ്പെടുന്ന, ദൃശ്യരഹിതൻ, എല്ലാ ജീവികളുടെയും അന്നം ആസ്വദിക്കുന്നവൻ. താമരം എന്താണ്? അതെന്തുകൊണ്ടാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്? ആ താമരം ആകാശമാണ്, നാലു ദിശകളും നാലു ഇടദിശകളും അതിന്റെ ദളങ്ങളാണ്. ഇവിടെ അഗ്നി മുന്നോട്ട് സഞ്ചരിക്കുന്നു; ഇവയാണ് പ്രാണനും സൂര്യനും. ഇവയെ അക്ഷരവും സാവിത്രി മന്ത്രവും ഉപയോഗിച്ച് ഉപാസിക്കണം.

ദ്വേ വാവ ബ്രഹ്മണോ രൂപേ മൂര്തം ചാമൂര്തം ച । അഥ യന്മൂര്തം തദസത്യമ് യദമൂര്തം തത്സത്യമ് തദ്ബ്രഹ്മ തജ്ജ്യോതിഃ യജ്ജ്യോതിഃ സ ആദിത്യഃ സ വാ ഏഷ ഓമിത്യേതദാത്മാഭവത് സ ത്രേധാത്മാനം വ്യാകുരുത ഓമിതി തിസ്രോ മാത്രാ ഏതാഭിഃ സര്വമിദമോതം പ്രോതം ചൈവാസ്മീതി ഏവം ഹ്യാഹൈതദ്വാ ആദിത്യ ഓമിത്യേവം ധ്യായത ആത്മാനം യുഞ്ജീതേതി

ബ്രഹ്മാവിന് രണ്ട് രൂപങ്ങളുണ്ട്: രൂപമുള്ളതും രൂപമില്ലാത്തതും. രൂപമുള്ളത് അസത്യമാണ്; രൂപമില്ലാത്തത് സത്യമാണ്. അതാണ് ബ്രഹ്മാവ്. ആ ബ്രഹ്മാവാണ് പ്രകാശം; ആ പ്രകാശമാണ് സൂര്യൻ. ഈ ആത്മാവാണ് 'ഓം' എന്ന അക്ഷരത്തിൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. അവൻ തന്റെ ആത്മാവിനെ മൂന്നായി വിഭജിച്ചു; 'ഓം' എന്നതിൽ മൂന്ന് അക്ഷരങ്ങളുണ്ട്. ഇതിലൂടെയാണ് എല്ലാം ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ട് സൂര്യനെ 'ഓം' എന്ന അക്ഷരത്തിൽ ധ്യാനിച്ച് ആത്മാവിനെ അതിൽ ഏകീകരിക്കണം.

അഥാന്യത്രാപി ഉക്തമഥ ഖലു യ ഉദ്ഗീഥഃ സ പ്രണവോ യഃ പ്രണവഃ സ ഉദ്ഗീഥ ഇതി അസൌ വാ ആദിത്യ ഉദ്ഗീഥ ഏഷ പ്രണവാ ഇതി । ഏവം ഹ്യാഹോദ്ഗീഥം പ്രണവാഖ്യം പ്രണേതാരം ഭാരൂപം വിഗതനിദ്രം വിജരം വിമൃത്യും ത്രിപദം ത്ര്യക്ഷരം പുനഃ പഞ്ചധാ ജ്ഞേയം നിഹിതം ഗുഹായാമിത്യേവം ഹ്യാഹോര്ധ്വമൂലം ത്രിപാദ്ബ്രഹ്മ ശാഖാ ആകാശ വായ്വഗ്ന്യുദകഭൂമ്യാദയ ഏകോഽശ്വത്ഥനാമൈതദ്ബ്രഹ്മൈതസ്യൈതത്തേജോ യദസാ ആദിത്യഃ ഓമിത്യേതദക്ഷരസ്യ ചൈതത്തസ്മാദോമിത്യനേനൈതദുപാസീതാജസ്രമിത്യേകോഽസ്യ സമ്ബോധയിതേത്യേവം ഹ്യാഹ \: ഏതദേവാക്ഷരം പുണ്യമേതദേവാക്ഷരം പരമ് । ഏതദേവാക്ഷരം ജ്ഞാത്വാ യോ യദിച്ഛതി തസ്യ തത്

