മൈത്രായണീയോപനിഷദ്

സ വാ ഏഷ സൂക്ഷ്മോഽഗ്രാഹ്യോഽദൃശ്യഃ പുരുഷസംജ്ഞകോ ബുദ്ധിപൂര്വമിഹൈവാവര്തതേംഽശേന സുഷുപ്തസ്യൈവ ബുദ്ധിപൂര്വം നിബോധയത്യഥ യോഹ ഖലു വാവാഇതസ്യാംശോഽയം യശ്ചേതനമാത്രഃ പ്രതിപൂരുഷം ക്ഷേത്രജ്ഞഃ സങ്കല്പാധ്യവസായാഭിമാനലിങ്ഗഃ പ്രജാപതിര്വിശ്വക്ഷസ്തേന ചേതനേനേദം ശരീരം ചേതനവത്പ്രതിഷ്ഠാപിതം പ്രചോദയിതാ ചൈഷോഽസ്യേതി തേ ഹോചുര്ഭഗവന്നീദൃശസ്യ കഥമംശേന വര്തനമിതി താന്ഹോവാച

ഇത് വളരെ സൂക്ഷ്മവും പിടികൂടാനാവാത്തതും കാണാനാവാത്തതുമായ പുരുഷനാണ്. ബുദ്ധിയോടെ ഇവിടെ സഞ്ചരിക്കുന്നു; സ്വപ്നരഹിതനായി ഉറങ്ങുമ്പോഴും ബുദ്ധിയോടെ ഉണരുന്നു. അതിന്റെ ഒരു ഭാഗം, ഓരോ വ്യക്തിയിലും ചൈതന്യമായും, ക്ഷേത്രജ്ഞനായി, സംകല്പം, നിശ്ചയം, അഹങ്കാരം എന്നിവയാൽ അടയാളപ്പെടുത്തിയ പ്രജാപതിയായി നിലകൊള്ളുന്നു. ഈ ചൈതന്യത്തിലൂടെയാണ് ശരീരം ചൈതന്യമുള്ളതായി നിലനിൽക്കുന്നത്; ഇതാണ് അതിന്റെ പ്രേരകൻ. അവർ ചോദിച്ചു: 'പ്രഭോ, ഇങ്ങനെ ഒരാളുടെ ഭാഗം എങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു?' അപ്പോൾ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു:

പ്രജാപതിര്വാ ഏഷോഽഗ്രേഽതിഷ്ഠത്സ നാരമതൈകഃ സ ആത്മനമഭിധ്യായദ്ബവ്ഹീഃ പ്രജാ അസൃജത്ത അസ്യൈവാത്മപ്രബുദ്ധാ അപ്രാണാ സ്ഥാണുരിവ തിഷ്ഠമാനാ അപശ്യത്സ നാരമത സോഽമന്യതൈതാസം പ്രതിബോധനായാഭ്യന്തരം പ്രാവിശാനീത്യഥ സ വായുമിവാത്മാനം കൃത്വാഭ്യന്തരം പ്രാവിശത്സ ഏകോ നാവിശത്സ പഞ്ചധാത്മാനം പ്രവിഭജ്യോച്യതേ യഃ പ്രാണോഽപാനഃ സമാന ഉദാനോ വ്യാന ഇതി

ആദിയിൽ പ്രജാപതി മാത്രം ഉണ്ടായിരുന്നു. അവൻ തൃപ്തനല്ലായിരുന്നു. സ്വയം ധ്യാനിച്ച് അനേകം സൃഷ്ടികളെ സൃഷ്ടിച്ചു. അവൻറെ തന്നെ ഭാഗമായിട്ടു ഉണർന്നിട്ടും, അവയ്ക്ക് പ്രാണൻ ഇല്ലാതെ, തൂണുപോലെ നില്ക്കുകയായിരുന്നു. ഇത് കണ്ടപ്പോൾ അവൻ തൃപ്തനല്ലായിരുന്നു. അവൻ ചിന്തിച്ചു: 'ഇവയെ ഉണർത്താൻ ഞാൻ അകത്തേക്ക് പ്രവേശിക്കണം.' അങ്ങനെ, സ്വയം കാറ്റുപോലാക്കി അകത്തേക്ക് പ്രവേശിച്ചു. അവൻ ഒറ്റയ്ക്ക് പ്രവേശിച്ചില്ല; സ്വയം അഞ്ചായി വിഭജിച്ച്, പ്രാണൻ, അപാനൻ, സമാനൻ, ഉദാനൻ, വ്യാനൻ എന്നിങ്ങനെ വിളിക്കപ്പെടുന്നു.