മറ്റിടത്തും പറയപ്പെടുന്നു: ഉദ്ഗീതം എന്നത് പ്രണവമാണ്; പ്രണവം ഉദ്ഗീതമാണ്. സൂര്യൻ ഉദ്ഗീതമാണ്; ഇത് പ്രണവം തന്നെയാണ്. ഉദ്ഗീതം എന്നത് പ്രണവം എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്ന നേതാവും, പ്രകാശമുള്ളതും, ഉറക്കം ഇല്ലാത്തതും, വൃദ്ധിയില്ലാത്തതും, മരണരഹിതവുമാണ്; മൂന്ന് പാദങ്ങളുള്ളതും, മൂന്ന് അക്ഷരങ്ങളുള്ളതും, വീണ്ടും അഞ്ചുവിധത്തിൽ, ഗുഹയിൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നതായും അറിയണം. അതിന്റെ വേരുകൾ മുകളിലായി, മൂന്ന് പാദങ്ങളുള്ള ബ്രഹ്മാവ്, ശാഖകൾ ആകാശം, വായു, അഗ്നി, ജലം, ഭൂമി എന്നിവയിലേക്കും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു; ഒറ്റതായുള്ളത് അശ്വത്തമെന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു, അതാണ് ബ്രഹ്മാവ്, അതിന്റെ തേജസ് സൂര്യനാണ്, ഈ അക്ഷരത്തിന്റെ സാരം അതാണ്. അതുകൊണ്ട് 'ഓം' എന്ന അക്ഷരത്തിൽ ഉപാസിക്കണം. അവൻ മാത്രമാണ് അതിന്റെ രുചി ഉണർത്തുന്നത്. ഈ അക്ഷരം പുണ്യവുമാണ്, പരമവുമാണ്. ഈ അക്ഷരം അറിഞ്ഞാൽ ആഗ്രഹിക്കുന്നതെല്ലാം ലഭിക്കും.

അഥാന്യത്രാപ്യുക്തം സ്വനവത്യേഷാസ്യസ്തനുര്യാ ഓമിതി സ്ത്രീപുംനപുംസകേതി ലിങ്ഗവതീ ഏഷാഽഥാഗ്നിര്വായുരാദിത്യ ഇതി ഭാസ്വതി ഏഷാ അഥ ബ്രഹ്മ രുദ്രോ വിഷ്ണുരിത്യധിപതിവതീ ഏഷാഽഥ ഗാര്ഹപത്യോ ദക്ഷിണാഗ്നിരാഹവനീയാ ഇതി മുഖവതീ ഏഷാഽഥ ഋഗ്യജുഃസാമേതി വിജ്ഞാനവതീ ഏഷാ ഭൂര്ഭുവഃസ്വരിതി ലോകവതീ ഏഷാഽഥ ഭൂതം ഭവ്യം ഭവിഷ്യദിതി കാലവതീ ഏഷാഽഥ പ്രാണോഽഗ്നിഃ സൂര്യ ഇതി പ്രതാപവതീ ഏഷാഽഥാന്നമാപശ്ചന്ദ്രമാ ഇത്യാപ്യായനവതീ ഏഷാഽഥ ബുദ്ധിര്മനോഽഹങ്കാരാ ഇതി ചേതനവതീ ഏഷാഽഥ പ്രാണോഽപാനോ വ്യാന ഇതി പ്രാണവതീ ഏഷേതി അത ഓമിത്യുക്തേനൈതാഃ പ്രസ്തുതാ അര്ചിതാ അര്പിതാ ഭവന്തീതി ഏവം ഹ്യാഹൈതദ്വൈ സത്യകാമ പരാം ചാപരാം ച ബ്രഹ്മ യദോമിത്യേതദക്ഷരമിതി

മറ്റിടത്തും പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു: ഈ ഒം എന്ന അക്ഷരത്തിന് തനിക്കു തന്നെപോലെയുള്ള തൊണ്ണൂറ് രൂപങ്ങൾ ഉണ്ട്. ഇത് സ്ത്രീ, പുരുഷൻ, നപുംസകം എന്നിങ്ങനെ ലിംഗങ്ങളോടുകൂടിയതും ആകുന്നു. അഗ്നി, വായു, ആദിത്യൻ എന്നിങ്ങനെ പ്രകാശമുള്ളതും ആകുന്നു. ബ്രഹ്മാവ്, രുദ്രൻ, വിഷ്ണു എന്നിങ്ങനെ അധിപതികളായതും ആകുന്നു. ഗാർഹപത്യൻ, ദക്ഷിണാഗ്നി, ആഹവനീയൻ എന്നിങ്ങനെ മുഖംപോലെയുള്ളതും ആകുന്നു. ഋക്, യജുർ, സാമം എന്നിങ്ങനെ ജ്ഞാനമുള്ളതും ആകുന്നു. ഭൂഃ, ഭുവഃ, സ്വഃ എന്നിങ്ങനെ ലോകങ്ങളോടു ബന്ധമുള്ളതും ആകുന്നു. ഭൂതം, ഭവ്യം, ഭവിഷ്യത് എന്നിങ്ങനെ കാലങ്ങളോടു ബന്ധമുള്ളതും ആകുന്നു. പ്രാണൻ, അഗ്നി, സൂര്യൻ എന്നിങ്ങനെ ശക്തിയുള്ളതും ആകുന്നു. അന്നം, വെള്ളം, ചന്ദ്രൻ എന്നിങ്ങനെ പോഷകമായതും ആകുന്നു. ബുദ്ധി, മനസ്, അഹങ്കാരം എന്നിങ്ങനെ ചൈതന്യമുള്ളതും ആകുന്നു. പ്രാണൻ, അപാനൻ, വ്യാനൻ എന്നിങ്ങനെ ജീവശക്തിയുള്ളതും ആകുന്നു. അതിനാൽ, ഒം എന്നത് ഉച്ചരിച്ചാൽ ഇവയെല്ലാം സമർപ്പിക്കപ്പെടുകയും ആദരിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇങ്ങനെ, സത്യകാമാ, പരബ്രഹ്മവും അപരബ്രഹ്മവും ഒം എന്ന ഈ അക്ഷരത്തിൽ തന്നെ ഉൾക്കൊള്ളപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.

അഥാവ്യാഹൃതം വാ ഇദമാസീത് സ സത്യം പ്രജാപതിസ്തപസ്തപ്ത്വാഽനുവ്യാഹരദ്ഭൂര്ഭുവഃസ്വരിതി । ഏഷൈവാസ്യ പ്രജാപതേഃ സ്ഥവിഷ്ഠാ തനുര്യാ ലോകവതീതി സ്വരിത്യസ്യാഃ ശിരോ നാഭിര്ഭുവോ ഭൂഃ പാദാ ആദിത്യശ്ചക്ഷുഃ ചക്ഷുരായതാ ഹി പുരുഷസ്യ മഹതീ മാത്രാ ചക്ഷുഷാ ഹ്യയം മാത്രാശ്ചരതി സത്യം വൈ ചക്ഷുഃ അക്ഷിണ്യവസ്ഥിതോ ഹി പുരുഷഃ സര്വാര്ഥേഷു ചരതി ഏതസ്മാദ്ഭൂര്ഭുവഃസ്വരിത്യുപാസീതാനേന ഹി പ്രജാപതിര്വിശ്വാത്മാ വിശ്വചക്ഷുരിവോപാസിതോ ഭവതീതി ഏവം ഹ്യാഹൈഷാ വൈ പ്രജാപതേര്വിശ്വഭൃത്തനുരേതസ്യാമിദം സര്വമന്തര്ഹിതമസ്മിന് ച സര്വസ്മിന്നേഷാ അന്തര്ഹിതേതി തസ്മാദേഷോപാസീതാ

ആദ്യത്തിൽ ഈ ലോകം ഉച്ചരിക്കപ്പെടാത്തതായിരുന്നു. ആ സത്യം, പ്രജാപതി, തപസ്സു ചെയ്തു, 'ഭൂഃ, ഭുവഃ, സ്വഃ' എന്നിങ്ങനെ ഉച്ചരിച്ചു. ഇതാണ് പ്രജാപതിയുടെ ഏറ്റവും വലിയ രൂപം, ലോകംപോലെയുള്ളത്. 'സ്വഃ' അതിന്റെ തല, 'ഭുവഃ' നാഭി, 'ഭൂഃ' കാലുകൾ. സൂര്യൻ കണ്ണാണ്, കാരണം മനുഷ്യന്റെ അളവ് കണ്ണിലൂടെ വലുതാണ്, കണ്ണിലൂടെ ഈ അളവ് സഞ്ചരിക്കുന്നു. സത്യം തന്നെയാണ് കണ്ണ്. കണ്ണുകളിൽ നിലകൊള്ളുന്ന മനുഷ്യൻ എല്ലായിടത്തും സഞ്ചരിക്കുന്നു. അതിനാൽ 'ഭൂഃ, ഭുവഃ, സ്വഃ' എന്നത് ധ്യാനിക്കണം. ഇതിലൂടെ പ്രജാപതി, സർവ്വാത്മാവായവൻ, സർവ്വം കാണുന്നവൻ എന്നപോലെ ആരാധിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെടുന്നു: ഇതാണ് പ്രജാപതിയുടെ സർവ്വം ധാരാളം വഹിക്കുന്ന രൂപം; ഇതിൽ എല്ലാം അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു, ഓരോന്നിലും ഇതാണ് അടങ്ങിയിരിക്കുന്നത്. അതിനാൽ ഇതിനെ ധ്യാനിക്കണം.