അഥോപാംശുരന്തര്യാമ്യമിഭവത്യന്തര്യാമമുപാംശുമേതയോരന്തരാലേ ചൌഷ്ണ്യം മാസവദൌഷ്ണ്യം സ പുരുഷോഽഥ യഃ പുരുഷഃ സോഽഗ്നിര്വൈശ്വാനരോഽപ്യന്യത്രാപ്യുക്തമയമഗ്നിര്വൈശ്വാനരോ യോഽയമനന്തഃ പുരുഷോ യേനേദമന്നം പച്യതേ യദിദമദ്യതേ തസ്യൈഷ ഘോഷോ ഭവതി യദേതത്കര്ണാവപിധായ ശൃണോതി സ യദോത്ക്രമിഷ്യന്ഭവതി നൈനം ഘോഷം ശൃണോതി

പ്രാണനും അപാനനും സൂക്ഷ്മമായും അകത്തും നിലനിൽക്കുമ്പോൾ, അവയുടെ ഇടയിൽ ഒരു മാസത്തെ ചൂടുപോലെയുള്ള ഊഷ്മാവ് ഉണ്ടാകും. ആ പുരുഷൻ—പുരുഷനാണ് അഗ്നി വൈശ്വാനരൻ. മറ്റിടത്തും പറയുന്നത് പോലെ, ഈ അഗ്നി വൈശ്വാനരൻ അകത്തുള്ള പുരുഷനാണ്; ഇതിലൂടെയാണ് അന്നം പാകം ചെയ്യപ്പെടുകയും ദഹിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നത്. ചെവികൾ മൂടി കേൾക്കുമ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്ന ശബ്ദം ഇതാണ്. മരിക്കാനിരിക്കുമ്പോൾ ഈ ശബ്ദം കേൾക്കില്ല.

സ വാ ഏഷ പഞ്ചധാത്മാനം പ്രവിഭജ്യ നിഹിതോ ഗുഹായാം മനോമയഃ പ്രാണശരീരോ ബഹുരൂപഃ സത്യസം കല്പ ആത്മേതി സ വാ ഏഷോഽസ്യ ഹൃദന്തരേ തിഷ്ഠന്നകൃതാര്ഥോഽമന്യതാര്ഥാനസാനി തത്സ്വാനീമാനി ഭിത്ത്വോദിതഃ പഞ്ചഭീ രശ്മിഭിര്വിഷയാനത്തീതി ബുദ്ധീന്ദ്രിയാണി യാനീമാന്യേതാന്യസ്യ രശ്മയഃ കര്മേന്ദ്രിയാണ്യസ്യ ഹയാ രഥഃ ശരീരം മനോ നിയന്താ പ്രകൃതിമയോസ്യ പ്രതോദനേന ഖല്വീരിതം പരിഭ്രമതീദം ശരീരം ചക്രമിവ മൃതേ ച നേദം ശരീരം ചേതനവത്പ്രതിഷ്ഠാപിതം പ്രചോദയിതാ ചൈഷോഽസ്യേതി