തത്സവിതുര്വരേണ്യമിത്യസൌ വാ ആദിത്യഃ സവിതാ സ വാ ഏവം പ്രവരണീയ ആത്മകാമേനേത്യാഹുര്ബ്രഹ്മവാദിനോഽഥ ഭര്ഗോ ദേവസ്യ ധീമഹീതി സവിതാ വൈ ദേവസ്തതോ യോഽസ്യ ഭര്ഗാഖ്യസ്തം ചിന്തയാമീത്യാഹുര്ബ്രഹ്മവാദിനോഽഥ ധിയോ യോ നഃ പ്രചോദയാദിതി ബുദ്ധയോ വൈ ധിയസ്തായോഽസ്മാകം പ്രചോദയാദിത്യാഹുര്ബ്രഹ്മവാദിനഃ അഥ ഭര്ഗാ ഇതി യോ ഹ വാ അമുഷ്മിന്നാദിത്യേ നിഹിതസ്താരകോഽക്ഷിണി വൈഷ ഭര്ഗാഖ്യഃ ഭാഭിര്ഗതിരസ്യ ഹീതി ഭര്ഗഃ ഭര്ജയതീതി വൈഷ ഭര്ഗ ഇതി രുദ്രോ ബ്രഹ്മവാദിനോഽഥ ഭ ഇതി ഭാസയതീമാന് ലോകാന് ര ഇതി രംജയതീമാനി ഭൂതാനി ഗ ഇതി ഗച്ഛന്ത്യസ്മിന്നാഗച്ഛന്ത്യസ്മാദിമാഃ പ്രജാസ്തസ്മാദ്ഭ\-രഗ\-ത്വാദ്ഭര്ഗഃ ശാശ്വത് സൂയമാനാത് സൂര്യഃ സവനാത് സവിതാഽദാനാത് ആദിത്യഃ പവനാത്പാവനോഽഥാപോപ്യായനാദിത്യേവം ഹ്യാഹ ഖല്വാത്മനോഽത്മാ നേതാമൃതാഖ്യശ്ചേതാ മന്താ ഗന്തോത്സൃഷ്ടാനന്ദയിതാ കര്താ വക്താ രസയിതാ ഘ്രാതാ ദ്രഷ്ടാ ശ്രോതാ സ്പൃശതി ച വിഭുര്വിഗ്രഹേ സന്നിവിഷ്ടാ ഇത്യേവം ഹ്യാഹ അഥ യത്ര ദ്വൈതീഭൂതം വിജ്ഞാനം തത്ര ഹി ശൃണോതി പശ്യതി ജിഘ്രതി രസയതി ചൈവ സ്പര്ശയതി സര്വമാത്മാ ജാനീതേതി യത്രാദ്വൈതീഭൂതം വിജ്ഞാനം കാര്യകാരണകര്മനിര്മുക്തം നിര്വചനമനൌപമ്യം നിരുപാഖ്യാം കിം തദവാച്യമ്

'തത് സവിചുർ വരേണ്യം' — അതാണ് സൂര്യൻ, സവിറ്റാവ്. ആത്മാവിനെ ആഗ്രഹിച്ച് അവനെ തിരഞ്ഞെടുക്കണം എന്ന് ബ്രഹ്മജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു. 'ഭർഗോ ദേവസ്യ ധീമഹി' — സവിറ്റാവാണ് ദേവൻ; അതിനാൽ അവന്റെ ഭർഗം എന്നത് നമ്മൾ ധ്യാനിക്കുന്നു എന്ന് ബ്രഹ്മജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു. 'ധിയോ യോ നഃ പ്രചോദയാത്' — ബുദ്ധിയാണ് 'ധി'; അവൻ നമ്മുടെ ബുദ്ധികളെ പ്രചോദിപ്പിക്കട്ടെ എന്ന് ബ്രഹ്മജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു. ഇനി, 'ഭർഗം' — സൂര്യനിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന, കണ്ണിന് മാർഗ്ഗം കാണിക്കുന്നവൻ ഭർഗം എന്നാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്; പ്രകാശം കൊണ്ടാണ് അവന്റെ സഞ്ചാരം, അതുകൊണ്ടാണ് ഭർഗം. ദഹിപ്പിക്കുന്നതിനാൽ ഭർഗം എന്നാണ് ബ്രഹ്മജ്ഞാനികൾ പറയുന്നത്. 'ഭ' — ലോകങ്ങളെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു; 'ര' — എല്ലാ ജീവികളെയും ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നു; 'ഗ' — എല്ലാം അവനിലേക്കാണ് പോകുന്നത്, അവനിൽ നിന്നാണ് വരുന്നത്. അതിനാൽ 'ഭ-ര-ഗ' എന്നതിൽ നിന്നാണ് ഭർഗം. എപ്പോഴും പ്രകാശിക്കുന്നതിനാൽ സൂര്യൻ; പ്രേരിപ്പിക്കുന്നതിനാൽ സവിറ്റാവ്; നൽകുന്നതിനാൽ ആദിത്യൻ; ശുദ്ധീകരിക്കുന്നതിനാൽ പാവനൻ; നിറയ്ക്കുന്നതിനാൽ അതേ അവൻ. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെടുന്നു: ആത്മാവിന്റെ ആത്മാവാണ് ഈ അമൃതസ്വരൂപൻ, ചിന്തകൻ, ജ്ഞാനി, സഞ്ചാരി, മോചകൻ, ആനന്ദദായകൻ, കര്‍ത്താവ്, സംസാരിക്കുന്നവൻ, രുചി അനുഭവിക്കുന്നവൻ, വാസനയറിയുന്നവൻ, കാണുന്നവൻ, കേൾക്കുന്നവൻ, സ്പർശിക്കുന്നവൻ, എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നവൻ, ശരീരത്തിൽ സ്ഥാപിതനായവൻ. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെടുന്നു. ഇരട്ടത്വം ഉള്ള ജ്ഞാനം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ അവിടെ കേൾക്കുന്നു, കാണുന്നു, വാസനയറിയുന്നു, രുചി അനുഭവിക്കുന്നു, സ്പർശിക്കുന്നു; ആത്മാവ് എല്ലാം അറിയുന്നു. അദ്വൈതമായ ജ്ഞാനം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, കാരണഫലക്രിയകളിൽ നിന്ന് മോചിതമായ, വിവരണം ചെയ്യാനാവാത്ത, ഉപമയില്ലാത്ത, പറയാനാവാത്ത അവസ്ഥ — അതെന്താണ്, പറയാൻ കഴിയാത്തത്?

ഏഷ ഹി ഖല്വാത്മേശാനഃ ശമ്ഭുര്ഭവോ രുദ്രഃ പ്രജാപതിര്വിശ്വസൃക് ഹിരണ്യഗര്ഭഃ സത്യം പ്രാണോ ഹംസഃ ശാസ്താ വിഷ്ണുര്നാരായണോഽര്കഃ സവിതാ ധാതാ വിധാതാ സമ്രാഡിന്ദ്ര ഇന്ദുരിതി യ ഏഷ തപത്യഗ്നിരിവാഗ്നിനാ പിഹിതഃ സഹസ്രാക്ഷേണ ഹിരണ്മയേനാണ്ഡേന ഏഷ വാ ജിജ്ഞാസിതവ്യോഽന്വേഷ്ടവ്യഃ സര്വഭൂതേഭ്യോഽഭയം ദത്വാരണ്യം ഗത്വാഥ ബഹിഃകൃത്വീന്ദ്രിയാര്ഥാന്സ്വാച്ഛരീരാദുപലഭേത ഏനമിതി । വിശ്വരൂപം ഹരിണം ജാതവേദസം പരായണം ജ്യോതിരേകം തപന്തമ് । സഹസ്രരശ്മിഃ ശതധാ വര്തമാനഃ പ്രാണഃ പ്രജാനാമുദയത്യേഷ സൂര്യഃ

ഈ ആത്മാവാണ് ഈശ്വരൻ, ശംഭുർ, ഭവൻ, രുദ്രൻ, പ്രജാപതി, സർവ്വസ്രഷ്ടാവ്, ഹിരണ്യഗർഭൻ, സത്യം, പ്രാണൻ, ഹംസൻ, ഗുരു, വിഷ്ണു, നാരായണൻ, അർക്കൻ, സവിറ്റാവ്, ധാതാവ്, വിധാതാവ്, സമ്രാട്, ഇന്ദ്രൻ, ഇന്ദ്രു എന്നിങ്ങനെയുള്ളവൻ. ഈ പ്രകാശിക്കുന്നവൻ അഗ്നിപോലെ അഗ്നിയാൽ മറഞ്ഞിരിക്കുന്നു, ആയിരം കണ്ണുകളുള്ള സ്വർണ്ണമണ്ഡലത്തിൽ. അവനെ അന്വേഷിക്കണം, അന്വേഷിക്കപ്പെടേണ്ടവനാണ്. എല്ലാ ജീവികൾക്കും ഭയം ഇല്ലാതാക്കി, വനത്തിലേക്ക് പോയി, ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളെ പുറത്താക്കി, സ്വന്തം ശരീരത്തിൽ അവനെ കണ്ടെത്തണം. സർവ്വരൂപൻ, സ്വർണ്ണംപോലെയുള്ളവൻ, ജീവജ്ഞാനിയായവൻ, പരമഗതിയായവൻ, ഏകപ്രകാശമായവൻ, ആയിരം കിരണങ്ങളുള്ളവൻ, നൂറ് വഴികളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവൻ, ജീവികളുടെ പ്രാണനായവൻ — ഈ സൂര്യൻ ഉദയിക്കുന്നു.