അങ്ങനെ, സ്വയം അഞ്ചായി വിഭജിച്ച്, ഗുഹയിൽ സ്ഥാപിതനാണ്; മനസ്സിൽ നിന്നുള്ളതും, പ്രാണശരീരമായതും, അനേകം രൂപങ്ങളുള്ളതും, സത്യസങ്കൽപ്പമായതും ആത്മാവാണ്. ഹൃദയത്തിനുള്ളിൽ നില്ക്കുന്നവൻ, ലക്ഷ്യം കണ്ടില്ലെങ്കിൽ മറ്റുള്ള ലക്ഷ്യങ്ങൾ ചിന്തിക്കുന്നു. പിന്നെ, സ്വന്തം മതിലുകൾ തകർത്ത്, അഞ്ചു കിരണങ്ങളിലൂടെ വിഷയങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നു—അവയാണ് ബുദ്ധീന്ദ്രിയങ്ങൾ; കർമേന്ദ്രിയങ്ങൾ അവന്റെ കുതിരകൾ; ശരീരം രഥം; മനസ്സാണ് നിയന്ത്രകൻ. പ്രകൃതിയുടെ ചവിട്ടുകൊണ്ട് ഈ ശരീരം ചക്രംപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നു. മരിച്ചാൽ, ഈ ശരീരം ചൈതന്യമുള്ളതായി നിലനിൽക്കുകയില്ല; പ്രേരകനും ഇല്ല.

ഇതി ദ്വിതീയഃ പ്രപാഠകഃ ॥ തേ ഹോചുര്ഭഗവന്യദ്യേവമസ്യാത്മനോ മഹിമാനം സൂചയസീത്യന്യോ വാ പരഃ കോഽയമാത്മാ സിതാസിതൈഃ കര്മഫലൈരഭിഭൂയമാനഃ സദസദ്യോനിമാപദ്യത ഇത്യവാചീം വോര്ധ്വാം വാ ഗതം ദ്വന്ദ്വൈരഭിഭൂയമാനഃ പരിഭ്രമതീതി കതമ ഏഷ ഇതി താന്ഹോവാച

ഇതോടെ രണ്ടാം ഭാഗം അവസാനിക്കുന്നു. അവർ ചോദിച്ചു: "ഭഗവനെ, ഈ ആത്മാവിന്റെ മഹത്വം നീ വെളിപ്പെടുത്തുമ്പോൾ, ഇതിൽ മറ്റാരാണ് ഈ ആത്മാവ്? കർമ്മഫലങ്ങൾകൊണ്ട്, നല്ലതും കെട്ടതുമായ ജന്മങ്ങൾ പ്രാപിച്ച്, ഇരുണ്ടും വെളുപ്പും നിറമുള്ള ഫലങ്ങളിൽ അടിമപ്പെട്ട്, ദ്വന്ദ്വങ്ങളിൽ പെട്ട്, താഴേക്കോ മുകളിലേക്കോ ആലോലമായി സഞ്ചരിക്കുന്ന ഈ ആത്മാവ് ആരാണ്?" അപ്പോൾ അദ്ദേഹം അവരോട് പറഞ്ഞു:

അസ്തി ഖല്വന്യോഽപരോ ഭൂതാത്മാ യോഽയം സിതാസിതൈഃ കര്മഫലൈരഭിഭൂയമാനഃ സദസദയോനിമാപദ്യത ഇത്യവാചീം വോര്ധ്വാം ഗതിം ദ്വന്ദ്വൈരഭിഭൂയമാനഃ പരിഭ്രമതീത്യസ്യോപവ്യാഖ്യാനം പഞ്ച തന്മാത്രാണി ഭൂതശബ്ദേനോച്യന്തേ പഞ്ച മഹാഭൂതാനി ഭൂതശബ്ദേനോച്യന്തേഽഥ തേഷാം യഃ സമുദായഃ ശരീരമിത്യുക്തമഥ യോ ഹ ഖലു വാവ ശരീരമിത്യുക്തം സ ഭൂതാത്മേത്യുക്തമഥാസ്തി തസ്യാത്മാ ബിന്ദുരിവ പുഷ്കര ഇതി സ വാ ഏഷോഽഭിഭൂതഃ പ്രാകൃത്യൈര്ഗുണൈരിത്യതോഽഭിഭൂതത്വാത്സംമൂഢത്വം പ്രയാത്യസംമൂഢസ്ത്വാദാത്മസ്ഥം പ്രഭും ഭഗവന്തം കാരയിതാരം നാപശ്യദ്ഗുണൌഘൈസ്തൃപ്യമാനഃ കലുഷീകൃതാസ്ഥിരശ്ചഞ്ചലോ ലോലുപ്യമാനഃ സസ്പൃഹോ വ്യഗ്രശ്ചാഭിമാനത്വം പ്രയാത ഇത്യഹം സോ മമേദമിത്യേവം മന്യമാനോ നിബധ്നാത്യാത്മനാത്മാനം ജാലേനൈവ ഖചരഃ കൃതസ്യാനുഫലൈരഭിഭൂയമാനഃ പരിഭ്രമതീതി