തസ്മാദ്വാ ഏഷ ഉഭയാത്മൈവം വിദാത്മന്യേവാഭിദ്യായത്യാത്മന്യേവ യജതീതി ധ്യാനം പ്രയോഗസ്ഥം മനോ വിദ്വദ്ഭിഷ്ടുതം മനഃപൂതിമുച്ഛിഷ്ടോപഹതമിത്യനേന തത്പാവയേത് മന്ത്രം പഠതി ഉച്ഛിഷ്ടോച്ഛിഷ്ടോപഹിതം യച്ച പാപേന ദത്തം മൃതസൂതകാദ്വാ വസോഃ പവിത്രമഗ്നിഃ സവിതുശ്ച രശ്മയഃ പുനന്ത്വന്നം മമ ദുഷ്കൃതം ച യദന്യത് അദ്ഭിഃ പുരസ്താത്പരിദധാതി പ്രാണായ സ്വാഹാപാനായ സ്വാഹാ വ്യാനായ സ്വാഹാ സമാനായ സ്വാഹോദാനായ സ്വാഹേതി പഞ്ചഭിരഭിജുഹോതി അഥാവാശിഷ്ടം യതവാഗശ്നാത്യതോഽദ്ഭിര്ഭൂയ ഏവോപരിഷ്ടാത്പരിദധാത്യാചാന്തോ ഭൂത്വാത്മേജ്യാനഃ പ്രാണോഽഗ്നിര്വിശ്വോഽസീതി ച ദ്വാഭ്യാമാത്മാനമഭിധ്യായേത് പ്രാണോഽഗ്നിഃ പരമാത്മാ വൈ പഞ്ചവായുഃ സമാശ്രിതഃ സ പ്രീതഃ പ്രീണാതു വിശ്വം വിശ്വഭുക് വിശ്വോഽസി വൈശ്വാനരോഽസി വിശ്വം ത്വയാ ധാര്യതേ ജായമാനമ് വിശന് തു ത്വാമാഹുതയശ്ച സര്വാഃ പ്രജാസ്തത്ര യത്ര വിശ്വാമൃതോഽസീതി ഏവം ന വിധിനാ ഖല്വനേനാത്താനത്വം പുനരുപൈതി

അതിനാല്‍ ഇങ്ങനെ അറിഞ്ഞവന്‍ ഇരുവിധ സ്വഭാവമുള്ളവനാണ്; അവന്‍ ആത്മാവില്‍ തന്നെ ധ്യാനം ചെയ്യുന്നു, ആത്മാവില്‍ തന്നെ യജ്ഞം ചെയ്യുന്നു. ധ്യാനം എന്നത്, മനസ്സ് ക്രമമായി സ്ഥാപിച്ച അവസ്ഥയാണ്, പണ്ഡിതന്മാര്‍ പ്രശംസിക്കുന്നതും അതാണ്. മനസ്സ് അശുദ്ധമായാല്‍ അല്ലെങ്കില്‍ ഉച്ചിഷ്ടം കൊണ്ടു മലിനമായാല്‍, ഈ മന്ത്രം ഉച്ചരിച്ച് അതിനെ ശുദ്ധീകരിക്കണം: 'ഉച്ചിഷ്ടം കൊണ്ടോ പാപം കൊണ്ടോ, മരിച്ചവരുടെയോ പ്രസവിച്ച സ്ത്രീയുടെയോ സ്പര്‍ശം കൊണ്ടോ മലിനമായ വസ്ത്രം, അഗ്നിയും സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങളും ശുദ്ധീകരിക്കട്ടെ; എന്റെ അഹിതം ചെയ്തതും അന്നവും ശുദ്ധമാകട്ടെ.' അതിനുശേഷം, മുന്നില്‍ വെള്ളം തളിച്ച്, 'പ്രാണായ സ്വാഹാ, അപാനായ സ്വാഹാ, വ്യാനായ സ്വാഹാ, സമാനായ സ്വാഹാ, ഉദാനായ സ്വാഹാ' എന്നിങ്ങനെ അഞ്ചു പ്രാണന്മാര്‍ക്കായി അർപ്പണം നടത്തുന്നു. ശേഷിച്ച അന്നം ഉണ്ടെങ്കില്‍ വാക്ക് ഇല്ലാതെ ആഹാരം കഴിക്കുന്നു; പിന്നെ വീണ്ടും മുകളിലേക്ക് വെള്ളം തളിക്കുന്നു. വായ് കഴുകി, ആത്മയജ്ഞം അറിയുന്നവന്‍ ഈ രണ്ടു മന്ത്രങ്ങളോടുകൂടി ആത്മാവില്‍ ധ്യാനം ചെയ്യണം: 'പ്രാണൻ അഗ്നിയാണ്, പരമാത്മാവ് അഞ്ചു വായുക്കളിൽ അടങ്ങിയവനാണ്; അവൻ സന്തോഷത്തോടെ എല്ലാം സന്തോഷിപ്പിക്കട്ടെ; നീ എല്ലാം തന്നെയാണ്, നീ വൈശ്വാനരൻ, നീ ലോകം താങ്ങുന്നവൻ, എല്ലാ ഹോമങ്ങളും സകല ജീവികളും നിന്നിലേക്കു പ്രവേശിക്കട്ടെ, അവിടെ ലോകാമൃതം ഉണ്ട്.' ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ, ഈ വിധിയനുസരിച്ച്, വീണ്ടും ആഹാരമായി മാറേണ്ടി വരില്ല.

അഥാപരം വേദിതവ്യമുത്തരോ വികാരോഽസ്യാത്മയജ്ഞസ്യ യഥാന്നമന്നാദശ്ചേതി അസ്യോപവ്യാഖ്യാനം പുരുഷശ്ചേതാ പ്രധാനാന്തഃസ്ഥഃ സ ഏവ ഭോക്താ പ്രാകൃതമന്നം ഭുങ്ക്ത ഇതി തസ്യായം ഭൂതാത്മാ ഹ്യന്നമസ്യകര്താ പ്രധാനഃ തസ്മാത്ത്രിഗുണം ഭോജ്യം ഭോക്താ പുരുഷോഽന്തസ്ഥഃ അത്ര ദൃഷ്ടം നാമ പ്രത്യയമ് യസ്മാദ്ബീജസമ്ഭവാ ഹി പശവസ്തസ്മാദ്ബീജം ഭോജ്യമനേനൈവ പ്രധാനസ്യ ഭോജ്യത്വം വ്യാഖ്യാതം തസ്മാദ്ഭോക്താ പുരുഷോ ഭോജ്യാ പ്രകൃതിസ്തത്സ്ഥോ ഭുങ്ക്ത ഇതി പ്രാകൃതമന്നം ത്രിഗുണഭേദപരിണമത്വാന്മഹദാദ്യം വിശേഷാന്തം ലിങ്ഗമനേനൈവ ചതുര്ദശവിധസ്യ മാര്ഗസ്യ വ്യാഖ്യാ കൃതാ ഭവതി സുഖദുഃഖമോഹസംജ്ഞം ഹ്യന്നഭൂതമിദം ജഗത് ന ഹി ബീജസ്യ സ്വാദുപരിഗ്രഹോഽസ്തീതി യാവന്നപ്രസൂതിഃ തസ്യാപ്യേവം തിസൃഷ്വവസ്ഥാസ്വന്നത്വം ഭവതി കൌമാരം യൌവനം ജരാ പരിണമത്വാതത്ദന്നത്വമേവം പ്രധാനസ്യ വ്യക്തതാം ഗതസ്യോപലബ്ധിര്ഭവതി തത്ര ബുദ്ധ്യാദീനി സ്വാദുനി ഭവന്ത്യധ്യവസായസങ്കല്പാഭിമാനാ ഇതി അഥേന്ദ്രിയാര്ഥാന് പഞ്ചസ്വാദുനി ഭവന്തി ഏവം സര്വാണീന്ദ്രിയകര്മാണി പ്രാണകര്മാണി ഏവം വ്യക്തമന്നമവ്യക്തമന്നമ് അസ്യ നിര്ഗുണോ ഭോക്താ ഭോക്തൃത്വാച്ചൈതന്യം പ്രസിദ്ധം തസ്യ യഥാഗ്നിര്വൈ ദേവാനാമന്നദഃ സോമോഽന്നമഗ്നിനൈവാന്നമിത്യേവംവിത് സോമസംജ്ഞോഽയംഭൂതത്മാഽഗ്നിസംജ്ഞോഽപ്യവ്യക്തമുഖാ ഇതി വചനാത്പുരുഷോ ഹ്യവ്യക്തമുഖേന ത്രിഗുണം ഭുങ്ക്ത ഇതി യോ ഹൈവം വേദ സംന്യാസീ യോഗീ ചാത്മയാജീ ചേതി അഥ യദ്വന്ന കശ്ചിച്ഛൂന്യാഗാരേ കാമിന്യഃ പ്രവിഷ്ടാഃ സ്പൃശതീന്ദ്രിയാര്ഥാന് തദ്വദ് യോ ന സ്പൃശതി പ്രവിഷ്ടാന് സംന്യാസീ യോഗീ ചാത്മയാജീ ചേതി