ഉണ്ടു, മറ്റൊരു ഭൗതികാത്മാവുണ്ട്. അവൻ കർമ്മഫലങ്ങളിൽ അടിമപ്പെട്ട്, നല്ലതും കെട്ടതുമായ ജന്മങ്ങൾ പ്രാപിച്ച്, ദ്വന്ദ്വങ്ങളിൽ പെട്ട്, താഴേക്കോ മുകളിലേക്കോ ആലോലമായി സഞ്ചരിക്കുന്നു. ഇതിന്റെ വിശദീകരണം ഇതാണ്: അഞ്ചു സൂക്ഷ്മഭൂതങ്ങൾ 'ഭൂതങ്ങൾ' എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു; അഞ്ചു മഹാഭൂതങ്ങളും 'ഭൂതങ്ങൾ' എന്ന പേരിലാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്; ഇവയുടെ കൂട്ടം 'ശരീരം' എന്നാണ് പറയുന്നത്. 'ശരീരം' എന്ന് പറയുന്നത് തന്നെയാണ് 'ഭൂതാത്മാവ്'. അതിന് ഒരു ആത്മാവുണ്ട്, കമലത്തിൽ ഒരു തുള്ളി പോലെ. ഈ ആത്മാവ് പ്രകൃതിയുടെ ഗുണങ്ങളിൽ അടിമപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ അവൻ ഭ്രമിച്ചുപോകുന്നു. ഭ്രമിക്കാതെ ഇരിക്കുമ്പോൾ, ആത്മാവിൽ സ്ഥിരമായി നിലകൊള്ളുന്ന പരമേശ്വരനെ, ഭഗവാനെയും, സ്രഷ്ടാവിനെയും കാണുന്നില്ല. ഗുണങ്ങളുടെ ആസ്വാദനത്തിൽ തൃപ്തനായി, മലിനമായും അസ്ഥിരമായും ചഞ്ചലമായും, അത്യാഗ്രഹത്തോടെയും ആഗ്രഹത്തോടെയും, വ്യഗ്രതയോടെയും, അഭിമാനത്തോടെയും, "ഞാനാണ് ഇത്, ഇതെല്ലാം എനിക്ക് സ്വന്തമാണ്" എന്ന ഭാവത്തിൽ, ആത്മാവിനെ തന്നെ സ്വയം ബന്ധിച്ചു, ഒരു പക്ഷി പോലെ വലയിൽ കുടുങ്ങി, കർമ്മഫലങ്ങളിൽ അടിമപ്പെട്ട്, ഫലമില്ലാതെ ആലോലമായി സഞ്ചരിക്കുന്നു.

അഥാന്യത്രാപ്യുക്തം യഃ കര്താ സോഽയം വൈ ഭൂതാത്മാ കരണൈഃ കാരയിതാന്തഃപുരുഷോഽഥ യഥാഗ്നിനായഃപിണ്ഡോ വാഭിഭൂതഃ കര്തൃഭിര്ഹന്യമാനോ നാനാത്വമുപൈത്യേവം വാവ ഖല്വസൌ ഭൂതാത്മാന്തഃപുരുഷേണാഭിഭൂതോ ഗുണൈര്ഹന്യമാനോ നാനാത്വമുപൈത്യഥ യത്ത്രിഗുണം ചതുരശീതിലക്ഷയോനിപരിണതം ഭൂതത്രിഗുണമേതദ്വൈ നാനാത്വസ്യ രൂപം താനി ഹ വാ ഇമാനി ഗുണാനി പുരുഷേണേരിതാനി ചക്രമിവ ചക്രിണേത്യഥ യഥായഃപിണ്ഡേ ഹന്യമാനേ നാഗ്നിരഭിഭൂയത്യേവം നാഭിഭൂയത്യസൌ പുരുഷോഽഭിഭൂയത്യയം ഭൂതാത്മോപസംശ്ലിഷ്ടത്വാദിതി

മറ്റൊരിടത്തും പറയുന്നത്: ചെയ്യുന്നവൻ ഈ ഭൗതികാത്മാവാണ്, അവൻ ഉപകരണങ്ങളിലൂടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു, അകത്തുള്ള പുരുഷൻ ആണ് നിർദേശകൻ. ഇരുമ്പ് ഒരു കൂട്ടം ആളുകൾ അടിക്കുന്നപോലെ, അതിൽ മാറ്റം വരുന്നതുപോലെ, ഭൗതികാത്മാവും അകത്തുള്ള പുരുഷനാൽ, ഗുണങ്ങൾകൊണ്ട് ബാധിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, പലവിധങ്ങളായി മാറുന്നു. മൂന്നു ഗുണങ്ങളാൽ, എൺപത്തിയാറ് ലക്ഷം ജീവരൂപങ്ങളായി ഭൗതികാത്മാവ് മാറുന്നു; ഇതാണ് വൈവിധ്യത്തിന്റെ രൂപം. ഈ ഗുണങ്ങൾ പുരുഷന്റെ പ്രേരണയാൽ ചക്രം പോലെ ചുറ്റുന്നു. ഇരുമ്പ് അടിക്കുമ്പോൾ അകത്തുള്ള അഗ്‌നി ബാധിക്കപ്പെടുന്നില്ലാത്തതുപോലെ, പുരുഷൻ ബാധിക്കപ്പെടുന്നില്ല; ഭൗതികാത്മാവാണ് ബന്ധത്തിലൂടെ ബാധിക്കപ്പെടുന്നത്.

മറ്റൊരിടത്തും പറയുന്നത്: ഈ ശരീരം ലൈംഗികസംയോജനത്തിലൂടെ ഉരുത്തിരിഞ്ഞതാണ്, ബോധം ഇല്ലാത്തത്, നരകത്തിലേക്കാണ് പോകുന്നത്, മൂത്രവാതിലിലൂടെ പുറത്തുവരുന്നു, അസ്ഥികളാൽ പൊതിഞ്ഞ്, മാംസത്തിൽ മൂടി, ചർമ്മത്തിൽ കെട്ടി, മലവും മൂത്രവും പിത്തം കഫം മജ്ജ യെമേദസ്സും മറ്റ് അനേകം മലങ്ങളും നിറഞ്ഞു കിടക്കുന്ന ഒരു ചാക്കുപോലെയാണ്.

അഥാന്യത്രാപ്യുക്തം സംമോഹോ ഭയം വിഷാദോ നിദ്രാ തന്ദ്രീ വ്രണോ ജരാ ശോകഃ ക്ഷുത്പിപാസാ കാര്പണ്യം ക്രോധോ നാസ്തിക്യമജ്ഞാനം മാത്സര്യം വൈകാരുണ്യം മൂഢത്വം നിര്വ്രീഡത്വം നികൃതത്വമുദ്ധാതത്വമസമത്വമിതി താമസാന്വിതസ്തൃഷ്ണാ സ്നേഹോ രാഗോ ലോഭോ ഹിംസാ രതിര്ദൃഷ്ടിവ്യാപൃതത്വമീര്ഷ്യാ കാമമവസ്ഥിതത്വം ചഞ്ചലത്വം ജിഹീര്ഷാര്ഥോപാര്ജനം മിത്രാനുഗ്രഹണം പരിഗ്രഹാവലമ്ബോഽനിഷ്ടേഷ്വിന്ദ്രിയാര്ഥേഷു ദ്വിഷ്ടിരിഷ്ടേശ്വഭിഷങ്ഗ ഇതി രാജസാന്വിതൈഃ പരിപൂര്ണ ഏതൈരഭിഭൂത ഇത്യയം ഭൂതാത്മാ തസ്മാന്നാനാരൂപാണ്യാപ്നോതീത്യാപ്നോതീതി