ഇനി മറ്റൊരു കാര്യവും മനസ്സിലാക്കണം: ഈ ആത്മയജ്ഞത്തിന്റെ ഉയർന്ന രൂപം 'അന്നവും അന്നഭോക്താവും' എന്നതുപോലെയാണ്. അതിന്റെ വിശദീകരണം: പുരുഷൻ, അതായത് ചൈതന്യസ്വരൂപൻ, പ്രധാനത്തിൽ അകത്താണ്; അവനാണ് അനുഭവിക്കുന്നവൻ, പ്രകൃതിദത്തമായ അന്നം അനുഭവിക്കുന്നു. അവനു വേണ്ടി, ഈ ഭൂതാത്മാവാണ് അന്നവും അന്നം സൃഷ്ടിക്കുന്നതും, പ്രധാനവുമാണ്. അതിനാൽ, അന്നം മൂന്നു ഗുണങ്ങളുള്ളതും അനുഭവിക്കുന്നവൻ അകത്തുള്ള പുരുഷനുമാണ്. ഇവിടെ കാണുന്നവയെ 'വിഷയം' എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്; കാരണം, മൃഗങ്ങൾ വിത്തിൽ നിന്നാണ് ജനിക്കുന്നത്, അതിനാൽ വിത്താണ് അന്നം; ഇതുവഴി പ്രധാനത്തിന്റെ അന്നസ്വഭാവം വ്യക്തമാക്കുന്നു. അതിനാൽ, അനുഭവിക്കുന്നവൻ പുരുഷനും അനുഭവിക്കപ്പെടുന്നത് പ്രകൃതിയും; അവിടെ നിന്നു അവൻ അനുഭവിക്കുന്നു. പ്രകൃതിദത്തമായ അന്നം മൂന്നു ഗുണങ്ങളാൽ രൂപം മാറുന്നു, മഹത്തിൽ നിന്ന് വിശേഷം വരെ വ്യാപിക്കുന്നു, അങ്ങനെ പതിനാലു ഘടകങ്ങളുടെയും വഴി വിശദീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഈ ലോകം, അന്നരൂപമായത്, സുഖം, ദു:ഖം, മോഹം എന്നിങ്ങനെയാണ്. വിത്തിന് സ്വാദറിയുന്നില്ല, അന്നമായി മാറുമ്പോഴാണ് അതിന് സ്വാദുണ്ടാകുന്നത്. ബാല്യം, യൗവനം, വയസ്സായ കാലം എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു അവസ്ഥകളിലും അന്നസ്വഭാവം കാണാം. ഇങ്ങനെ പ്രധാനം വ്യക്തമായാൽ അതിനെ ഗ്രഹിക്കാം; അപ്പോൾ ബുദ്ധി മുതലായവ സ്വാദുള്ളവയാകുന്നു—നിശ്ചയം, സംകൽപ്പം, അഹങ്കാരം എന്നിവ. പിന്നെ ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങൾ അഞ്ചിലും സ്വാദുള്ളവയാകുന്നു. അങ്ങനെ എല്ലാ ഇന്ദ്രിയകർമ്മങ്ങളും പ്രാണകർമ്മങ്ങളും അന്നസ്വഭാവമുള്ളവയാണ്. വ്യക്തമായ അന്നവും അവ്യക്തമായ അന്നവും ഇങ്ങനെ ഉണ്ട്; അനുഭവിക്കുന്നവനു ഗുണങ്ങളില്ല, പക്ഷേ അനുഭവം ചൈതന്യത്തിലൂടെ അറിയാം. ദേവന്മാരിൽ അഗ്നിയാണ് അന്നം അനുഭവിക്കുന്നവൻ, സോമം അന്നമാണ്, അഗ്നിക്കാണ് അന്നം അർപ്പിക്കുന്നത്; അതുപോലെ ഭൂതാത്മാവിന് സോമം എന്ന പേരും അഗ്നിക്ക് അവ്യക്തമുഖം എന്ന പേരുമുണ്ട്. അതിനാൽ പുരുഷൻ അവ്യക്തമുഖത്തിലൂടെ മൂന്നു ഗുണങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവൻ സന്ന്യാസിയും യോഗിയും ആത്മയാജിയും ആകുന്നു. ഒരു ശൂന്യഗൃഹത്തിൽ സ്ത്രീകൾ കടന്നാൽ അവിടെ ആരും ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളെ സ്പർശിക്കില്ല; അതുപോലെ, അവയൊക്കെ അകത്തു കടന്നാലും അവയെ സ്പർശിക്കാത്തവൻ സന്ന്യാസിയും യോഗിയും ആത്മയാജിയും ആകുന്നു.