മറ്റൊരിടത്തും പറയുന്നത്: ഭ്രമം, ഭയം, നിരാശ, ഉറക്കം, മന്ദത, മുറിവ്, വയസ്സായിരിക്കുക, ദുഃഖം, വിശപ്പും ദാഹവും, ദാരിദ്ര്യം, കോപം, നാസ്തികത, അജ്ഞാനം, അസൂയ, ക്രൂരത, മണ്ടത്തനം, ലജ്ജയില്ലായ്മ, വഞ്ചന, അഹങ്കാരം, അസമത്വം—ഇവയെല്ലാം അന്ധകാരത്തോടൊപ്പം വരുന്നു. താക്കോൽ, സ്‌നേഹം, ആസക്തി, ലാഭം, ഹിംസ, ആസ്വാദനം, തെറ്റായ ദൃഷ്ടിയിൽ പറ്റിപ്പിടിക്കൽ, അസൂയ, കാമം, അസ്ഥിരത, ആഗ്രഹം, സമ്പാദ്യത്തിനുള്ള ശ്രമം, സുഹൃത്തുക്കളെ അനുകൂലിക്കുക, സമ്പത്തിനെ ആശ്രയിക്കുക, ഇഷ്ടമല്ലാത്ത ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളിൽ ദ്വേഷം, ഇഷ്ടവസ്തുക്കളിൽ ആസക്തി—ഇവയെല്ലാം രജോഗുണത്തോടൊപ്പം വരുന്നു. ഇവയാൽ നിറഞ്ഞ്, അടിമപ്പെട്ട്, ഭൗതികാത്മാവ് പലവിധ രൂപങ്ങൾ പ്രാപിക്കുന്നു.

അഥാന്യത്രാപ്യുക്തം മഹാനദീഷൂര്മയ ഇവ നിവര്തകമസ്യ യത്പുരാകൃതം സമുദ്രവേലേവ ദുര്നിവാര്യമസ്യ മൃത്യോരാഗമനം സദസത്ഫലമയൈര്ഹി പാശൈഃ പശുരിവ ബദ്ധം ബന്ധനസ്ഥസ്യേവാസ്വാതന്ത്ര്യം യമവിഷയസ്ഥസ്യൈവ ബഹുഭയാവസ്ഥം മദിരോന്മത്ത ഇവാമോദമമദിരോന്മത്തം പാപ്മനാ ഗൃഹീത ഇവ ഭ്രാമ്യമാണം മഹോരഗദഷ്ട ഇവ വിപദൃഷ്ടം മഹാന്ധകാര ഇവ രാഗാന്ധമിന്ദ്രജാലമിവ മായാമയം സ്വപ്നമിവ മിഥ്യാദര്ശനം കദലീഗര്ഭ ഇവാസാരം നട ഇവ ക്ഷണവേഷം ചിത്രഭിത്തിരിവ മിഥ്യാമനോരമമിത്യഥോക്തമ് ॥ ശബ്ദസ്പര്ശാദയോ യേഽര്ഥാ അനര്ഥാ ഇവ തേ സ്ഥിതാഃ । യേഷ്വാസക്തസ്തു ഭൂതാത്മാ ന സ്മരേച്ച പരം പദമ്

മറ്റൊരിടത്തും പറയുന്നത്: വലിയ നദികളിലെ തിരകളെപ്പോലെ, മുമ്പ് ചെയ്ത കാര്യങ്ങളുടെ ഫലങ്ങൾ തിരിച്ചുവരുന്നത് അനിവാര്യമാണ്; മരണം സമുദ്രം പോലെ തടയാൻ കഴിയാത്തതാണ്. നല്ലതും കെട്ടതുമായ ഫലങ്ങളുടെ കയറുകളിൽ കെട്ടിയിരിക്കുന്ന ഒരു മൃഗംപോലെ, സ്വാതന്ത്ര്യമില്ലാതെ, ബന്ധിതനായി, യമലോകത്തിൽ അനേകം ഭയങ്ങളിൽ പെട്ട്, മദ്യം കുടിച്ചവനെപ്പോലെ മദത്തിൽ ആസ്വദിച്ച്, പാപത്തിൽ പിടികൂടപ്പെട്ട്, വലിയ പാമ്പ് കടിച്ചവനെപ്പോലെ ഭയത്തിൽ, രാഗംകൊണ്ട് കാഴ്ച മങ്ങിയവനെപ്പോലെ ഇരുണ്ടതിൽ, മായാജാലംപോലെ, സ്വപ്നംപോലെ വ്യാജദർശനം, വാഴക്കയുടെ കുരു പോലെയുള്ള അസാരം, നടൻപോലെ ക്ഷണിക വേഷം, ചിതറച്ച മതിൽപോലെ വ്യാജസൗന്ദര്യം—ഇവയൊക്കെയാണ്. അതിനാൽ പറയപ്പെടുന്നു: ശബ്ദം, സ്പർശം മുതലായ ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങൾ അർത്ഥമില്ലാത്തവയാണ്. അവയിൽ ആസക്തനായാൽ ഭൗതികാത്മാവ് പരമപദം ഓർക്കുന്നില്ല.

അയം വാ വ ഖല്വസ്യ പ്രതിവിധിര്ഭൂതാത്മനോ യദ്യേവ വിദ്യാധിഗമസ്യ ധര്മസ്യാനുചരണം സ്വാശ്രമേഷ്വാനുക്രമണം സ്വധര്മ ഏവ സര്വം ധത്തേ സ്തമ്ഭശാഖേവേതരാണ്യനേനോര്ധ്വഭാഗ്ഭവത്യന്യഥധഃ പതത്യേഷ സ്വധര്മാഭിഭൂതോ യോ വേദേഷു ന സ്വധര്മാതിക്രമേണാശ്രമീ ഭവത്യാശ്രമേഷ്വേവാവസ്ഥിതസ്തപസ്വീ ചേത്യുച്യത ഏതദപ്യുക്തം നാതപസ്കസ്യാത്മധ്യാനേഽധിഗമഃ കര്മശുദ്ധിര്വേത്യേവം ഹ്യാഹ ॥ തപസാ പ്രാപ്യതേ സത്ത്വം സത്ത്വാത്സമ്പ്രാപ്യതേ മനഃ । മനസാ പ്രാപ്യതേ ത്വാത്മാ ഹ്യാത്മാപത്ത്യാ നിവര്തത ഇതി

ഭൗതികാത്മാവിന് ഈ പ്രതിവിധിയാണ്: ജ്ഞാനം നേടുക, ധർമ്മം ആചരിക്കുക, സ്വന്തം ആശ്രമത്തിൽ നിലകൊള്ളുക, സ്വധർമ്മം അനുസരിക്കുക. തണ്ടിനും ശാഖകൾക്കും പോലെ, എല്ലാം ഇതിൽ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു; ഇല്ലെങ്കിൽ താഴേക്ക് വീഴും. സ്വധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ചവനും, വേദങ്ങളിൽ സ്വധർമ്മം ലംഘിക്കാത്തവനും, ആശ്രമങ്ങളിൽ സ്ഥിരമായി tapas ചെയ്യുന്നതും, 'തപസ്വി' എന്നാണ് പറയുന്നത്. കൂടാതെ പറയപ്പെടുന്നു: 'തപസ്സില്ലാതെ ആത്മധ്യാനത്തിൽ പ്രവേശനം ഇല്ല; കർമ്മശുദ്ധി വേണം.' അതിനാൽ പറയപ്പെടുന്നു: 'തപസ്സിലൂടെ ശുദ്ധി ലഭിക്കും; ശുദ്ധിയിൽ നിന്ന് മനസ്സ്; മനസ്സിലൂടെ ആത്മാവ്; ആത്മാവിൽ എത്തുമ്പോൾ തിരിച്ചുവരുന്നു.'